Ocena brak

BENIOWSKI. Poema

Autor /kaszanka Dodano /11.02.2012


BENIOWSKI. Poema, poemat dygresyjny J. Słowackiego, nie
ukończ., złożony z 10 pisanych oktawą pieśni i licznych luźnych
fragm.; powst. 1840-46, pieśń 1-5 wyd. w Lipsku 1841,
pieśń 6-10 oraz większość fragm. (ogłaszanych od 1852)-wt. 2
Pism pośmiertnych, Lwów 1866, całość w zrekonstruowanym
przez J. Kleinera układzie w wyd. 1 w BN, Kraków 1921.
Opublikowane przez autora pieśni stanowią otwartą całość;
swobodną zmianą tematów, postaw narratorskich, stylów itd.
przypominają kapryśną epikę L. Ariosta. Pieśń 6-10, fragm.
z 1841 i 1842 (tzw. red. B) mają charakter epiki przygodowo-rycerskiej w stylu T. Tassa; fragm. z 1844 i 1846 związane są
z genezyjską filozofią dziejów.
Jednym z elementów wiążących utwór w całość jest postać
tyt., której prototyp stanowi nie tyle hist. M. Beniowski, szlachcic
węg., ile uniezwyklony przez pamiętnikarza narrator jego
słynnych franc. pamiętników (wyd. 1791). Poddany przez Słowackiego
zabiegom polonizacyjnym, stał się on swojskim
typem podoi, szlachcica, który przez udział w konfederacji
barskiej przekształca się z niefrasobliwego młodzieńca
w świadomego patriotę i otwiera przed sobą perspektywę
bohaterskiej przyszłości. Podobnie pozostałe postaci osadzonego
w 1768, zlokalizowanego na Podolu i Krymie wątku
fabularnego (Anielę, księdza Marka, Kozaka Sawę, Swentynę,
Starostę, Dzieduszyckiego, Krym Gireja) konstruował poeta
w oparciu o określone pierwowzory z epoki barskiej lub
z czasów sobie współczesnych.
Gł. bohaterem poematu, czynnikiem organizującym
w utworze nie jest postać tyt. (tak jak wątek fabularny nie
stanowi jego podstawowego elementu), ale narrator-kreator,
którego w tym wypadku można utożsamiać z podmiotem
autorskim: znakomity poeta romant., który tworząc swe niezwykłe
dzieło, zdobywa się jednocześnie na ironiczny dystans
wobec utworu i wobec samego siebie, dokonuje autodemaskacyj,
piętrzy przed sobą i efektownie pokonuje najrozmaitsze
trudności, aby olśnić czytelnika swym mistrzostwem i nieograniczonymi możliwościami twórczymi. Jako jego wypowiedź
B. jest jakby potężną improwizacją, w której pragnie wyrazić
wszystko, co chce, jak chce i kiedy chce, nieustannie żonglując
osobami, tematami, czasem, wartościami, stylami. Tak skonstruowanej wypowiedzi nie da się schematycznie podzielić na
zobiektywizowaną warstwę fabularną i subiektywne dygresje,
wszystko tu jest bowiem subiektywne, zależne od woli czy
kaprysu autora, wszystko jednakowo ważne, i właściwie wszystko
może być jednocześnie wątkiem zasadniczym i dygresją.
Bogactwem i oryginalnością wykracza B. jako poemat dygre-
syjny poza gatunkowe wyznaczniki takich utworów jak Don
Juan Byrona czy Eugeniusz Oniegin Puszkina.
Poza wątkiem fabularnym, w którym podlegają odwroceniu
lub sparodiowaniu utarte schematy fabuł epickich (m. in. Pana
Tadeusza), na tok owej „improwizacji" składa się szeroki
zakres różnorodnych tematów, z których zasygnalizować można
tylko najważniejsze. Najpierw więc są to wypowiedzi
autotematyczne, dotyczące sposobów pisania B., podkreślające
jego szerokie perspektywy tematyczne i gatunkowe oraz
nieograniczone autorskie prawo do nieustannych ich przekształceń
- raz w zwykłą szlach. gawędę, a raz w poemat
filozoficzny. Dalej wypowiedzi o charakterze osobistym, dzięki
którym gł. bohater uzyskuje pełny wymiar psychol.-biogr.;
ukazują one skomplikowaną sylwetkę emocjonalną pol. romantyka
skazanego na emigr. tułaczkę, prezentując romant.
sposoby przeżywania świata i wyrażania uczuć. Na pierwszy
plan wysuwają się w poemacie wypowiedzi o barwie polemicznej,
rozprawiające się ze staroświeckimi gustami czytelników
i napastliwą krytyką lit., która - nie rozumiejąc nowatorstwa
utworów Słowackiego - ferowała o nich sądy niekompetentne
i złośliwie miażdżące. Ten zespół wypowiedzi jest żarliwą
obroną autorskiego prawa do oryginalności, do nowatorstwa,
a równocześnie polemiką o nowy model nar. poety -
równorzędny w stosunku do modelu Mickiewicza, ale zupełnie
odmienny (podkreśla t© m. in. końcowa metafora pieśni 5:
„dwa na słońcach swych przeciwnych - Bogi"). Poeta-wieszcz
w rozumieniu Słowackiego stoi - jako ogólnonar. - ponad
społ., polit. i terytorialnymi podziałami. Dzięki nieograniczonej
sprawności poet. umie i ma prawo wyrazić „wszystko, co
pomyśli głowa", stworzyć dzieła tak nowe i niezwykłe jak B.
Krytyczny wobec emigr. i nar. zbiorowości, atakuje w niej
wszystko, co stare i poziome, co zagraża nar. interesom, żądając
nowatorstwa myśli polit. i estet., nowej literatury, nowych
kryteriów wartości i nieprzeciętnej miary w każdej dziedzinie
życia. Jest zorientowany w kierunku przyszłości - wysuwa
nową koncepcję młodego, „żywego" społeczeństwa, nazwanego
ogólnie „ludem", u którego szuka zrozumienia i aprobaty;
wyrażając jego myśli, uczucia i pragnienia, ogłasza się jego
ideowym i artyst. przywódcą. Zachowując swoją odrębność,
chce pełnić równocześnie ważną służbę narodową.
Z polemiczno-programowym charakterem poematu wiąże
się jego „konwersacyjność" - oparcie całego utworu na sytuacji
rozmowy między narratorem a nieustannie obecnym słuchaczem-
czytelnikiem, czasem bezpośrednim adresatem wypowiedzi
poety, najczęściej niemym świadkiem jego polemik
i wyznań. Ów idealny słuchacz ulega nieustannym zmianom,
wraz ze zmianami narratora, który - w zależności od konkretnego
w danej chwili adresata (określona zbiorowość, ideologia,
krytyk, poeta i in.) - oscyluje między szlach. gawędziarzem
a wieszczem narodowym; Wypowiedź narratora jest
żywiołowa, naturalna, ale stanowi też popis błyskotliwej techniki
mówienia wierszem skomponowanym w oktawy. Pod
względem kompozycyjnym wypowiedź ta jest otwarta dzięki
rządzącej nią zasadzie nieograniczonych skojarzeń.
Założona przez Słowackiego idea nowatorstwa i nieprzeciętności
realizuje się więc we wszystkich aspektach utworu:
w koncepcji bohatera, otwartej kompozycji, szerokiej perspektywie
czasowej i przestrzennej, odmiennym od Mickiewiczowskiego
programie poet. i polit., swobodnym toku wypowiedzi,
niezwykle bogatej wyobraźni, wszechstronnym mistrzostwie
poetyckim. Autor sięgnął w B. szczytów swoich
możliwości twórczych oraz sformułował najpełniej swoje credo
ideowe i poetyckie. Zdobył szturmem opornych dotychczas
czytelników i krytyków współcz., których poemat zaskoczył
i zadziwił; u potomnych zyskał B. trwale pozycję jednego
z najważniejszych utworów w rozwoju pol. romantyzmu i całej
literatury. Wszelkie lit. nawiązania do poematu mają charakter
naśladowczo-epigoński; jedynie J. Tuwim rozwinął twórczo
jego formę gatunkową w —» Kwiatach polskich. Pieśń 1-5
tłum. była na franc., ukr. (M. Rylski), i ros., fragmenty - na
czes., franc., słoweń. i włoski.


Wyd. kryt. J. Kleiner w: Dzieła wszystkie, t. 5 i 11, wyd. 2 Wr. 1954
i 1957; oprać, i wstęp tenże, wyd. 3 zmień. Wr. 1949 BN 113/14.
S. MAKOWSKI Chronologia i układ „B.", „Pam. Lit." 1964 z. 1; S.
TREUGUTT „B.", W. 1964; S. MAKOWSKI „B" Juliusza Słowackiego,
W. 1969 BAL 12; A. SIEROSZEWSKI Maurycy Beniowski w literackiej
legendzie, W. 1970. Stanisław Makowski

Podobne prace

Do góry