Ocena brak

BENEDYKTYNI, Zakon św. Benedykta, Ordo Sancti Benedicti (OSB) - DZIEJE

Autor /Mirogniew Dodano /06.06.2012

Benedykt z Nursji stanął wobec konieczności
zorganizowania dla swych uczniów życia cenobickiego ( -» cenobici)
i oparcia go na odpowiedniej regule.

Ok. 529 założył
klasztor na Monte Cassino, gdzie opracował regułę życia
zak., przeznaczając ją dla pojedynczych klasztorów (nie
zamierzał tworzyć organizacji międzyklasztornej). Założył także
klasztory w Terracina i w Subiaco. Dzięki wysokim walorom
reguły przyjęto ją w innych klasztorach.

Po zniszczeniu ok. 577
przez Longobardów klasztoru na Monte Cassino mnisi schronili
się w rzym. klasztorze na Lateranie; zaznajomili z regułą
benedyktyńską przyszłego pap. Grzegorza Wielkiego, który zaprowadzał ją w zakładanych przez siebie klasztorach i szerzył
w swoich pismach (Dialogi).

A. ROZWÓJ — Przełomowym momentem było wysłanie
596 przez Grzegorza Wielkiego mnichów z klasztoru św. Andrzeja
(na rzym. wzgórzu Caelius) na misje wśród pogańskich
Anglosasów (->-Augustyn z Canterbury).

B., włączeni w służbę
Kościoła, zyskali opiekę i poparcie Stolicy Apostolskiej.
W VII w. nastąpił w Anglii dynamiczny rozwój klasztorów b.,
które chętnie fundowali i bogato uposażali nawróceni na chrześcijaństwo władcy; większość klasztorów złączono z bpstwami
(b. byli bpami), np. klasztor św. Piotra i Pawła w -> Canterbury.

Podczas podróży mis. do Anglii b. rozpowszechnili znajomość
swej reguły w państwie Franków, gdzie przeważający
wpływ mieli mnisi iryjscy zachowujący regułę Kolumbana;
po śmierci Kolumbana 615 osłabł wpływ jego ostrej reguły;
zastępowano ją regułą b. lub łączono obie (m.in. w Luxeuil).
Głównym czynnikiem rozwoju klasztorów b. w Europie
Zach. była działalność mis. mnichów anglosaskich, którzy na
przełomie VII i VIII w. podjęli akcję nawrócenia Germanów.

Rozpoczął ją ok. 690 mnich -» Willibrord wśród Fryzów na
obszarach dzisiejszej Flandrii i Holandii. W Germanii środk.
działał -» Bonifacy (Winfryd), który zakładając nowe bpstwa, łączył je z klasztorami mniszymi jako ośrodkami akcji chrystianizacyjnej ;

pozyskani dla chrześcijaństwa książęta i możni udzielali
hojnego wsparcia klasztorom. W VIII w. powstało na terenie
Germanii ok. 60 opactw, m.in. Fulda, Tegernsee, Reichenau.
W VIII w. b. pracowali także nad reformą Kościoła w państwie
Franków ( -» karoliński renesans), gdzie zgodnie z unifikacyjnymi
założeniami reformy karolińskiej wszystkie klasztory
zostały zobowiązane przez Karola Wielkiego do przestrzegania
reguły benedyktyńskiej.

Po utworzeniu 801 przez Karola Wielkiego
Marchii Hiszpańskiej, b. założyli tam także swoje klasztory.
Nawrócenie Longobardów z arianizmu na katolicyzm
sprzyjało odrodzeniu b. w Lombardii, gdzie powstały ich klasztory,
np. Farfa.

Około 717 Petronax odbudował opactwo b.
na Monte Cassino; opactwa b. w państwie Franków miały taki
wpływ, że Karol Wielki, chcąc uczynić z nich narzędzie swej
polityki, zastrzegł sobie prawo nominacji opatów; byli nimi
przeważnie świeccy, niejednokrotnie dostojnicy państw., co prowadziło do zeświecczenia życia w klasztorach, upadku ideałów
i karności zakonnej.

Nadużyciom tym starał się zaradzić -» Benedykt
z Aniane, który przy poparciu ces. Ludwika I Pobożnego
przeprowadził reformę mniszą, uzyskał od cesarza zezwolenie
na wolny wybór opatów, a wiele klasztorów uwolnił od
ciężarów gosp. na rzecz władcy; opracował kapitularz monastyczny,
w którym ujednolicił zwyczaje zakonne.

Rozpad monarchii
karolińskiej oraz najazdy normańskie, arab. i węg. doprowadziły
w IX i X w. do ruiny wiele opactw; anarchia wewn.
i feudalizacja stosunków społ. spowodowały ponowne podporządkowanie opactw feudałom.

Mimo kryzysu życia mniszego
w 2. poł. IX i w X w. istniały opactwa b., które w dalszym
ciągu rozwijały dzieło renesansu karolińskiego: Fulda, Reichenau,
Sankt Gallen, Korbeja (Francja), Nowa Korbeja (Saksonia);
b. prowadzili w dalszym ciągu działalność mis. w Danii
i Szwecji (np. Ansgar); w IX w. pojawili się także w Palestynie.

B. GRUPY KLASZTORÓW — Wyrazem żywotności monastycyzmu
b. są pojawiające się od pocz. X w. dążenia do reformy
życia zak.; charakterystyczną ich cechą była tendencja do łączenia
opactw w kongregacje; były one albo luźnymi zrzeszeniami
opactw zachowujących podobne zwyczaje, bez prawnej
więzi organizacyjnej, albo polegały na podporządkowaniu poszczególnych opactw naczelnemu opactwu; opactwa zachowywały
autonomię i własnych opatów, których rządy kontrolowali
wizytatorzy kongregacji.

Obca w zasadzie idei benedyktyńskiej
centralizacja była wówczas jedynym sposobem uwolnienia klasztorów od wpływów zewn. i stwarzała możliwości powrotu do
pierwotnej reguły; spośród licznych ośrodków reformatorskich
szczególne znaczenie miało opactwo Cluny (Burgundia), najpełniej
realizujące program Benedykta z Aniane, który zmierzał
do instytucjonalizacji, centralizacji i rytualizacji życia zak. (kluniacka reforma).

Przykład życia mniszego i organizacji wytworzonej przez Cluny
inspirował dalsze inicjatywy reformatorskie. Opactwo Fleury,
zreformowane w poł. X w. przez Odona, opata Cluny, zachowało
niezależność i własne zwyczaje, stając się ośrodkiem nowej
kongregacji, obejmującej szereg klasztorów lotaryńskich
i ang. ; podobnie opactwo Hirsau (środk. Szwabia), przyjmując
1079 obserwancję kluniacka, adaptowało ją do własnych potrzeb,
stając się ośrodkiem kongregacji, która odgrywała poważną
rolę w walkach cesarstwa z papiestwem.

Kluniackie wpływy
zaznaczyły się dość wyraźnie we Włoszech, gdzie ważnymi
ośrodkami reform były opactwa ( -> Cava dei Tirreni, Monte
Cassino, Subiaco, Farfa, Montevergine), oraz w kongregacjach
hiszp., skupionych wokół opactw Cuxa i Chiusa. Nieco odmienne
tendencje monastycyzmu, nastawionego przede wszystkim na
działalność mis. i oświatową, reprezentowały kongregacje wokół
lotaryńskich opactw Górze i Brogne.

Reformatorzy monastycyzmu
ang. Dunstan, Etelwold i Oswald, poszukując najlepszego
rozwiązania, łączyli doświadczenia różnych kongregacji,
zwł. Fleury i Brogne. Ruchy reformatorskie w XI-XII w.
modyfikowały regułę benedyktyńską w duchu eremickim.

Ideały eremickie w połączeniu z kaznodziejstwem wędrownym reprezentowali Robert z Arbrissel (zał. kongregacji Fontevrault)
oraz Witalis z Pierreville (zał. klasztoru w Savigny); nawrotu
do życia kontemplacyjnego, zachowania ścisłej klauzury i ubóstwa
żądał Jan Gwalbert (zał. walombrozjanów); wyraźnie
eremickie ideały reprezentowała kongr. -» kamedułów, Fonte
Avellana i Grandmont, a w specyficzny sposób zrealizowali je kartuzi, którzy przyjęli obostrzoną regułę Benedykta i utworzyli
odrębny zakon.

Najdonioślejszą fundacją monastyczną
tego okresu był klasztor Cîteaux, który w poszukiwaniu
sposobów zachowania czystej reguły benedyktyńskiej wypracował
nowe zasady współżycia klasztorów złączonych w jeden
zakon ( -» cystersi).

Podobne dążenia do zachowania czystej
reguły benedyktyńskiej przejawiały powstające w XIII w. kongregacje b. celestyni, sylwestryni, a w XIV w. ołiwetanie.
Odnowa życia zak. w X-XII w. ożywiła działalność misyjną
b. w Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii.

B. prowadzili także
akcję chrystianizacyjną w środk. Europie; w końcu X w.
założyli pierwsze opactwa w Czechach ( -» Brzewnów), na Węgrzech (Pannonhalma), w Polsce (benedyktyni II), w Dalmacji,
a w XII w. w Albanii i na Islandii. W Palestynie zaś
w związku z powstaniem Królestwa Jeroz. liczba opactw b.
wzrosła znacznie.

W XIII w. zarysował się kryzys kongregacji b. w Europie,
wynikający z trudności dostosowania się monastycyzmu do zachodzących
przeobrażeń gosp. (kryzys wielkiej własności ziemskiej),
społ. i kulturalnych.

Także rozwijające się nowe zak. żebrzące
przyciągały bardziej dynamiczne jednostki, co powodowało
usuwanie w cień starych klasztorów mniszych i znaczny
spadek ich liczebności. Celem powstrzymania tego procesu Stolica
Apost. podejmowała próby wzmocnienia centralizacji i kontroli
wspólnot b.

Z inicjatywy pap. Innocentego III Sobór Later.
IV (1215) zarządził odbywanie co 3 lata gen. kapituł klasztorów
b. w każdej prowincji kośc. dla podejmowania wspólnych
uchwał i wyboru wizytatorów; 1336 pap. Benedykt XII w bulli
Summi magistři dignatio (tzw. Benedictina) nakazał podzielić
klasztory b. na 36 prow., w których co 3 lata miały się odbywać
kapituły sprawozdawczo-wyborcze wizytatorów; wydał
też zarządzenia zmierzające do podniesienia poziomu życia
umysłowego.

Opactwa b. stawiały jednak opór, broniąc swej
tradycyjnej niezależności. Akty reformatorskie Stolicy Apost.
ze względu na ówczesny kryzys autorytetu papiestwa nie przynosiły
rezultatów; poczynaniom reformatorskim towarzyszyła
bowiem często bezwzględna polityka finansowa, wyrażająca się
m.in. w mianowaniu opatów komendatoryjnych, przeważnie
świeckich, nastawionych na eksploatację dóbr klasztorów, nie
liczących się z istotnymi ich potrzebami.

Epidemia czarnej
śmierci (1348-51) i wojna stuletnia (1337-1453) spowodowały
wyludnienie i upadek licznych klasztorów b. w Europie, rozprzężenie
grup mniszych, zanik obserwancji zak. ; wreszcie schizma
zach. (1378-1417), dzieląc b. na 2 obediencję, osłabiła więź
ogółnoklasztorną i pogłębiła upadek życia zakonnego.

C. KONGREGACJE MONASTYCZNE — Głęboki kryzys opactw
skłonił b. do stworzenia ściślejszej organizacji. Obok kongr.
typu tradycyjnego zaczęły powstawać kongr. centralistyczne,
w których cała władza została przekazana kapitule gen. i wybranym
przez nią władzom naczelnym; opactwami, które utraciły
autonomię, rządzili przeorzy wyznaczeni przez kapitułę
gen.; w ten sposób opactwa skuteczniej broniły się przed rządami
opatów komendatariuszy, którzy tracili jurysdykcję, zatrzymując
tylko większą część dochodów.

W 1408 opat L. Barbo
przeprowadził reformę w klasztorze św. Justyny w Padwie,
który stał się ośrodkiem kongregacji zał. 1419; przyłączyła się
do niej większość klasztorów we Włoszech i na Sycylii, a 1504
także opactwo Monte Cassino, od którego kongr. zwała się
kasyneńską.

Nurt tradycyjny reprezentowali reformatorzy niemieckich
b.; reforma zaprowadzona 1380 w Kastl (Bawaria)
nawiązywała do liturg. monastycyzmu Cluny i przetrwała do
ok. 1450; nie doprowadziła do utworzenia kongregacji.

Wynikiem akcji reformowania b., podjętej przez Sobór w Konstancji,
była reforma przeprowadzona 1418 w Melk (Austria),
której podstawy stanowiły statuty z Subiaco; opactwa, które
przyjęły obserwancję Melk, stanowiły tylko luźną unię. Kongregację
typu tradycyjnego utworzyło opactwo w -» Bursfeldzie
(diec. Hildesheim), zreformowane 1433 pod wpływem Soboru
Bazylejskiego.

W 1488 powstała we Francji niewielka kongr.
Chezal-Benoît typu centralistycznego. Również centralistyczna, o ścisłej klauzurze, była kongregacja hiszp. z ośrodkiem w Valladolid,
zał. 1489.

Na jej statutach wzorowała się kongr. portugalska,
zał. 1566; obserwancja Valladolid została także zaprowadzona
w Meksyku i Peru. W Hiszpanii istniała ponadto
kongr. klaustralna typu tradycyjnego, zał. 1336, zreformowana
1592 przez pap. Klemensa VIII.

Wzorując się na ustawach
z Monte Cassino i Melk, zorganizowano 1514 kongr. węgierską,
na czele której stał opat z Pannonhalma (po podboju
Węgier przez Turków przestała istnieć na ok. 150 lat).

W 1548
klasztory w Dalmacji utworzyły kongr. Melida, wzorując się
na kongr. kasyneńskiej. Znacznych strat doznali b. podczas
reformacji — z ok. 3000 klasztorów upadło ok. 800.

Podejmując dzieło odnowy życia zak., Sobór Tryd. nakazał
wszystkim klasztorom b. zjednoczyć się w kongr., przez co zyskały
one sankcję Stolicy Apost.; 1569 założono w Niderlandach
Pd. (dziś Belgia) kongr. Egzemptów Flandryjskich, a 1628
kongr. Ofiarowania MB (istniała kilkanaście lat);

zał. 1580
kongr. Egzemptów Franc, obejmująca 55 opactw, upadła po
kilkudziesięciu latach; krótko istniały także kongr.: Towarzystwo
Bretanii (1604-28), Saint-Denis (1607-33) i Allobroges (zał.
1621), która 1674 przyłączyła się do kongr. kasyneńskiej; 1604
zał. została kongr. Saint-Vanne, wzorująca się na kasyneńskiej,
obejmująca opactwa w Lotaryngii, Szampanii i Franche-Comté;
na niej wzorowała się zatwierdzona 1621 franc kongregacja
św. Maura (-» mauryni);

w XVII w. powstała kongr. czeska,
na czele której stał opat z Brzewnowa; nie miała ona jednak
zatwierdzenia kan.; upadła w XVIII w.; 1619 pap. Paweł V
wznowił kongr. angielską, obejmującą kilka klasztorów we
Francji i Niemczech; próby utworzenia kongr. ogólnoniemieckiej
nie dały rezultatów; powstały kongr.: 1603 szwabska, 1624
sztrasburska, 1641 salzburska, 1684 bawarska, 1685 augsburska;
wznowiona 1617 austr. kongregacja w Melk upadła 1625;

kongregacja
szwajc. powstała 1602, polska 1709. Wielkich strat doznali
b. w końcu XVIII i w XIX w.; nasilenie racjonalizmu i triumf haseł oświecenia doprowadziły w wielu państwach do
kasaty zakonów; we Francji z 410 klasztorów b. (1768) skasowano
122; resztę zniesiono 1792 podczas rewolucji;

kasata objęła
także klasztory b. w Niderlandach Pd. 1796, Szwajcarii
1798, zach. Niemczech 1802 i Włoszech 1810; ces. Józef II
skasował ok. 20 opactw b. w Austrii, Czechach i na Węgrzech
(-> józefinizm);

1803-07 skasowane zostały wszystkie klasztory
b. w Badenii, Bawarii, Wirtembergii i 141 w Prusach; 1815 b.
posiadali tylko 30 klasztorów, m.in. na ziemiach pol., litew. oraz
białoruskich (-» benedyktyni II).

D. ODNOWA — W XIX w. mimo dalszych kasat klasztorów b.
(w Portugalii 1834, w Hiszpanii 1835, w okresie -> Kulturkampfu
w Niemczech) nastąpiło odrodzenie i dynamiczny rozwój.

Na Węgrzech 1802 uzyskali b. zezwolenie na otwarcie opactw
skasowanych przez ces. Józefa II; utworzyli wówczas kongr.
centralistyczną pod zwierzchnictwem opata z Pannonhalma; zajmowali się głównie nauczaniem młodzieży. Mnisi ang., którzy
podczas rewolucji franc, uszli do Anglii, założyli 1802 opactwo
w Amplefurth, a 1814 w Downside.

W 1833 P. Guéranger założył
opactwo w Solesmes (Francja), które stało się ośrodkiem
nowej kongr. solezmeńskiej (ok. 1837).

W 1830 król bawarski
Ludwik I wznowił fundację b. w Metten, zapoczątkowując
tworzenie się dalszych opactw, które 1858 wznowiły kongr.
bawarską. W 1863 M. Wolter założył opactwo w -* Beuron,
które dało początek 1868 kongr. beurońskiej, wzorującej się na
solezmeńskiej.

W 1884 powstała w Niemczech kongr. misyjna
św. Otylii, która ma placówki w Afryce, Ameryce i Pd. Korei. We Włoszech część opactw kongr. kasyneńskiej wznowiła egzystencję
po upadku Napoleona I Bonaparte;

1872 powstała tam
nowa kongr. sublaceńska, z ośrodkiem w Subiaco, która obejmuje
prowincje: wł., franc, hiszp., ang., belg. i wiceprow.
niemiecką. Odradzające się po 1844 klasztory b. w Hiszpanii
należą do kongr. sublaceńskiej lub solezmeńskiej.

W Belgii
oprócz klasztorów b. należących do kongr. sublaceńskiej istniały
klasztory należące do kongr. beurońskiej (pierwszy klasztor
w -> Maredsous założyli 1872 mnisi z opactwa Beuron); 4 opactwa
belg. odłączyły się 1920 od tej kongr. i utworzyły kongr.
belgijską, zw. obecnie kongr. Zwiastowania NMP; obejmuje
ona opactwa w różnych krajach Ameryki, Azji, Afryki i Europy
(m.in. -> Tyniec).

Opactwa w Austrii utworzyły 1889 dwie
kongr., które 1930 zostały połączone w jedną kongr. Niepokalanego
Poczęcia. Do powstałej 1945 w Czechach kongr. św.
Wojciecha należą obecnie także klasztory z innych państw.

W Stanach Zjedn. powstały 2 kongr.: 1855 amerykańsko-kasyneńska,
wzorująca się na kongr. bawarskiej (pierwsze opactwo
w Saint-Vincent, zał. 1846, A. Wimmer), i 1881 szwajc-amer.
(pierwszy klasztor zał. 1854 w Saint-Meinrad przez mnichów
szwajc).

Opactwa b. w Brazylii, należące do kongr. portug.,
utworzyły 1827 kongr. brazylijską; skasowana 1855, została
odnowiona 1889 przez mnichów z Beuron; istnieją nadto 2 kongregacje b. ormiańskich (-» mechitarzyści).

Z inicjatywy pap. Leona XIII utworzono 1893 Federację Benedyktyńską, do której 1972 należało 19 kongr.:

° kasyneńska,
Congregatio Cassinensis OSB posiadająca 11 klasztorów,
182 zakonników (w tym 121 kapłanów);

° angielska, Congregatio
Angliae OSB — 11 — 567 (448);

° węgierska, Congregatio
Hungarica OSB — 4 — 234 (215);

° szwajcarska, Congregatio
Helvetica OSB - 9 - 559 (358);

° bawarska, Congregatio Bavarica
OSB - 10 - 423 (229);

° brazylijska, Congregatio Brasiliensis
OSB — 10 — 447 (120);

° solezmeńska, Congregatio
Gallica (Solesmensis) OSB - 20 - 866 (524);

° amerykańsko-
-kasyneńska, Congregatio Americana Cassinensis OSB — 20 —
1884 (1352);

° beurońska, Congregatio Beuronensis OSB - 15
— 952 (296);

° sublaceńska, Congregatio Sublacensis OSB —
52— 1641 (1072);

° szwajc-amer., Congregatio Helveto-Americana
OSB - 24 - 921 (578);

° austr., Congregatio Austriaca
ab Immaculata Conceptione — 12 — 469 (363);

° św. Otylii,
Congregatio Ottilenensis OSB - 12 - 1322 (546);

° Zwiastowania
NMP, Congregatio ab Annuntiatione BMV — 22 — 727
(446);

° św. Wojciecha, Congregatio Slava S. Adalberti — 7
— 54 (23);

° oliwetanie, Congregatio S. Mariae Montis Oliveti
OSB — 26 — 256 (176);

° walombrozjanie, Congregatio
Vallis Umbrosae OSB - 6 - 110 (50);

° kameduli-eremici,
Congregatio Monachorum Eremitarum Camaldulensium OSB
— 10 — 111 (73);

° holenderska, Congregatio Neerlandica
OSB - 4 - 207 (76), zał. 1969.

Do federacji należy nadto 15 klasztorów ze 169 zakonnikami
nie wchodzących w skład kongregacji; na czele federacji stoi
opat-prymas, wybierany na 12 lat przez kongres opatów, reprezentujący federację wobec Stolicy Apost.; jest on równocześnie
opatem opactwa św. Anzelma w Rzymie, gdzie znajduje
się międzykongregacyjny uniw. benedyktyński (Anselmianum).

Opat-prymas organizuje współpracę i pomoc wzajemną
klasztorów b.; nie posiada jurysdykcji zwyczajnej, może
działać jako wizytator apost. w kongr. należących do federacji,
jeśli została naruszona reguła, konstytucje lub prawo kan.;
w innych wypadkach nie wolno mu ingerować.

 

S. Hilpisch, Geschichte des benediklinisclien Mönchtums in ihren Grundzügen, Fr 1929, 19502 ; Schmitz I-IV; B.G. Doppelfeld, Mönchlum und kirchlicher Heilsdienst. Entstehung und Entwicklung des nordamerikanischen Benediktinertums im 19. Jahrhundert, Münsterschwarzach 1974; A. Limage Conde, Los orígenes del monacato benedictino en la peninsula ibérica I-III, León 1974.

Podobne prace

Do góry