Ocena brak

BIBLIA - POWSTANIE

Autor /Ruprecht Dodano /07.06.2012

Wszystkie księgi B. przypisywano do
końca XIX w. autorom, na których wskazywała tradycja; w
związku z dostrzeżeniem w nich źródeł, warstw, form i gatunków
lit. (-» biblijne rodzaje literackie), przy zastosowaniu metody
historii form (-> Formgeschichte), pytano, jakim sposobem
poszczególne jednostki lit., powstałe w różnym czasie, byly
przekazywane przez tradycję (-» Traditionsgeschichte), a nast.
zostały włączone w ostatecznie zredagowane zbiory (Redaktionsgeschichte).

A. STARY TESTAMENT — B. ST powstawała przez ok. 1000
lat w okresie przedchrześc. ; pewne fragmenty pochodzą z XII
w., inne z ok. 200 prz.Chr. Odtworzenie powstawania B.
ST jest niezwykle trudne, wszelkie więc wywody na ten temat
mieszczą się w granicach uzasadnionych przypuszczeń.

1. Początki — Fragmenty zapisów wyrytych na tabliczkach
glinianych, powstałe ok. XIII w. prz.Chr., stanowiły początki B.
Przejmując wzory z piśmiennictwa Egiptu lub Mezopotamii,
Izrael, mając świadomość specjalnego zadania i roli wobec
całej ludzkości, zaczął wówczas tworzyć literaturę.

Zawierała
ona najogólniejsze wspomnienie o Abrahamie, protoplaście
Izraela, który z okolic mezopotamskich przywędrował ok.
XVIII w. prz.Chr. ze swym klanem do Kanaanu, gdzie on i jego
syn Izaak oraz wnuk Jakub (zw. też Izraelem) prowadzili życie
koczownicze. Występowały tam także wzmianki o pobycie
potomków Jakuba (lub przynajmniej jakiejś ich części) na
brzegach delty Nilu; spośród nich Józef był wielkorządcą Egiptu;

ta najstarsza literatura izr. wiele miejsca poświęcała wyjściu
potomków Jakuba z Egiptu pod wodzą Mojżesza, obejmowała
rei. przeżycia Izraelitów u stóp Synaju, a mianowicie objawienie
się jedynego i niewidzialnego Boga, który się określił imieniem ->
Jahwe, tj. Boga zbawiającego, oraz zawarcie związku Boga
z narodem, zw. przymierzem;

opisywała pobyt Izraelitów na
pustyni Synaj, pomoc, jakiej im Bóg stale udzielał, a z ich strony
akty niewierności wobec Boga; relacjonowała także przekazanie
Izraelitom przez Mojżesza praw, które miały normować ich
postępowanie.

Najstarsze fragmenty B. ST opowiadały również o wejściu Izraela pod wodzą Jozuego do Kanaanu, o zagrożeniu ze strony
osiadłej ludności Kanaanu i koczowniczych szczepów Zajordania
oraz ze strony Filistynów znad wybrzeży M. Śródziemnego,
a przede wszystkim o destrukcyjnych wpływach kananejskich
na religię i obyczaje Izraelitów ; wodzowie zw. -» sędziami
zdołali jednak obronić naród izr. od wytępienia i kanaanizacji;

pamięć o nich przechowały nie tylko poszczególne szczepy,
ale i cały Izrael; widać więc, że Izrael miał już wtedy świadomość
przynależności do jednego narodu; Izraelici zaczęli
też sobie uświadamiać stosunek Jahwe do innych narodów i do
całego świata.

Kultywowano ustną tradycję, która tę hist.
1 rei. treść zawierała, a spisane jej fragmenty przechowywano
w sanktuariach.
Nastanie królestwa w Izraelu stworzyło bardziej sprzyjające
warunki spisywaniu ustnych tradycji.

W okresie zaś królestwa
podzielonego zaczęła powstawać literatura, tworzona głównie
przez proroków; byli oni kontynuatorami misji proroczej Mojżesza
i komentatorami historii, w której odkrywali zamiary
Boże względem narodu i świata; na ten okres przypada opracowanie
lit. nie tylko tego, co dotyczyło Mojżesza i czasów pomojżeszowych,
ale i samej działalności proroków. Katastrofa,
jaką było zdobycie i zniszczenie 586 prz.Chr. Jerozolimy oraz
niewola babilońska, nie położyła kresu dalszemu formowaniu
się literatury biblijnej.

2. Zbiory — Poważne problemy nastręcza próba odtworzenia
procesu powstawania 3 wielkich zbiorów ksiąg ST — historycznych,
prorockich i dydaktycznych.

° Księgi historyczne — Pięcioksiąg — Przez dłuższy
czas w oparciu o krytyczno-literackie badania J. Wellhausena,
na podstawie braku ciągłości w opowiadaniach, dubletów,
różnic stylowych, anachronizmów, różnych idei rel.-mor.,
sądzono, że Pięcioksiąg jest kompilacją 4 tradycji (źródeł),
które w zależności od różnych imion Bożych (Jahwe czy Elohim)
czy też w zależności od środowiska, z którego wyszedł ich autor,
nosiły nazwy : -> jahwistyczna (J), -> elohistyczna (E), -> deuteronomiczna
(D) i -> kapłańska (P); są to opracowania tradycji
czy zbiorów praw, z których wiele może pochodzić z czasów
przedmojżeszowych.

Ostatnio za pomocą metody historii
redakcji usiłuje się odtworzyć proces formowania poszczególnych
perykop i zbiorów praw Pięcioksięgu, a równocześnie
bada się wkład redaktorów do tego, co wniosły źródła — przy
włączaniu tych perykop najpierw do poszczególnych tradycji,
a potem w aktualny Pięcioksiąg.

Dotychczasowe badania pozwoliły
stwierdzić obecność w Pięcioksięgu bardzo dawnego,
pochodzącego z czasów Mojżesza materiału, ale jeszcze nie
dały ostatecznej i pewnej odpowiedzi co do jego genezy.

Dzieło deuteronomistyczne — Dawniej usiłowano powstanie
tego zbioru wyjaśnić analogicznie do powstania Pięcioksięgu,
wyróżniając w nim takie same źródła, J, E, D i P;
zależnie od tego, czy do Pięcioksięgu doliczano Joz, czy także
1-2 Sm, czy nawet jeszcze 1-2 Kri, przyjmowano Sześcioksiąg,
Siedmioksiąg, Ośmioksiąg czy nawet Dziewięcioksiąg; obecnie
jedynie G. von Rad zalicza jeszcze Joz do Pięcioksięgu.

W myśl
jego założeń źródłem ksiąg bibl. miało być w Izraelu „małe"
credo (wyznanie wiary); sądzi on, że ślady takiego credo istnieją
dla „sześcioksięgu" w Pwt 26, 5b-9, gdzie mieści się nakaz,
aby składający pierwociny Izraelita wyznawał, że Jahwe wyzwolił
z Egiptu uciemiężonych jego przodków, zaprowadził do
Kanaanu i dal im go w wieczne posiadanie.

Ostatnio przeciwstawił
się temu M. Noth, który usiłuje oddzielić Pwt od Pięcioksięgu
i przyłączyć ją do dzieła złożonego z ksiąg od Joz do
2 Kri ; przez to Noth obok „czwórksięgu" (Rdz-Lb) tworzy tzw.
-» deutoronomiczne dzieło (DtrG); wydaje się, że 3 pierwsze
rozdziały dzisiejszej Pwt nie stanowiły pierwotnie wprowadzenia
tylko do Pwt, ale do wielkiej historii deuteronomicznej.

Dzieło k r o n i k a r s k i e — 1-2 Krn oraz Ezd-Ne powstały
w tym samym środowisku kapł. ok. IV w. prz.Chr. jako jedno
dzieło napisane przez tego samego, nie znanego autora;

świadczy
o tym ten sam wątek hist.: koniec 2 Krn (36,22-23) jest niemal dosłownie powtórzony na początku Ezd 1,1-3, a ponadto
podobieństwo języka i stylu, jednolita metoda opracowania
zdarzeń od Adama aż do odrodzenia Izraela po niewoli babilońskiej;
Ezd-Ne stanowią w tym dziele odpowiednik radosnej
wzmianki z Kri o uwolnieniu z więzienia w Babilonie ostatniego
króla judzkiego Joakina (2 Kri 25,27-30; autor nie chciał kończyć
opisem zburzenia świątyni oraz Jerozolimy i uprowadzenia
jej mieszkańców do niewoli), opisują bowiem powrót z niewoli
babil., odbudowę świątyni i miasta oraz ponowne zorganizowanie
życia rei. w Izraelu.

Podział omawianego dzieła na 2 cz.
należy prawdopodobnie łączyć z faktem, że Ezd-Ne przyjęto
wcześniej do zbioru ksiąg bibl., a początkową część dzieła znacznie
później.

Księgi h i s t o r y c z n o - d y d a k t y c z n e — Księgi Rt, Tb, Jdt
i Est tworzą wśród ksiąg hist, odrębną grupę, gdyż zajmują
się nie losem całego Izraela, ale jednej tylko osoby przynależnej
do tego narodu; ponadto wyróżniają się swobodnym potraktowaniem
wydarzeń hist, i ich tła historycznego.

Nieznani autorzy
bibl. posłużyli się tu formą -> hagady, aby wpływać pouczająco
na czytelników przez interesujące opowiadanie, kończące się
zawsze szczęśliwie dla bohatera. Niektóre z tych utworów, jak
Tb i zbliżone do niej Rt, Job, Jon, miały powstać wkrótce po
niewoli;

pozostałe (Jdt i Est) w okresie -» Hasmonejczyków,
gdy w Izraelu rozgrywała się walka między żydowskimi tradycjami
rei. a hellenizmem. Księgi Machabejskie — 1 Mch
napisał Żyd (13,3; 16,23), wróg pogańskiego hellenizmu albo
pod koniec życia Jana Hirkana I (134-104), albo tuż po jego
śmierci, a przed 63 prz.Chr., tj. przed zajęciem Palestyny przez
Rzymian, na co wskazują pochwały Rzymian (8,1-16; 12,1;
14,40). Dokładniej znane jest powstanie 2 Mch, autor jej bowiem
sam wyznaje, że jego dzieło jest streszczeniem obszernego dzieła
Jazona z Cyreny (2,20-33).

° Księgi p r o r o c k i e — Długa i wciąż jeszcze zagadkowa
jest droga formowania się ksiąg proroków. Oprócz ksiąg proroków
wielkich, Iz, Jr, Ez, a według LXX oraz Vg także Dn,
mamy 12 ksiąg tzw. proroków mniejszych. Autor Kronik wymienia
szereg pism proroków, różnych od dotychczasowych
ksiąg kan., przy czym ze wzmianek tych wynika, że przypisywano
pewną działalność lit. już najstarszym prorokom.

Toteż
wyjaśnienie powstania ksiąg bibl., a w tym i prorockich, przez
zwolenników szkoły skandynawskiej, tzw. historyczno-tradycyjnej
(H.S. Nyberg, I. Engnell), utrzymującej, że aż do czasów
niewoli przekazywano treść tych ksiąg wyłącznie ustnie, a spisano
ją dopiero później, jest nieuzasadnione.

Można się tylko
zgodzić, że tradycja ustna wywarła znaczny wpływ na formację
ksiąg prorockich w aktualnej formie; trzeba jednak przyjąć, że
przy formowaniu się ksiąg prorockich istniały już pewne zapisy
samych proroków.

Wprawdzie najstarszy tekst Iz 8,16, świadczący
o tym, że prorok sam napisał swą zapowiedź przyszłości i dał
ją uczniom do przechowania, jest być może późniejszą glosą,
ale nie brak dowodów, że prorocy pozostawili pewne zapisy
swych nauk. Przemawia za tym najpierw ich wzajemna zależność:
Ezechiel jest zależny od słów Jeremiasza wypowiedzianych na
kilkanaście lat przed jego deportacją do Babilonii, a Izajasz
od słów Amosa;

trudno w tym ostatnim wypadku przyjąć
osobistą zależność obu proroków od siebie, gdyż pierwszy z nich
mieszka! i rozwijał działalność w Jerozolimie, drugi zaś pochodził
z Tekoa, a działał w pn. królestwie ; z Jr 36 wiemy, że również
Jeremiasz otrzymał rozkaz spisania gróźb Bożych przeciw Judzie
i Izraelowi i podał je Baruchowi do odczytania, aby przez to
skłonić te królestwa do nawrócenia; gdy król Jojakim spalił
zwój proroctw Jeremiasza, prorok otrzymał od Jahwe powtórne
polecenie ich spisania.

Nadto lit. analiza ksiąg proroków
ujawnia, że powstawały one z mniejszych zbiorów; widoczne
jest to szczególnie w Iz i w księgach 12 proroków, które w obecnej
formie należy uznać za końcowy efekt jakiegoś dłuższego
procesu.

Pierwotne zbiory można rozpoznać po tytułach (np.
w Jr 23,9; 30,1-4; 46,1 ; 50,1), charakterystycznych i kluczowych
słowach, podobnej treści ; z czasem mniejsze zbiory łączono z sobą,
po czym do tak powstałych większych całości włączano inne, dokonując pewnych zmian redaktorskich we wcześniej złączonych
mowach.

Przy formowaniu zbiorów stosowano różne zasady: najstarszą
i najważniejszą było przestrzeganie chronologii; wskazuje na to
fakt, że na początku wielu ksiąg prorockich znajduje się opowiadanie
o powołaniu (Jr 1,4-10; Ez 1,1-3,15; Iz 46,1-13); chronologicznie
też jest skomponowana początkowa część księgi Ozeasza
(1-3) z obydwoma opowiadaniami o zaślubieniu cudzołożnicy
przez proroka.

Inną zasadą łączenia było podobieństwo
treści, jak to widać szczególnie u Iz 1, u Oz 1-3 czy u Am 1,3—2,
16; jeszcze częściej łączono różne perykopy wg schematu eschatol.
zguba-zbawienie" (np. Iz 1-35 i 40-66, Am 1,2-9,7; 9,8-15;
Mi 1-3 i 4-5; 6-7, 7,8-20); istniała także tendencja do formowania
ksiąg w 2 cz. (Iz 1-12 i 13-23), a potem nawet w 3 cz. (dołączenie
innego zbioru, 24-55); między te części włączano zarówno
groźby przeciw własnemu narodowi, jak i obietnice dla
niego oraz dla innych narodów.

Tak więc księgi prorockie powstawały ze zbiorów prorockich,
przeważnie już spisanych; niektóre zbiory zachowały jeszcze
swoje pierwotne oryginalne tytuły (np. Iz 2,1; 13,1-23, 18; Jr
29,1).

Księgi proroków traktowano aż do czasu ostatecznego,
pisemnego utrwalenia ich tekstu jako żywe, ciągle uzupełniane
słowo Jahwe; wyrazem tego są wszelkiego rodzaju dodatki,
które były dziełem natchnionych autorów; które części w księgach
proroków są wcześniejsze i pochodzące od samych proroków,
a które późniejsze — może określić krytyka lit., dająca
jednak wyniki tylko prawdopodobne.

° Księgi dydaktyczne, do których należą Psalmy oraz
księgi sapiencjalne.

Psalmy — Ponieważ o powstaniu Psałterza nie wiemy prawie
nic, jesteśmy skazani na same przypuszczenia. Pięć doksologii,
zamieszczonych w aktualnym Psałterzu (41,14; 72,19;
89,53; 106,48; 150,6), wskazuje, że składa się on na wzór Pięcioksięgu
z 5 ksiąg; podział ten jest sztuczny, gdyż w Psałterzu
można wyróżnić inne zbiory, mające uzasadnienie w tekście;
należy do nich przede wszystkim wielki zbiór tzw. elohistyczny
(Ps 42,13), a w nim, kierując się tytułami, można wyróżnić
mniejsze zbiory, np. synów Koracha (42-49), Dawida (51-65;
68-70), a wreszcie Asafa (73-83). Również w początkowej i końcowej
części Psałterza można wyróżnić mniejsze grupy;

w początkowej
części Psałterza (1-41) znajduje się grupa psalmów
Dawida (3-41), w ostatniej zaś (84-150) można wyróżnić aż 5
grup: oprócz tzw. grupy elohistycznej (84-90) i jahwistycznej
(101 ; 103; 108-110; 136-145) należy tu jeszcze inna grupa psalmów
wychwalających Jahwe jako króla (93,96,97,99) czy też
psalmy zawierające okrzyk haWlujah (-» alleluja I; 104-105,
111-118, 135-136, 145-150), czy też jedna grupa nosząca tytuł
szir hamma'alot (120-134, pieśń wstępowań).

Określenie okoliczności powstania poszczególnych psalmów
nastręcza duże trudności. Bardzo wiele psalmów ma w tytule
imiona: Dawida, Koracha, Mojżesza (90), Salomona (72 i 127),
Hemana (88) i Etana Ezrachity (88-89); w LXX i w innych
staroż. przekładach spotyka się w tytułach imiona: Jeremiasza
(137), Aggeusza i Zachariasza (110-111), Ezechiela (65) i innych
mężów.

W wielu jednak psalmach, które przypisywano Dawidowi
i Asafowi, człowiek bogaty, wpływowy jest synonimem
grzesznika, ciemiężcy, a tymczasem w staroż. Izraelu bogactwo
i potęgę uważano za objaw pobożnego życia i sprawiedliwego
postępowania, toteż psalmy te nie mogą pochodzić od Dawida
ani od współcz. mu Asafa;

ponadto w wielu psalmach rzekomo
Dawidowych mowa jest o wypadkach znacznie późniejszych
(np. Ps 51,20-69); tak samo też w 2 psalmach Asafa (74 i 79)
mówi się o zdobyciu Jerozolimy i splądrowaniu świątyni, co
mogło się zdarzyć dopiero za Roboama, następcy Salomona,
a najpóźniej 586; w psalmach „Dawidowych" są wzmianki
o świątyni na Syjonie (5,8; 24,7; 27,4; 134,2), nie istniejącej
jeszcze za jego czasów.

Choć wiele z tych tytułów nie ma wartości hist., za przesadną
uznać trzeba opinię uczonych (np. S. Mowinckel), którzy je
całkowicie odrzucają, uważając wszystkie psalmy za dzieło anonimowe, skomponowane jedynie dla potrzeb kultu.

Wg większości
badaczy (np. H. Gunkel) początkowa anonimowa działalność
poetycka rozwijała się w różnych ośrodkach kultu, a zwł.
w centralnym sanktuarium wszystkich plemion izr., mieszczącym Arkę Przymierza; przypuszczenie, że Dawid układał psalmy,
ma podstawę w literaturze sprzed niewoli, która uważała
go za muzyka (1 Sm 16,18); śpiewami i tańcami uświetniał
on przeniesienie Arki Przymierza na Syjon (2 Sm 6,5).

Ten sam autor wspomina też, że Dawid układał elegie żałobne
po śmierci przyjaciela Jonatana (2 Sm 1,18) oraz pobożne modlitwy
(2 Sm 7,18-25); jest też możliwe, że ten wielki organizator
kultu w swej nowej stolicy, Jerozolimie, mógł rozbudzić
u współczesnych twórczość poetycką i zachęcić do tworzenia
psalmów, które powagą swą włączył do kultu; wszystkie tak
powstałe psalmy mogły uchodzić za psalmy Dawida, gdyż on
był ich inicjatorem i wiele z nich ma za tło jego życie i działalność.

Obok zbioru Dawidowego z biegiem czasu powstawały
też zbiory różnych śpiewaków z czasów Dawida; najważniejsze
stworzyła lewicka grupa Koracha i Asafa (1 Krn 6,24-28).
We współczesnej biblistyce, w przeciwieństwie do szkoły krytycznolit,
odrzuca się hipotezę o powstaniu psalmów w okresie
machab., a za główny okres dla formowania się Psałterza uznaje
się czasy królewskie.

Do takiego wniosku prowadzi zestawienie
Ps z pokrewną literaturą bibl. (Wj 15; Sdz 5) i pozabibl.,
powstałą prawdopodobnie przed Dawidem, oraz zwrócenie uwagi
na kultowy charakter Ps; powiązanie Ps z kultem tłumaczy
różne aramaizmy, a także aluzje do czasów późniejszych, gdyż
śpiewacy świątyni dla potrzeb kultowych dawny tekst ustawicznie
aktualizowali i unowocześniali.

Powiązanie genezy psalmów z kultem, choć przyjmowane
dziś przez ogół uczonych, jest wciąż w szczegółach problematyczne;
nie wiadomo bowiem, czy dotyczy to wszystkich psalmów,
czy tylko tzw. psalmów liturg., a ponadto nie ma dotąd
zgody między uczonymi, z jakim kultem świątynnym łączyły się
psalmy: z corocznym świętem wstępowania Jahwe na tron, obchodzonym
w święto -> Namiotów, czy ze świętem Przymierza,
sięgającym początkami powstania -> amfiktionii pokoleń izr.,
czy wreszcie ze świętem tzw. wybraństwa Syjonu; wszystkie
święta izr. miały własne psalmy.

Księgi sapiencjalne — powstały również w drodze powolnego
rozwoju, którego jednak nie sposób należycie odtworzyć
z braku wystarczających źródeł. Pewną pomoc mogą stanowić
różne tytuły i wstępy do tych ksiąg, a także wzmianki
o nich w księgach hist, czy prorockich.
Wg 1 Kri 3,4-13 (por. 1 Krn 1,7-12) Salomon rozpoczął panowanie
od modlitwy o mądrość, aby dobrze mógł rządzić powierzonym
ludem.

Potwierdzeniem nabycia tej mądrości jest
relacja 1 Kri 3,16-28 o sprawiedliwym wyroku króla w sprawie
dziecka, o które ubiegały się 2 matki, oraz pochwała mądrości
Salomona w 1 Kri 5,9-11 (por. 1 Kri 10,13); wg tych tekstów
Salomon odznaczał się umiejętnością rządzenia, wypowiadania
maksym i układania utworów lirycznych, wnikliwością potrzebną
do rozwiązywania zagadek czy wyjaśniania trudnych problemów.

W tych wypowiedziach bibl. może być wiele wsch. przesady,
nie ma jednak powodu podawać ich w całości w wątpliwość;
Salomon nie tylko rozpoczął rozwój izr. nurtu sapiencjalnego,
ale zapewnił mu od razu wysoki poziom. Nie można jednak
na podstawie danych bibl. określić, co należy do lit. dorobku
króla, a przede wszystkim, w jakim stopniu teksty jego
autorstwa zostały przerobione przez kolektorów kanon, maksym
w księgach sapiencjalnych.

Nie ma nigdzie w B. świadectw, że
Salomon sam pisał owe maksymy; jest jedynie zaznaczone, że
je wypowiadał. Z Prz 25,1 wiemy, że niektóre maksymy Salomona
zebrali ludzie Ezechiasza, a więc w VIII/VII w. prz.Chr.
Prawdopodobnie maksymami Salomona zainteresowali się najpierw
„uczeni" dworu król., tj. „doradcy" i „pisarze", których
zadaniem było służyć radą królom i prowadzić kronikę ważniejszych
wydarzeń państwowych.

Ponadto na rozwój izr. nurtu sapicncjalnego wpłynęły różne
pozaizr. ośrodki zarówno w Kanaanie, jak i poza nim. Działalność szkół sapiencjalnych jest zjawiskiem ogólnoludzkim i jej
ślady znajduje się wszędzie. O istnieniu „ośrodków mądrości"
w Kanaanie już przed Jozuem świadczy nazwa „miasta ksiąg",
tj. Kiriat-Sefer (Joz 15,15).

Wiadomo również, że z mądrości
słynęli na Wschodzie -> Edomici, z których wywodzili się prawdopodobnie
przyjaciele Joba, prowadzący z nim zawiłe dialogi.
Zachowane do dziś zabytki piśmiennictwa staroż. Wschodu pochodzą
głównie z Egiptu czy Mezopotamii.

Również w Mezopotamii
znane były dysputy, dochowane w całości lub we fragmentach
(np. Wieśniak i pasterz). W Mezopotamii istniały też
różne dydaktyczne pouczenia; należy tu wspomnieć fragment
sumeryjskiej nauki Szuruppaka dla syna, Ziusudry, czy akadyjski
tekst Rad mądrości, który jest anonimowym zbiorem napomnień
ojca dla syna z czasów Assurbanipala.

Należy też tu
wymienić pochodzący z V w. prz.Chr. aram. tekst mądrości
Achikara, a przede wszystkim odpowiednik Księgi Joba, sumeryjski
utwór Człowiek i jego bóstwo, z opisem niezasłużonych
cierpień bogatego człowieka, uwolnionego dzięki interwencji
bóstwa. Istnieje też babil, zbiór kohelet, gdzie obok żalącego
się na swój los człowieka występuje pocieszający go przyjaciel.
Mędrcy Izraela mogli znać te wzory.

Mimo niewątpliwej zależności
od nich zewn. formy ksiąg sapiencjalnych wypełnili je
oryginalnymi myślami ; mędrcy Izraela bowiem inaczej niż mędrcy
pozaizr. byli monoteistami i działali w narodzie żyjącym
w religii rozwiniętej z objawienia.

3. Kanon -> kanon Pisma św. (I, II).

 

J. Wellhausen, Die Komposition des Hexateuchs und der historischen Bücher, B 1899; S. Mowinckel, Psalmenstudien I-IV, Os 1922-23; M. Haller, Ein Jahrzehnt Psalmforschung, ThR 1 (1929) 377-402; H. Gunkel, J. Begrich, Einleitung in die Psalmen, Gö 1933; A. Alt, Die Ursprünge des israelitischen Rechts, L 1934; H. Birkeland, Zum hebräischen Traditionswesen. Die Komposition der prophetischen Bücher, Os 1938; G. von Rad, Das formgeschichtliche Problem des Hexateuchs, St 1938; O. Eissfeldt, Zur Uberlieferungsgeschichte der Prophetenbücher des AT, ThLZ 73 (1948) 529-534; Cz. Jakubiec, Geneza profetyzmu izraelskiego, AK 40(1948) 417-432; G. von Rad, Deuteronomium-Studien, Gö 1948 ; G. Widengreen, Literary and Psychological Aspects of the Hebrew Prophets, Up 1948; J. Jelito, Działalność proroków ST, RBL 3 (1950) 122-136; C. Kühl, Die Entstehung des AT, Mn 1953; W.F. Albright, Some Canaanite-Phoenician Sources of Hebrew Wisdom, VTSupl 3 (1955) 1-15; F.W. Bissing, Altägyptische Lebensweisheit, Z 1955; S.N. Kramer, „Man and His God". A Sumerian Variation on the „Job" Motive, VTSupl 3 (1955) 170-182; M. Noth, Die Bewährung von Salomons „Göttlicher Weisheit", VTSupl 3 (1955) 225-237; J. Stamm, Ein Vierteljahrhundert Psalmenforschung, ThR 23(1955) 1-68; A. Kuschke, Altbabylonische Texte zum Thema „Der leidende Gottesknecht", ThLZ 81 (1956) 69-76; Noth USt (passim); A.H.J. Gunneweg, Mündliche und schriftliche Tradition der vorexilischen Prophetenbücher, Gö 1959; G. Castellino, Sapienza babilonese, Tn 1962; J.H. Kraus, Psalmen I-II, Nk 1962; J.J.A. van Dijk, La sagesse suméro-accadienne, Lei 1963; H. Gunkel, Genesis, Gö 1966; G. Fohrer, Studien zur alttestamentlichen Prophétie, B 1969; Ch.B. Kayatz, Einführung in die alttestamentliche Weisheit, Nk 1969; G von Rad, Weisheit in Israel, Nk 1970; M. Noth, A History of Pentateuchal Traditions. NY 1971; Exegese des Alten Testaments. Einführung in die Methodik, Hei 1973; H. Langkammer, Etap przedliteracki pism ST, WPS II 43-56; S. Łach, J. Łach, E. Zawiszewski, Księgi historyczne, WPS II 57-371 ; S. Łach, S. Potocki, Księgi dydaktyczne, WPS II 548-751 ; CM. Martini, P. Bonatti,// messaggio della salvezza. Introduzione generale, Tn 1973, 161-171; L. Stachowiak, A. Kubik, Prorocy, WPS II 374-546.

 

B. NOWY TESTAMENT — Teksty Pisma św. NT, zawierające -*
logia Jezusa i jego czyny, powstawały w okresie od -» zmartwychwstania
Chrystusa do końca I w. (wg niektórych autorów
do poł. II w.); wiele szczegółowych zagadnień początków ich
powstania pozostaje nadal nie rozwiązanych mimo stosowania
we współcz. egzegezie kat. różnych metod badawczych, do których
zalicza się historię form, historię tradycji oraz historię redakcji.

1. Problemy — U podstaw pism NT istnieje osoba Jezusa
hist, i jego rei. działalność; współcz. egzegeci protest, wypracowali
nawet wytyczne dla kształtującej się w latach 60-ych oddzielnej
dyscypliny bibl., zw. jezulogią; uprawiając ją bez uwzględniania
zmartwychwstania Chrystusa, narażają się na konsekwencje
błędów popełnianych w liberalnej egzegezie protest., która oddzieliła
Jezusa historii od Chrystusa kerygmatu (por. np. R.
-» Bultmann).

W tradycyjnej egzegezie kat. słusznie przyjmowano, że słowa
i czyny Jezusa opisane w Ewangeliach leżą u podstaw NT; zbyt
mocno podkreślano jednak, że wszystkie przypisywane Jezusowi
przez ewangelistów konkretne wypowiedzi, zwroty i poszczególne wyrażenia zostały w formie literalnej zapamiętane przez
świadków jego działalności i nauczania, co w nowszej egzegezie
uważa się za kryterium zawodne.

Niektórzy egzegeci kat. wysuwali
już zastrzeżenie, że choć apostołowie nie mieli trudności
z zapamiętaniem cudów Chrystusa i różnych wydarzeń z jego
życia, to nie byli w stanie pamiętać przez dłuższy czas szczegółów
jego nauki; z drugiej strony głoszony przez nich -> kerygmat o Jezusie nie polegał tylko na wspominaniu jego wypowiedzi
z okresu przed śmiercią na krzyżu, ale został wzbogacony dodatkowymi
doświadczeniami okresu paschalnego, jakie apostołowie
uzyskali dzięki -> chrystofaniom i zesłaniu Ducha Świętego.

W wyniku pomijania wydarzeń paschalnych, kształtujących
treść kerygmatu, dowodzono, że dokładne przekazywanie treści
nauk Jezusa było możliwe dzięki specyficznemu żyd. stosunkowi
ucznia do mistrza, jaki łączył -> Dwunastu i in. uczniów z Jezusem,
dzięki czemu już w czasie jego pubi, działalności tworzyli
oni depozyt tradycji tej nauki, którą po zmartwychwstaniu
głosili wiernym.

Jako kryterium autentyczności i nieskazitelności
słów Jezusa przytaczano fakt, że w Kościele pierwotnym, będącym
społecznością zorganizowaną i hierarchicznie uporządkowaną,
czuwano od początku nad poprawnością nauczania;

w tym celu Piotr Apostoł wizytował palest. Kościoły, a Paweł
głosił, że stronić należy od każdego, kto nie postępuje zgodnie
z poleceniami Jezusa (2 Tes 3,6), a za przeklętego uważać każdego,
kto by głosił in. naukę niż ta, którą on im przekazał, choćby
to był nawet anioł z nieba (Ga 1,8-9).
Egzegeci kat. nie uwzględniali dotąd złożonej problematyki
etapu redakcji źródeł kerygmatu Jezusa i o Jezusie;

dlatego w tradycyjnej
egzegezie kat. powątpiewano w możliwość mnemotechn.
sposobu przekazywania słów Jezusa, mniemając, że relacje o jego
czynach mniej były narażone na zniekształcenie niż relacje o jego
słowach, z uwagi na to, że apostołowie, głosząc naukę Jezusa,
musieli ją aplikować do konkretnych warunków mentalności i życia słuchaczy, czyli do aktualnych potrzeb gminy (-» akomodacja
IV A 1);

nauka Jezusa nie była bowiem tylko zwykłym,
jednorazowym zdarzeniem, jakie miało miejsce kiedyś w historii,
lecz miała być regułą życia dla wszystkich ludzi; z tej racji w in.
sposób wykorzystywano fragmenty nauki Jezusa w kerygmacie
dla tych, co jeszcze nie uwierzyli w niego, w inny zaś sposób w -»
katechezie przeznaczonej dla wierzących.

Egzegeci protest, pominęli natomiast etap przekazywania
słów i czynów Jezusa przez świadków jego działalności, w wyniku
czego doszło do przerwania ogniwa łączącego Jezusa ziemskiego
z Chrystusem zmartwychwstałym;

słusznie podkreślali, że zmartwychwstanie
Chrystusa decydująco wpłynęło na powstanie pism
NT, natomiast przy wyjaśnianiu podstaw kerygmatu nie uwzględniali
relacji autentycznych i autorytatywnych świadków życia,
śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa;

w konsekwencji
więc przyjęli, że pisma NT zawdzięczają swe powstanie anonimowej
twórczości gminy pierwotnej, pod wpływem inspiracji
-> judaizmu (Jan) oraz hellenizmu (Paweł).

W celu usunięcia tych rozbieżności współcz. egzegeci kat.
wysunęli postulat bardziej komplementarnego ujmowania problematyki
genezy pism NT; przyjęli istnienie 3 etapów tradycji
o Jezusie, obejmujących kolejno etap słów i czynów Jezusa,
etap ich przekazywania po zmartwychwstaniu przez autorytatywnych
świadków, oraz etap redakcyjny wspomnianych przekazów;
do tego poglądu nawiązał również Sobór Wat. II
w Konstytucji dogmatycznej o objawieniu Bożym (KO 19).
Egzegeci protest, i kat. wypracowali też wiele kryteriów, dzięki
którym dotrzeć można do autentycznych słów Jezusa;

za Jezusowe
przyjmuje się przypowieści o Królestwie Bożym, zwroty,
w których występuje wezwanie Abba lub zaimek ja (np.
„powiadam wam", „przyszedłem"), oraz szereg wypowiedzi,
w których kontekście użyto tytułu Syn Człowieczy itp.;
nie wypracowano dotąd nowego modelu kryteriów stwierdzających
autentyczność cudów Jezusa ( cud III). Podstawowym
kryterium pozostaje jednak nadal zmartwychwstanie Chrystusa,
w którego świetle trzeba odczytywać teksty ksiąg NT.

2. Redakcja — W egzegezie bibl. 2. poł. XX w. przyjęto
pogląd, że kształtowanie się pism NT obejmuje wstępny etap
redakcyjny, w którym powstały pierwsze schematy, oraz właściwy
etap redakcyjny, w którym autorzy ksiąg włączyli je do redagowanych
zbiorów.

° Na wstępnym etapie r e d a k c y j n ym — powstawały spisane
fragmenty tradycji o Jezusie, z których nie wszystkie zachowały
się; główne schematy przepowiadania można odtworzyć
przede wszystkim na podstawie Dz (zwł. mów Piotra Apostoła),
grupujących teksty kerygmatyczne wokół punktu wyjściowego
„Wyście go ukrzyżowali, Bóg wskrzesił go z martwych" (Dz
2,23-24; 3,14-15; 4,10).

Schematami, w których ukazywano
zbawczy charakter wydarzeń paschalnych, były najstarsze formuły
wiary, stosowane szczególnie w liturgii chrztu i eucharystii ;
dzielą się one na formuły aklamacyjne, czyli homologie, w
których podkreślano bardziej akt wyznania wiary (np. „Panem
jest Jezus"), oraz formuły katechet., w których uwypuklano
treść wyznania wiary (np: „Chrystus umarł za grzechy, zgodnie
z Pismem, i został pogrzebany, i powstał z martwych trzeciego
dnia zgodnie z Pismem", 1 Kor 15,3-5);

na dalszym etapie
uwydatniono połączenie formuły rezurekcyjnej („Chrystus
zmartwychwstał") z formułą ekspiacyjną, akcentującą bądź
umieranie („Chrystus umarł za nas"), bądź wydanie Jezusa
(„Bóg wydał swego Syna za nas"); homologie występują także
w formach rozwiniętych, jak np. „jeden Bóg Ojciec [...] oraz
jeden Pan Jezus Chrystus" (1 Kor 8,6), lub „jeżeli więc ustami
wyznasz, że Panem jest Jezus [homología], i w sercu swoim
uwierzysz, że Bóg go wskrzesił z martwych [katechet. formuła
wiary], osiągniesz zbawienie" [cel soteryczny wydarzeń paschalnych].

Dowodem przepowiadania sięgającego przed wydarzenia
paschalne jest treść rozwiniętego wyznania katechet., streszczającego
2-stopniowość wczesnej myśli chrystologicznej NT (jak
w Rz 1,3: „Jezus Chrystus pochodzący wg ciała z rodu Dawida,
ustanowiony jako Syn Boży przez zmartwychwstanie") wzbogaconej
później o refleksję nad preegzystencją Jezusa jako Syna
Bożego.

Wszystkie 3 stopnie kerygmatu o Chrystusie — preegzystencję,
śmierć, zmartwychwstanie (wywyższenie) dostrzega się
wyraźnie w hymnach chrystologicznych (Flp 2,6-11; Kol 1,15-20;
Ef 2,14-18; 1 Tm 3,16; Hbr 1,1-3; J 1,1-18; 1 P 1,19-21; 2,21-25,
3,18-22), w których znalazły się także pierwotne formuły wiary,
np. Flp 2,11 homología „Panem jest Jezus" (pod koniec hymnu),
a w 1 P 1,19-21 formuła ekspiacyjną „Chrystus umarł za nas"
(otwierająca hymn);

tytuły chrystologiczne, jak Pan, Chrystus,
Syn Boży, zharmonizowane z treścią wyznań i hymnów, poprzez
liturgię weszły do Listów, przeważnie Pawła Apostoła; uwydatniła
się w ten sposób szczególna więź doktrynalnej treści
Listów z podstawą najstarszego przepowiadania apostolskiego.

Powyższy etap formacji podstawowych zasad wiary, biegnący
w 3 nurtach genetycznych, zauważalnych w formułach i hymnach,
znajduje swe odzwierciedlenie także w kerygmacie ewangelijnym o Jezusie, przede wszystkim zaś o jego męce i zmartwychwstaniu ;
do głoszenia go całemu światu zobowiązani zostali jego uczniowie
(Mk 16,15).

W tej fazie dokonało się autorytatywne przekazanie
apost. świadectw o Jezusie nast. generacji i wtedy zaczęto
przynajmniej niektóre z nich tłumaczyć z języka aram. na grecki.

° Na właściwym etapie redakcyjnym — zredagowano i włączono do poszczególnych ksiąg Ewangelii te fragmenty,
które miały charakter kerygmatyczny, najbardziej zgodny z celem
każdej z nich (por. J 20,31).
Ewangelie — stały się głównym świadectwem wiary o Jezusie,
opartej na tradycji apost., odtwarzającej jego hist, działalność
z pominięciem wielu szczegółów.

Najważniejszym ogniwem
łączącym pierwszy etap (słowa i czyny Jezusa) z ostatnim
(odpowiednie zestawienie i redakcyjne zespolenie fragmentów
tradycji przez ewangelistów) jest apost. tradycja. Dzięki metodzie
historii form, podobnie jak w Listach, wydobyto z Ewangelii
najstarsze warstwy i określono okoliczności ich powstania (Sitz
im Leben);

dzięki metodzie historii tradycji ustalono drogę przekazów
sięgających Jezusa hist, poprzez etap tradycji aż do ich ostatecznej redakcji; dzięki metodzie historii redakcji, po dokonaniu
analizy układu przekazanych materiałów, ukazano cel
teol. danej księgi i jej kerygmatyczną wymowę, wskazując tym
samym na sytuację danego Kościoła -> lokalnego i jego potrzeby.

Jako przykład stosowania wszystkich metod (w Ewangeliach
oraz Listach) służyć mogą 4 zróżnicowane opisy jednego
i tego samego faktu ustanowienia eucharystii przez Jezusa, pochodzące
z 2 nurtów tradycji — przedmarkowej (Mk 14,22-25;
Mt 26,26-30) i przedpawłowej (1 Kor 11, 23-26; Łk 21,19-20).

Podobieństwa lit. wyjaśnia się istnieniem wspólnego źródła
najstarszej tradycji apost., różnice zaś istnieniem odrębnych
jednostek już spisanej tradycji. Wspólnym źródłem dla Mt i Łk
jest Mk oraz źródło mów Pańskich (Q), którego nie znał Mk
(-> synoptyczna kwestia).

Analogicznie do 2 najczęstszych
w kerygmacie judaistycznym rodzajów lit. -> halachy i hagady,
w pierwotnym Kościele przekazywano słowa Jezusa, którym
przypisywano funkcje normatywne, oraz opisy jego działalności
wyjaśniające godność osoby i cel jej posłannictwa;

do pierwszej
grupy tradycji zalicza się wypowiedzi prorockie, mądrościowe,
prawnicze, przypowieści, logia z zaimkiem osobowym „ja"
(Ich-Worte; np. ja wam powiadam), naśladowania i kompozycje
logiów, do drugiej paradygmaty (np. historia powołań łącznie
ze słowami o pójściu za Jezusem), dysputy, opisy cudów, ustanowienia
eucharystii, historię męki Pańskiej oraz złożone z kilku
jednostek opisy narracyjne. Mt i Łk, mimo zależności od Mk,
w kompozycji opisu działalności pubi. Jezusa (począwszy od
Galilei przez Judeę do Jerozolimy, miejsca męki i zmartwychwstania),
przekazali własne, różnie zred. i dołączone w ostatniej
fazie powstania ich Ewangelii, historie dzieciństwa Jezusa (ewangelia dzieciństwa).

Ewangelia Jana wykazuje w stosunku
do tradycji o Jezusie 2 tendencje: stylizację kerygmatyczną,
akcentującą głównie znaki Jezusa jako Syna Bożego, oraz stylizację
lit., która przy niewielkim wyborze znaków i mów Jezusa
(J 20,30-31; 21,25) osiąga pełny efekt pogłębionej charakterystyki
jego osobowości; sprawa źródeł Ewangelii Jana wciąż
pozostaje nie wyjaśniona; nawet bowiem w najbardziej tematycznie
zbliżonej do synoptyków relacji o męce i śmierci Jezusa
dostrzega się wykorzystanie źródeł pozasynoptycznych, do
których nieraz nawiązywał Łk. Ewangelie synoptyczne mimo
redakcyjnych i własnych tendencji teol. odzwierciedlają również
rozwój kerygmatu apost.;

opisy śmierci i zmartwychwstania
Chrystusa uważane za punkt szczytowy kerygmatu są najstarszymi
jednostkami redakcyjnymi. Marek, biorąc za cel swej
Ewangelii tajemnicę Syna Bożego (dawniej mówiono o sekrecie
mesjańskim), w oparciu o tradycję chciał wyjaśnić konieczność
męki i śmierci Jezusa;

dlatego ukazał, jak Jezus „pełen mocy"
czyni znaki i zachęca człowieka do pójścia za sobą (Marka
Ewangelia). Łukasz, nazywając Jezusa powsz. Zbawicielem,
mówił o czasie Jezusa, następującym po ST i wyprzedzającym
czas Kościoła (-» kairos), zapoczątkowany przepowiadaniem
Dwunastu (Łukasza Ewangelia).

Mateusz ukazał, że Kościół
powsz. (ekklesla) ma za sobą obietnicę Chrystusa, zawsze w nim
obecnego i gwarantującego mu przetrwanie mimo prześladowań
(-> Mateusza Ewangelia). W gminie judeochrześc, do której
Mateusz adresował Ewangelię, nie było już różnicy między
nawróconymi z judaizmu i z pogaństwa (Mk i Łk mieli na uwadze
gminy wywodzące się w większości z pogan).

Preegzystencja zaś
Jezusa, związana szczególnie ze świadomością synostwa Bożego,
wyrażona w aram. inwokacji Abba i w klasycznym tekście Mt
11,25-27 (zw. Janowym) znalazła szczególne zastosowanie
w historii dziedziństwa; w myśl tego założenia Jezus, wg najpóźniej
powstałej J (-> Jana Ewangelia), objawia się od początku
jako Syn Boży (hymn o Logosie), jest napełniony Duchem i działa
w ścisłej łączności z Ojcem („Ja i ojciec jedno jesteśmy", por.
J 17, 1-26).

Listy — Sposób redagowania Listów dostosowano do różnych
potrzeb Kościołów lokalnych, w których znano podstawowe
prawdy wiary, ale domagano się ich głębszego wyjaśnienia
i uzasadnienia; dlatego w Listach istnieje często podział na
część dogm. i towarzyszącą jej parenetyczną.

Przepowiadanie Pawła Apostoła posiadającego pełne uprawnienia
Dwunastu (apostolat I A 2) nie odbiegało od kerygmatu
apost.; często powołuje się on w swych Listach na tradycję,
autorytatywnie ją interpretując; śmierć i zmartwychwstanie Jezusa,
będące centr, tematem Pawiowej ewangelii, posłużyły do
rozwinięcia idei o odwiecznym Bożym synostwie Jezusa, zinterpretowanym
przede wszystkim na podstawie tradycji apostolskiej.

Autorstwo niektórych Listów Pawła budziło wątpliwości
już w starożytności chrzęść; we współcz. krytyce bibl. przyjmuje
się, że napisał on (w porządku chronol.) 1 Tes (ok. 50), 1 Kor,
Ga, 2 Kor, Rz, Flm, Flp. Za niepawłowe, jakkolwiek nie odbiegają
one od zasadniczego schematu myślenia Pawła, uważa
się 2 Tes, Kol, a zwł. Ef; kontrowersyjne jest też autorstwo
Listów pasterskich (1 i 2 Tm i Tt) ukazujących zinstytucjonalizowanie
funkcji związanych z głoszeniem ewangelii, które
zasadniczo odzwierciedlają idee doktryny Pawiowej.

W kręgu
bliżej niezwiązanym z działalnością Pawła powstał Hbr, charakteryzujący
się specyficznym stylem rytualnym i koncepcją
Jezusa jako arcykapłana. Sobór Tryd. zaliczając do corpus
paulinum 14 Listów, miał na celu rozstrzygnięcie kwestii ich
natchnienia (-» natchnienie Pisma Św.), a nie autorstwa.

Listy katolickie liczą 7 pism (Jk, 1 i 2 P, 1, 2, 3 J i Jd); choć
sprawiają wrażenie listów okólnych, wydaje się, iż także one
miały ściśle określonych adresatów.

Tak np. Jk, który powstał
prawdopodobnie na pocz. II w., przenosząc akcent z Pawiowej
maksymy o usprawiedliwieniu przez wiarę niezależnie od pełnienia
nakazów Prawa (Rz 3,28), godzącej w faryzejską doktrynę o zdobywaniu zasług, na postulat osobistego wysiłku człowieka,
odzwierciedla stan ospałości konkretnej gminy, przestrzegając
ją przed dufnym liczeniem na przebaczenie Boże.

Redakcję 1 P przypisuje się często Sylwanowi (1 Tes 1,1;
2 Tes 1,1; 2 Kor 1,19; Dz 15-18 Sylas), towarzyszowi Pawła, co
tłumaczy pewne zbieżności z Listami Pawła; za datę napisania 1 P przyjmuje się przeważnie prześladowania sprzed czasów
Nerona i Domicjana. 2 P wykazuje wielkie podobieństwo z Jd
(powstałym ok. 90), m.in. w polemice przeciw fałszywym nauczycielom
(zwł. 2 P 2,1 — 3,18 i Jd 3-23), i jest najpóźniej napisaną
księgą NT; pomiędzy 1 Tes, najstarszym pismem Pawła, a 2 P
mogło upłynąć 100 lat.

Listy Jana Apostoła stanowią cyklicznie powtarzające się
myśli kontemplacyjne wyrażone w stylu liturg. ; 1 J przypomina
liczne fragmenty J, zwł. mowę pożegnalną Jezusa (J 14-17);
temat naczelny — Bóg jest światłością i miłością — doznał konkretnego
zastosowania w nawoływaniu dzieci Bożych do miłości ;
do tego tematu wraca autor 2 J, nazywając siebie „starszym",
jak w 3 J. Kwestia autorstwa Listów Jana jest jeszcze nie rozstrzygnięta;
na pewno wiadomo, że 1 J nie mógł jednak powstać
bez zależności od J, dlatego za datę jego napisania przyjmuje
się ok. 100; wkrótce potem powstały 2 i 3 J.

Dzieje Apostolskie — zred. przez Łukasza (zdaniem
wielu współcz. egzegetów przed Łk) są historią kerygmatyczną,
ukazującą rozpowszechnianie się od Jerozolimy aż po Rzym
ewangelii o ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Jezusie Chrystusie,
w mocy Ducha Świętego; stanowią teol. podsumowanie
rozwoju kerygmatu popaschalnego, w którego formowaniu mieli
swój udział wszyscy apostołowie, powołani przez nich diakoni
i in. współpracownicy, przy szczególnej roli Piotra jako głowy
kolegium i Pawła jako apostoła narodów.

Apokalipsa — skierowana jako pismo apokalipt. do 7
Kościołów Azji Mniejszej, ukazuje zwycięstwo Jezusa nad złem
przez jego śmierć i zmartwychwstanie, zapewniając, że takie
samo zwycięstwo czeka cały Kościół, gdyż i jego droga prowadzi
przez cierpienie do chwały (por. hymny uwielbienia: 1,6-7; 5,
13; 15, 3-4; 19,1-7 oraz obraz nowego Jeruzalem, 21-22); dzieło
zred. zostało ok. 100 przez autora, którym wg większości
współcz. biblistównie mógł być Jan Apostoł.

Księgi NT powstały więc jako teol. refleksja nad życiem Jezusa
w świetle jego zmartwychwstania (Ewangelie) oraz jako zbawcza
interpretacja wydarzeń paschalnych (Listy, Ap) w celu dostosowania
kerygmatu Jezusa i o Jezusie do konkretnych potrzeb Kościołów lokalnych.

Zadaniem NT jest bowiem formacja życia
chrześcijan zarówno za pomocą słów i czynów Jezusa, jak i za
pośrednictwem doktryny głoszonej przez autentycznych i autorytatywnych świadków odpowiedzialnych za kontynuację posłannictwa Chrystusowego (-> reguła wiary).

3. Kanon -> Kanon Pisma św. (I, III).

 

La formation des Evangiles, Bg 1957; C.F.D. Moule, The Birth of the NT, Lo 1962.19662; K. Wegenast, Das Verständnis der Tradition bei Paulus und in den Dcuteropaulinen, Nk 1962; Instructlo de histórica Evangeliářum ventate, AAS 56(1964) 712-718 (Instrukcja Komisji Biblijnej w sprawie historyczności Ewangelii, BDz 103-111); V. O'Keefe, O właściwe rozumienie Ewangelii, Znak 16(1964) 1309-1327; D. Stanley, Ewangelia jako historia zbawienia. Znak 16 (1964) 1281-1298; Constitutio dogmatica de divina revelatione, AAS 58 (1966) 817-836; A. Stecker, Formen und Formeln in den paulinischen Hauptbriefen und in den Pastoralbriefen, Mr 1966; De Jésus aux Evangiles. Tradition et rédaction dans les Evangiles synoptiques, P 1967; J. Kudasiewicz, Powstanie i historyczność Ewangelii, w: Idee przewodnie soborowej „Konstytucji o Bożym objawieniu", Kr 1968, 121-152; tenże. Powstanie, historyczność i rodzaj literacki Ewangelii, WPS III 53-111 ; tenże, Dawne i współczesne ujęcie historyczności Ewangelii, AK 72(1969) 427-444; H. Langkammer, Stosowanie Formgeschichte i Traditionsgeschichte w interpretacji pism NT, AK 72 (1969) 408-417; H. von Campenhausen, Die Entstehung der christlichen Bibel. T 1970; J. Gnilka, Jesus Christus nach frühen Zeugnissen des Glaubens, Mn 1970; M. Lehmann, Synoptische Quellenanalyse und die Frage nach dem historischen Jesus, B 1970; H. Köster, J.M. Robinson, Entwicklungslinien durch die Welt des frühen Christentums, T 1971; G. Schneider, Anfragen an das NT, Es 1971; K. Maly, Wie entstand das NT, St 1972; K. Wengst, Christologische Formeln und Lieder des Urchristentums, Gü 1972; Wikenhauser-Schmid (passim); L. Goppelt, Theologie des NT, Gö 1975 (passim); M. Hengel, Der Sohn Gottes. Die Entstehung der Christologie und die jüdisch-hellenistische Religionsgeschichte, T 1975; W. Rösenhöfft, Der Tag des Menschensohnes. Die Geschichte Jesu im Wortlaut der Urquellen, F 1975; H. Langkammer, U podstaw chrystologii NT, Wr 1976 (passim).

Podobne prace

Do góry