Ocena brak

BAJKA

Autor /macio Dodano /09.02.2012

BAJKA, krótki utwór fabularny, zwykle wiersz, którego podstawą
jest parabola (—> przypowieść) sugerująca praktyczne
pouczenie, sąd moralny lub in. pogląd ogólny prżez przytoczenie
konkretnego przypadku. Poetyka paraboli ogranicza objętość
b. (zwykle od kilku do ok. 100 wersów) i sprzyja stosowaniu
motywów dobrze już utrwalonych w świadomości społ.
oraz tradycji literackiej. Charakterystycznym czynnikiem formującym
układ fabularny b. są dobitne przeciwstawienia, zwł.
sytuacji (np. początku i końca) i ról bohaterów (np. wilk-owca).
Odpowiednio do układów fabularnych kształtują się bajkowe
antytezy: dobra - zła, korzyści - straty, mądrości - głupoty,
przemocy - słabości. Jako gatunek powstała b. w starożytności
(Bliski Wschód, Indie, Grecja) na kanwie —» bajki ludowej.
Najstarsze eur. teksty, częśc. pochodzenia orientalnego, Grecy
przypisywali półlegendamemu Ezopowi (VI w. p.n.e.). Były to
zwięzłe powiastki prozą o zwierzętach, reprezentujących charaktery
i postawy ludzkie w konwencjonalnych sytuacjach.
Ważną rolę w dziejach gatunku odegrał tradycyjny światopogląd
b. ezopowych, oparty gł. na filozofii zdrowego rozsądku
i etyce asekuracyjnej. Podstawy teorii gatunku stworzyli staroż.
teoretycy wymowy (Arystoteles, Kwinty lian i in.), interesując
się przede wszystkim b. w roli epizodu przykładowego
(—>przykład). Retorzy wprowadzili b. do szkoły, zwracając
uwagę na jej aspekt dydakt., co znalazło wyraz w dodawaniu
formuł pouczających, przed (promythion) łub po (epimythion)
fabule. Z dwóch poetów: rzym. Fedrusa i gr. Babriosa, dzięki
którym b. zyskała w piśmiennictwie eur. rangę l i t , pierwszy
przetwarzając wątki ezopowe uzupełniał je morałami, drugi
unikał moralizowania i pisał b. dłuższe, o charakterze narracyjnym.
Przemiany gatunku doprowadziły do stopniowego
rozszerzania kręgu bohaterów, w czasach nowoż. w roli tej
mógł wystąpić w zasadzie każdy byt pod warunkiem uzyskania
Odpowiedniego stopnia reprezentatywności. Klasy bohaterów
stanowiły podstawę dawniejszych typologii (Aftonios, Ch.
Batteux, G.E. Lessing i in.), do dziś zachowało żywotność
pojęcie b. zwierzęcej. Nowsze podziały uwzględniają przede
wszystkim sposób konstrukcji i stopień rozbudowania obrazu
świata przedstawionego; stąd podział b. na  e p i g r a m a t y c z n e i dłuższe, n a r r a c y j n e . Oprócz tego stosuje się in.
kryteria podziału dla wyodrębnienia istotnych typów i odmian
gatunku, jak b. dla dzieci (—> literatura dla dzieci i młodzieży,
—> folklor dziecięcy), b. dydaktyczne dydaktyczna literatura)
i filoz.; b. publicystyczne o tematyce aktualnej (zw. też
politycznymi) i in. Nazwa gatunkowa b. utrwaliła się w polszczyźnie
XVIII w.; uprzednio w tej funkcji występowały:
fabuła (stąd fabulistyka-bajkopisarstwo), przypowieść (parabola),
powieść, apolog (na oznaczenie b. zwierzęcej lub tylko
morału), określenie zaś „bajka" często miało sens pejoratywny,
kojarzony z plotką i zmyśleniem.
W Polsce wątki bajkowe pojawiły się w średniowieczu
w przykładach używanych przez kaznodziejów i kronikarzy
(np. u Wincentego zw. Kadłubkiem). Powstanie pierwszych
zbiorów b. (XVI w.) wiąże się z ogólnoeur. tendencją do
przyswajania motywów tradycyjnych za pośrednictwem popularnych
w średniowieczu łac. przeróbek b. Ezopa, Fedrusa
i Babriosa.'W kręgu tej tradycji powstały dwa zbiory: poet.
Biernata z Lublina (—* Żywot Ezopa Fryga... z przypowieściami
jego 1578) i prozaiczny nieznanego autora (Fabuły Ezopowe,
abo przypowieści, druk z pocz. XVII w.). Rolę popularyzatora
wątków tradycyjnych odegrał raczej ten drugi (liczne wyd.
XV-XVIII w.), gdyż dzieło Biernata, wpisane na indeks kośc.,
uległo z czasem zapomnieniu. Biernat unowocześniał odwieczne
tematy, czyniąc niekiedy aluzje do aktualnych spraw
społ.; moralizował w stopniu umiarkowanym, uznawał regułę
zwięzłości; pisał niezbyt długie b. narracyjne. Dalsze zbiory
świadczą o zróżnicowaniu się form lit. i wzbogaceniu tematyki
b. Pierwszą propozycję b. epigramatycznej dał M. Rej, zamie-
szczając w —> Zwierzyńcu i Figlikach kilkadziesiąt b.
różnego pochodzenia (m. in. Ezopowych); dzięki zastosowaniu
pojemnego 13-zgłoskowca fabułę wraz z morałem można było
zamknąć w 4 dystychach. Tendencja do miniaturyzacji zbliżała
b. do —>fraszki i —> epigramatu. Powstały formy mieszane -
tzw. fraszka herbowa (animizacja elementów herbu) oraz
nagrobek zwierzęcy, dający bohaterom Ezopa prawo mówienia
zza grobu w celu dokonania oceny minionego życia ku
przestrodze innym. Rygor daleko posuniętej zwięzłości (czterowiersz)
zmuszał do maksymalnej oszczędności środków wyrazu,
w czym celowali Sz. Szymonowie (Nagrobki zbieranej
drużyny 1614) i J. Gawiński. Natomiast w b. narracyjnej
obserwuje się wydłużanie fabuły i mnożenie formuł moralizatorskich;
ustala się 13-zgłoskowiec jako miara typowa.
B. Paprocki starał się uatrakcyjnić b. przez wprowadzenie
niezwykłych bohaterów, epizodów satyr, oraz sentencji z dzieł
wielu filozofów. W. Potocki, autor ok. 100 b., nie unikając
moralizowania, tworzył żywe scenki z realiów szlach. codzienności,
a bohaterów wyposażał w rysy indywidualne. Były to
zmiany istotne, przypominające przekształcenia, którym poddał
b. francuską La Fontaine, jednakże unowocześnienie b.
w myśl poetyki franc. klasyka stanowiło nie dostrzeżoną wówczas
zasługę K. Niemirycza, który dając w swym tomiku Bajki
Ezopowe (1699) przekłady b. La Fontainea, wprowadził swobodniejszy układ wierszowy (—> wiersz nieregularny) dla
usprawnienia narracji, z czym łączyło się przezwyciężenie
schematyzmu bajkowej paraboli i lit. wzbogacenie fabuły.
Tomik Niemirycza pozostał na uboczu życia lit., popularność
(co najmniej 5 wyd. w XVIII w.) zdobył natomiast czerpiący
wzory również z La Fontaine'a Ezop nowy polski J.S. Jabłonowskiego
(1731), łączący natarczywą moralistykę ze stylem
gawędziarskim.
W epoce oświecenia b. przypadła rola jednego z gł. gatunków
literackich. W dociekliwych studiach (często przy edycjach
zbiorów b.) o charakterze teoret. (G. Piramowicz,
I. Trąbczyński, S. Czerski, F.N. Golański, J.U. Niemcewicz, E.
Słowacki) starano się ustalić jej wyznaczniki gatunkowe oraz
normy obowiązujące twórców. Postulowano m. in. jasność,
prostotę, wdzięk, naturalność, zwięzłość, ukrycie prawdy
w obrazie lit. - tj. zasady poetyki La Fontaine'a. Panował
pogląd o uniwersalności b. jako środka .wychowawczego.
Szczególne uznanie zyskał w praktyce szkolnej Fedrus, którego
zbiór b. wielokrotnie tłumaczono i wydawano (J.E. Minasowicz,
Piramowicz, ks. I. Chodźko, Czerski i in.), opatrując
teksty (zwykle dwujęzyczne) obfitymi komentarzami. B. wykorzystywano również w celach publicyst., poszukując form
łatwo trafiających do czytelników. W literaturze skupiono
uwagę na przyswajaniu poetyki La Fontaine a. Dorobek fabulistyki
staropol. był (poza Jabłonowskim) mało znany, tak że
trud unowocześnienia b. musiał zostać podjęty na nowo. Sprawą
interesował się sam Stanisław August, inicjując prace nad
tłum. poety franc. (W. Jakubowski 1774); liczne przeróbki
i przekł. La Fontaine'a zamieszczały „Zabawy Przyjemne
i Pożyteczne''. Silny w Europie nurt b. lafontainowskiej przyjął
się w Polsce szybko, przy czym wzór ulegał istotnym modyfikacjom,
widocznym zwł. w twórczości najwybitniejszych reprezentantów
tego nurtu: A. Naruszewicza, S. Trembeckiego
i F.D. Kniaźnina. Naruszewicz nawiązał do wersyfikacyjnych
Koncepcji franc. klasyka, ale znacznie wzbogacał realia i aktualizował
tradycyjną tematykę, tworząc b. o charaktejze satyrycznym.
Trembecki spełnił po mistrzowsku postulat unaturalnienia
fabuły (> Bajki niektóre Ezopa). Zwięzłe na ogół b.
Kniaźnina mają charakter sentyment, bądź refleksyjny; jego b.
sentymentalne, przeważnie o tematyce miłosnej (zw. też anakreontycznymi), należą już do in. (raczej drugorzędnego) nurtu
bajkopisarstwa. Sporadyczny wpływ poetyki sentyment.
i rokokowej przejawił się nadto w b. W. Miera, T.K. Węgierskiego,
F. Karpińskiego, J. Jasińskiego i J.U. Niemcewicza.
Przewagę b. lafontainowskiej przełamało ukazanie się 1779 >
Bajek i przypowieści I. Krasickiego. Autor stworzył w tym
cyklu oryginalną odmianę b. epigramatycznej, którą znamionuje
symetryczna konstrukcja oraz filoz. perspektywa ujmowania
bajkowej prawdy. Z tradycji staropol. przejął lakoniczną
formę 13-zgłoskowego epigramatu rymowanego parzyście,
ale nacisk kładł na fabułę, zredukowaną do momentów najistotniejszych.
Motywy czerpał z różnych źródeł, niekiedy orientalnych,
którym ówczesna b. wiele zawdzięczała. Wydane
pośm. (1802) Bajki nowe Krasickiego mająin. charakter: nie są
joż jednolicie skomponowanym cyklem, ale zbiorem luźnym
: dużej rozmaitości form lit. i tematów. Obok typowych dla
poety występują tu utwory epigramatyczne pisane wierszem
wolnym oraz b. dłuższe, o rozbudowanej fabule. Tematyka
i wyrażany przez b. obraz świata nawiązuje często do poprzedniego
zbioru, niekiedy jednak sceptyczny obserwator przemienia
się w pedagoga. Filozoficzna b. Krasickiego znalazła
kontynuatorów dopiero w nast. pokoleniu pisarzy. Pod koniec
okresu stanisławowskiego tematyka ogólnoludzka ustąpiła
miejsca sprawom aktualnym. B. polityczna miała w Polsce
długą tradycję: dobrze ją znano już w XVI w. (P. Ciekliński);
bezim. zwykle teksty upowszechniano w odpisach. W okresie
Sejmu W. znaczną popularność zdobyły b. polityczne Niemcewicza
- najczęściej dłuższe gawędy łączące patos z ostrą
inwektywą przeciw wrogom obozu reform.
Pierwsze trzydziestolecie XIX w. było dla polskiej b. okresem
upowszechnienia i - w mniejszym stopniu - rozwoju form
lit. ukształtowanych w czasach stanisławowskich. Niezwykle
obfita produkcja piśmiennicza w tej dziedzinie pozwala mówić
o zjawisku bajkomanii, jak i o roli b. w poszerzaniu kręgu
czytelniczego; ukazało się wówczas ponad 40 tomów b. oryginalnych,
przekładów i antologii, w stałych rubrykach czasopism
często publikowano utwory debiutantów. Myśl o najmłodszych
czytelnikach dała początek pol. odmianie b. dla dzieci.
Jej sukces był dziełem S. Jachowicza, który tworząc pełne
wdzięku stylizowane obrazki, starał się budzić pożądane emocje
młodego odbiorcy. W zbiorach b. zwraca uwagę rozmaitość
form i tematów, np. w dalszej twórczości Niemcewicza reprezentowane są nie tylko tematy aktualne, ale i ogólnoludzkie,
a skala tonacji stylist. rozciąga się od satyr, inwektywy do
sentyment, czułości. Kontynuatorem poetyki Bajek nowych
Krasickiego był F.D. Morawski, który z równą łatwością posługiwał
się wyszukanymi układami wiersza nieregularnego jak
regularnym czterowierszem. Jeszcze bardziej urozmaicał
swoje liczne zbiory A. Górecki, znany zwł. z b. politycznych
i w ogóle aktualnych, tworzących w sumie swoistą kronikę
życia w kraju i (po 1831) na emigracji. Do stylu i humoru
Trembeckiego nawiązał dopiero Mickiewicz i poniekąd A.
Fredro. Mickiewicza bawił bajkowy komizm upodobniania
zwierząt do ludzi, czemu dawał wyraz w dialogach i gestach
bohaterów. Fredro sięgnął do starej tradycji traktowania b.
jako przykładu (Pan Jowialski). Autorowi Pawła i Gawła nie
był obcy komizm absurdu, który wywodził się z dawnej >
facecji. Styl jego ma pewne znamiona swobodnej gawędy,
inspirowanej przez twórczość lud., podobnie jak w b. J.I.
Kraszewskiego (Dziad i baba). W 2 poł. XIX w. obecność b.
zaznaczyła się gł. na łamach popularnych czasopism oraz
w publikacjach dla dzieci i młodzieży (J. Wieniawski, M.
Konopnicka, A. Dygasiński, A.J. Gliński). Zwraca uwagę silniejsze
powiązanie b. z literaturą lud. oraz krytycyzm autorów
wobec wad społeczeństwa.
Istotne zmiany w dziejach gatunku nastąpiły w okresie
Młodej Polski. Krytyka zauważyła renesans b., gł. w związku
z debiutem J. Lemańskiego (Bajki 1902), ale wybitną rolę
odegrało kilku jeszcze bajkopisarzy, zwł. B. Hertz i J. Ejsmond.
Zmiany szły z duchem czasu, zmierzały do ulirycznienia b.
i odnowienia jej komizmu - obie tendencje występują najczęściej
u tych samych poetów. Lemański pisał zarówno b. liryczne
(bogata metaforyka, nastrojowe opisy przyrody, wieloznaczność
symbolu), jak satyryczne o tematyce aktualnej, często
uwspółcześniające tradycyjną odmianę b. zwierzęcej (np. motyw
świni-filistra). Uderza w b. młodopolskiej bogactwo środków
w zakresie komizmu; parodia, ironia, absurd, dowcip
językowy, żart liryczny. Ulubionym chwytem było parodiowanie
tradycyjnych wątków, przewrotne odwracanie ich sensu
(Lemański, Ejsmond), a także ośmieszanie stereotypów myślowych,
np. zawartych w przysłowiach. Proces rewizji bajkowych
prawd i aktualizacji tematyki sprzyjał wprowadzaniu
nowych motywów (do charakterystycznych należał osamotnio-
ny artysta, bezdusznie szykanowany przez filistrów). W kręgu
zainteresowań bajkopisarzy znalazły się też konflikty ideowe
epoki, zwł. etyka ruchów społ. (Hertz); wykpiwano oportunizm
polityków i despotyzm nieudolnych dygnitarzy rządów międzywojennych.
Odmiana publicyst. oraz b. dla dzieci to formy
najczęściej spotykane w fabulistyce współczesnej. Unowocześnili
b. dla dzieci (zwykle omijaną przez wybitnych pisarzy)
J. Tuwim i J. Brzechwa (Sto bajek). Najważniejsze zmiany
zmierzały do rezygnacji z praktycznego dydaktyzmu i w ogóle
postawy rezonera na rzecz wprowadzenia niezwykłych pomysłów
(zwł. surrealist. absurdu) i humoru (zwł. dowcipu językowego).
Związek gatunku z publicystyką potwierdza twórczość
L.J. Kerna, autora popularnych b. o charakterze felietonowym,
w których znajdują odbicie sprawy bieżące. Osobny temat
stanowią spotykane w poezji i prozie współcz. stylizacje bajkowe
(zazwyczaj pochodzenia lud.), zwł. parodie konwencjonalnych
motywów b. klasycznej itp. (np. utwory A.M. Swinarskiego,
Bajki robotów S. Lema).


Antologia b. polskiej, oprac, i wstęp J. Ejsmond, W. 1915; B. polska
wieku oświecenia w wyborze, oprać. Z. Skwarczyński, W. 1952; Antologia b. polskiej, wybór B. Hertz, oprać. M. Hulewiczowa, W. 1958.
SLPO (Z. Goliński); A. BRUCKNER Ezopy polskie, Rozprawy
Wydz' Filol. AU, S. II, t. 19 (1902); K. SZANIAWSKI Morał b.
dydaktycznej; „Przegl. Filoz." 1949 ż.'3/4; M. GOLIAS Geneza,
rozwój i charakter b. ezópowych, Zesz. Nauk. UL 7 (1957); W. WOŹ-
NOWSKIB. w literaturze polskiego oświecenia, Wr. 1974 (Zesz. Nauk.
UJ. Prace hist.lit; 28).
Wacław Woźnowski

Podobne prace

Do góry