Ocena brak

BELGIJSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE

Autor /kaszanka Dodano /10.02.2012

BELGIJSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE. Stosunki kulturalne
Polski z obszarem nadmozańskim sięgają XII w.; w XV
w. odwiedzał Flandrię Jan Łaski (st.) w poselstwie od Jana
Olbrachta. Od 1 poł. XVI w. Niderlandy pd. były celem
podróży dyplomatycznych (np. J. Dantyszka) oraz studenckich
- przyciągająco działała kilkuletnia obecność Erazma w Leuven
i w Brukseli. Wiodła tam też przybyszów z Polski sława
uniw. w Leuven (Lovanium, zał. 1425) oraz powstałej tu
z inicjatywy m. in. Erazma humanist. szkoły fiiol. Collegium
Trilinguae (1517). J. Dantyszek kilkakrotnie odwiedzał Lovanium
i pierwszy powiadamiał tamtejszych humanistów o odkryciach
Kopernika, mieszkał także (1531-32) m. in. w Gandawie
i w Antwerpii. Wybitny poeta niderl.-łac. Joannes Secundus
poświęcił mu kilka wierszy. Jego rodak i przyjaciel J.
Stratius osiadł czasowo w Poznaniu. Lowańczyk-hebraista J.
van der Campen zawdzięczał Dantyszkowi opiekę i pomoc
w pracy nad parafrazą Psałterza, która była podstawą przekł.
M. Reja, wygłosił też w Krakowie kilka wykładów i doznawał
gościnności P. Tomickiego. Niderlandczykiem z Flandrii był
drukarz i poeta F. Rhode, założyciel (1538) stałej drukarni
w Gdańsku. Towarzyszem podróży (prawdopodobnym) J. Kochanowskiego
po Francji (1558/59) był gandawczyk K. Utenhove
(mł.). Wielką sławą w Akad. Krak. cieszył się z pocz. XVII
w. flam. humanista J. Lipsius - jego dzieła, dość liczne w księgozbiorach
pol., były komentowane i przekładane (zwł Polityka).
Pod jego kierunkiem kształcili się w Lovanium: J. Tęczyński,
K. Zbaraski, bracia Zasławscy i Ostrogscy. Lipsius utrzymywał
korespondencję z J. Zamoyskim, B. Maciejowskim, J.D.
Solikowskim, Sz. Szymonowicem. Jego neostoicka filozofia
wywarła znaczny wpływ na literaturę pol. baroku. Powoływali
się na niego Sz. Starowolski, F. i Sz. Birkowscy, S.H. Lubomirski,
wzmianki o nim znajdujemy u W. Kochowskiego (epitafium
Tablica z napisem rymu słowiańskiego wielkiemu cnotą
i naukami Justowi Lipsjuszowi Beldze) i w Satyrach K. Opalińskiego.
W XVII w. licznych przybyszów z Polski przyciągały
nazwiska E. Puteana (filolog i historyk, 1607 objął katedrę po
Lipsiusie) i humanisty N. Vernulaeusa (autor tragedii Divus
Stanislaus 1618, opartej na kronice M. Kromera), pod ich
kierunkiem kształcili się m. in. J. Ossoliński, S. Kobierzycki -
historyk Władysława IV, i bracia Opalińscy, także słuchacze
wykładów Jana Woveriusa. Żywe kontakty kult.-artyst. łączyły
Polaków z Antwerpią - 1624 zatrzymał się tu królewicz
Władysław; drukowali swe pisma w Antwerpii S. Łubieński
i J. Rywocki, oficyna Plantinów wydała księgi liryków M.K.
Sarbiewskiego, który skwitował te kontakty wierszem Ad
Balthasarem Moretum i odą Ad amicos Belgas. W XVIII w.
uniw. w Lovanium uległ dezorganizacji i stracił znaczenie;
w tej epoce podróżowali po Belgii T.K. Węgierski i J. Potocki.
Zainteresowanie kulturą belg. w Polsce wzrosło po 1830,
kiedy to stolica od niedawna samodzielnego państwa udzieliła
schronienia emigrantom polskim. Bruksela stała się ważnym
ośrodkiem życia polit. emigracji, 1832-33 osiadło tu na stałe
ok. 600 Polaków, organizacje Polonii belg. wydawały kilka
czasopism w języku pol. („Orzeł Biały" 1839-48) oraz franc.
„La voix du peuple" (1833-34). W Brukseli 1833-61 mieszkał
i działał J. Lelewel, tu zatrzymywali się W. Heltman i S.
Worcell. Przebywali w Brukseli A. Towiański (1840), A. Chodźko,
S. Goszczyński, Z. Kaczkowski, J.I. Kraszewski, J. Czyński,
E. Januszkiewicz, E. Dembowski, C. Norwid. W 1846-47
mieszkał w Brukseli L. Siemieński, którego dom stanowił
chętnie uczęszczane miejsce spotkań emigrantów. Wiosnę
1852 spędził w Brukseli T. Lenartowicz - tu napisał m. in.
Lirenkę. Kilkakrotnie był w Belgii R. Zmorski, odwiedzili ją
też J. Słowacki, L. Sowiński, A. Fredro i J. Korzeniowski.
W 1852-58 mieszkał w Brukseli T.A. Olizarowski - uczył
młodzież pol. języka i literatury ojczystej. Nowa fala emigracji,
mniej liczna, nastąpiła po upadku powstania styczniowego.
Zycie polit., tradycyjnie już, skupiało się w Brukseli, ale
Polacy mieszkali w różnych miastach i młodzież pol. studiowała
w Gandawie, Antwerpii, Liege i in. ośrodkach uniwersyteckich.
Na stałe osiadł w Brukseli Heltman - uczestniczył w życiu
polit. i kult. nowej emigracji. Po 1864 zamieszkali w Brukseli
dwaj poeci warsz. H. Merzbach, z czasem zasłużony
księgarz i wydawca, oraz jego przyjaciel W. Wolski, obaj
mający zasługi dla wzajemnego poznania Polaków i Belgów
Merzbach brał równie aktywny udział w życiu społ. Belgu
i emigracji pol., współpracował z czasopismami na terenie
kraju, m. in. na zmianę z Wolskim pisał Listy z Belgii do
„Kuriera Warsz." (wyd. os. Listy z Belgii Agrykoli i Paterkula,
Bruksela 1882). Wolski w kilku nrach „Biesiady Lit." (1877)
zamieścił przekł. opowiadania Nieznani bohaterowie E. Greysona
i własne spostrzeżenia dot. literatury belgijskiej. W 1866-
77 mieszkał w Brukseli Z. Miłkowski (T.T. Jeż) nadsyłając stąd
korespondencje do pism krajowych. Dom Miłkowskiego skupiał
wielu pol. emigrantów od ok. 1868. W Belgii przebywali
czas dłuższy W. Sabowski i S. Duchińska, byli tam także K
Ujejski i H. Sienkiewicz.
Znajomość wzajemną literatur ułatwia język franc. używany
w Belgii obok flam., zarówno przez pisarzy, jak i czytelników
przekładów z języka polskiego. O zainteresowaniu Belgów
twórczością pisarzy pol. świadczy m. in. powołanie 1893 W.
Gomulickiego na czł. Akad. Belgijskiej. Ważną datą w lit
stosunkach pol.-belg. było opublikowanie 1894 przez Z. Przesmyckiego
przekładu 4 dramatów M. Maeterlincka, poprzedzonego
obszernym studium o poecie, a także o ówczesnej
literaturze belg.; w „La Jeune Belgiąue" ukazał się wówczas
art. o tym przekładzie oraz osobny art. o Przesmyckim. Twórczość
Maeterlincka, uznawanego u nas za jednego z gł. reprezentantów
symbolizmu, wpłynęła na poezję i dramaturgię
Młodej Polski, wywołała też szersze zainteresowanie poezją
belg. (przekłady liryków belg. znajdują się m. in. w zbiorze
Przesmyckiego U poetów 1921), a zwł. utworami E. Verhaerena
(Jasne godziny 1924, przekł. M. Grossek-Koryckiej). Z prozy
belg. zasłużony propagator i tłumacz Ch. de Costera, P.
Smolik, przełożył Wesołe Bractwo Tłustej Gęby (1911) i Dyla
Sowizdrzała (1914). Wydano też powieści gł. przedstawiciela
flam. romantyzmu H. Conscience a Ubogi szlachcic (1914)
i Lew Flandrii (1921) oraz symbolisty G. Rodenbacha Dzwonnik
(1906) i Bruges umarłe (1915), jego wiersze tłumaczyli
Przesmycki i L. Staff. Pewną popularność uzyskał na scenach
pol. dramat F. Crommelyncka Rogacz wspaniały (wyst. 1924).
W ostatnim dwudziestoleciu XIX w. wzrósł napływ młodzieży
pol. ner uniwersytety belg. (zwł. w Liege, Brukseli, Gandawie
i Leuven, szczyt nastąpił po 1905), szczególnie na rozbudowane
wydziały techniczne. Dzięki życzliwości i tolerancyjności
Belgów Polacy mieli możność rozwijania życia kult., społ.
oraz (w okresie I wojny świat.) działalności niepodległościowej.
W latach poprzedzających I wojnę świat, studiowało
w Brukseli kilkoro pisarzy pol., m. in. M. Dąbrowska (przeżycia
i obserwacje z okresu pobytu w Belgii znalazły odbicie
w losach Agnieszki z Nocy i dni), J. Kaden-Bandrowski (1913
ogłosił powieść Proch, o młodzieży pol. studiującej w Belgii)
i W. Zambrzycki (wprowadził realia belg. do swych powieści).
W 1938 spędził tu pół roku L. Kruczkowski, następstwem tego
pobytu było powstanie powieści (zaginionej po 1939) o życiu
pol. górników na emigracji, ocalały fragm. ogłoszono w Szkicach
z piekła uczciwych (1966). W okresie międzywojennym
powstało w Warszawie z inicjatywy Z. Rabskiej Tow. Przyjaciół
Belgii.
Doniosłą rolę w propagowaniu literatury pol. w Belgii odgrywa
silny ośrodek slawist. na uniw. w Brukseli, działający od
1926 - wykłady prowadzili tu W. Lednicki, M. Kridl i K.W.
Zawodziński. Po II wojnie świat, ośrodkowi temu przewodził-*
C. Backvis, jego uczniami sąm. in. znakomity witkacolog—»A
Van Crugten i prof. F. Vyncke - kierownik slawistyki na uniw.
w Gandawie, prezes Tow. Przyjaźni Flam.-Pol., inicjator wydania
(w języku flam.) antologii współcz. noweli pol. (1977)
oraz wyboru nowel J. Iwaszkiewicza (w przekł. żony, L. Vyncke).
Na uniw. w Brukseli literaturę pol. XX w. wykłada —» M
Pankowski, autor m. in. antologii poezji pol. (1961). Po 1945
wydano w Belgii takie pozycje literatury pol. jak Nie-Boska
komedia Z. Krasińskiego, Faraon B. Prusa, Chłopi W.S. Reymonta,
Krzyżacy, Ogniem i mieczem, Quo vadis H. Sienkiewicza,
Cudzoziemka M. Kuncewiczowej, Jezioro Bodeńskie S.
Dygata, kilka pozycji J. Dobraczyńskiego.
W Polsce po II wojnie świat, przypomniano wybrane utwory
Maeterlincka (Trzy dramaty 1951), ukazał się nowy przekład
Dyla Sowizdrzała (J. Rogozińskiego 1955, wyd. 3 1977), nadto
z prozy belg. wydano m. in. utwory F. Hellensa, F. Timmermansa,
M. Rosseels, M. Gijsena, L.P. Boona. Ukazał się tomik
prozy poet. H. Michaux (Niejaki Piórko 1966, w przekł. J.
Lisowskiego) oraz wybór poezji (1978 w oprać. J. Rogozińskiego).
Crommelynck przypomniany został wyst. (1963) dramatu
Ogień i popiół, czyli życie pośmiertne pana Dom, wystawiono
też kilka sztuk M. Ghelderode (m. in. Wędrówki mistrza
Kościeja i Czerwoną magię) oraz ukazał się obszerny wybór
jego dramatów w przekł. Z. Stolarka (Teatr 1971).


S. KOT Stosunki Polaków z uniwersytetem lowańskim, „Minerwa
PoL" 1927; Z. DĘBICKI Belgia i Polska, W. 1928; CH. MERZBACH
Emigracja polska w Belgii po r. 1830 i 1863, „Przegl. Współcz." 1932 nr
120 (zesz. belg.); J. HULEWICZ Studia Polaków na uniwersytecie
w Liege w 1. 1880-1914, Kr. 1969; A. BOROWSKI Sarmackie epita-
fium Justusa Lipsiusa, Zesz. Nauk. UJ. Prace Hist. lit. 24 (1972); K.
KAMIŃSKI Emigracja polska w Belgii po powstaniu styczniowym,
Przegl. Hum." 1974 nr 4; tenże Polacy w Belgii w latach 1832-63,
tamże 1977 nr 6.
Andrzej Borowski

Podobne prace

Do góry