Ocena brak

Badania funkcji narzędzi kamiennych

Autor /KolesHaHa Dodano /07.08.2013

Jak już wspomnieliśmy, forma narzędzi retuszowanych nie pozostaje w bezpośrednim związku z ich funkcją; często narzędzia te użytkowano niezgodnie z kształtem sugerującym określone funkcje, które znajdują wyraz w terminologii: odziedziczonej po badaczach XIX w. Jedynym obiektywnym śladem pozostawionym przez określony sposób użytkowania narzędzi oraz świadczącym o naturze obrabianego materiału są zmiany na powierzchni narzędzi kamiennych. Badaniem tych zmian zajmuje się specjalna dziedzina archeologii zwana traseologią. Dodatkowych informacji o funkcji narzędzi kamiennych dostarczają odkrycia tych narzędzi w oprawach z surowców organicznych; są to jednak znaleziska stosunkowo rzadkie. Jeszcze rzadsze są znaleziska, których kontekst wskazuje bezspornie na funkcję, np. ostrza kamienne tkwiące w szkieletach zabitych zwierząt.

Metoda traseologiczna została zastosowana po raz pierwszy w archeologii przez S. A. Siemionowa (1957). Badacz ten zaobserwował pod mikroskopem określone zmiany na powierzchni kamiennych narzędzi prahistorycznych i eksperymentalnie próbował otrzymać podobne ślady na powierzchni nowo wytworzonych narzędzi. Eksperymenty te pozwoliły na powiązanie określonych śladów użytkowania z rodzajem obrabianego materiału i sposobem pracy danych narzędzi. Dotychczasowe doświadczenia wskazują, że dla wstępnej identyfikacji śladów użytkowania najlepsze jest stosowanie lup stereoskopowych o powiększeniach 70—100 razy. natomiast dla szczegółowej identyfikacji tych śladów wskazane jest użytkowanie mikroskopów stereoskopowych o powiększeniach rzędu 200 — 500 razy. Ostatnio coraz częściej stosuje się powiększenia jeszcze większe, które daje mikroskop skaningowy.

Dzięki badaniom S. A. Siemionowa i innych badaczy zdołano dokonać szczegółowej klasyfikacji śladów użytkowania, które można podzielić na cztery grupy;

1.    wyszczerbienia i mikrowyszczerbienia (rodzaj niewielkich negatywów na krawędzi narzędzia), którym towarzyszą niekiedy stłuczenia,

2.    zagładzenia (franc. emousse) na krawędzi narzędzi lub na graniach międzynegatywowych,

3.    ślady linearne (franc. stries), które zostały podzielone według wymiarów, przez L. Keeleya na cztery grupy,

4.    wyświecenia (franc. micropolis) występujące na ogół przy ostrzu. Wyświęceniom towarzyszą niekiedy wżerki (franc. micro-trous).

Pierwszy typ śladów użytkowania może występować na krawędziach Wff sposób (a) ciągły lub (b) nieciągły, przy zróżnicowanej pozycji tych wyszczerbiefrj (1 — na stronie górnej, 2 — na stronie dolnej, 3 — bifacjalne, 4 — zwrotnej. _ Wyszczerbieniom towarzyszą niekiedy inne ślady pracy, jak np. wyświecenia na negatywach wyszczerbień, zagładzenie krawędzi narzędzia lub brzegów negatywów mikrowyszczerbień.

Drugi typ śladów — zagładzenia — występuje na krawędzi narzędzia, na graniach międzynegatywowych dochodzących do krawędzi narzędzia lub na brzegach negatywów.

Ślady linearne, różniące się rozmiarami, mogą przebiegać pod różnym kątem w stosunku do krawędzi narzędzia. Wyróżniamy więc ślady linearne: (a) -równoległe, (b) prostopadłe, (c) skośne i (d) wielokierunkowe. Występują one najczęściej na stronie dolnej narzędzia, choć spotyka się je także na stronieS górnej. Obserwuje się różne nasilenie ich występowania: 1 — obfite. 2 — średnio częste, 3 — rzadkie.

Nasilenie śladów linearnych jest zależne od ilości cząstek abrazyjnych, które || dostały się między powierzchnię narzędzia i obrabiany materiał. Głębokość tych śladów wiąże się z intensywnością nacisku na obrabiany materiał, ich szerokość jest z kolei funkcją wielkości cząstek abrazyjnych. Można też wyróżniać rozmaite -f typy morfologiczne śladów linearnych w zależności od ich wypełnienia lub rodzaju dna (gładkie lub szorstkie). Morfologia śladów linearnych wiąże się ze stanem fizykochemicznym powierzchni krzemienia oraz z naturą i wilgotnością5! obrabianego materiału. W przypadku powierzchni miękkich (krzemionka w| stanie fluid-gel) uzyskujemy ślady wypełnione, przy powierzchni przejściowej® ślady o dnach gładkich, natomiast przy powierzchni krzemienia twardej § (krzemionka w stanie solid-gel) uzyskujemy ślady o szorstkim dnie.

Wyświecenia na powierzchni narzędzi są przeważnie usytuowane też w "i pobliżu krawędzi pracującej. E. Mansour wydziela trzy typy wyświeceń: 1 — marginalne zachodzące od 0.01 do 0.2 mm na powierzchnię narzędzia, 2 — krótkie 0.2 do 0.5 mm i 3 — długie lub głębokie — powyżej 0.5 mm. '0 Rozmieszczenie wyświeceń może być jednolite, pokrywające całą powierzchnię a wzdłuż krawędzi pracującej, może tworzyć rodzaj wydłużonych plam zgodnie z kierunkiem pracy narzędzia lub też występować wyłącznie na podwyższonych odcinkach krawędzi pracującej. Wyświecenia różnią się intensywnością.

Zmiany powierzchni narzędzi pod wpływem ich użytkowania mają swoje przyczyny mechaniczne (tarcie o powierzchnię obrabianego materiału, obecność § ziaren np. kwarcu dostających się pomiędzy powierzchnie narzędzia i obrabianego materiału) lub też fizykochemiczne (rozpuszczanie powierzchni krzemienia). Zmiany fizykochemiczne, polegające na przechodzeniu powierzchni krzemienia w stan żelu (fluid-gel), są proporcjonalne do:

1.    czasu użytkowania.

2.    ziarnistości struktury surowca (np. krzemienia).

3.    zawartości wody w materiale obrabianym,

4.    twardości materiału,

5.    tarcia i temperatury powstających w trakcie pracy.

Najogólniej geneza śladów użytkowania jest związana z obróbką różnego typu materiałów (najczęściej kamienia, drewna, skór, mięsa i kości) lub też z i|ddziaływaniem opraw z surowców organicznych, w których znajdowały się narzędzia kamienne. Rozróżnienie tych dwu typów śladów użytkowania jest w wielu wypadkach możliwe, choć niekiedy nastręcza duże trudności.

Obróbka kamienia, szczególnie twardego, daje liczne wyszczerbienia, zmiażdżenia i ślady linearne rozmieszczone na samej krawędzi pracującej. W przypadku obróbki miękkich kamieni obserwujemy dodatkowo ślady zagładzeń lub nawet wyświeceń na podwyższonych powierzchniach lub odcinkach krawędzi. Obróbka drewna jest powodem powstawania licznych wyświeceń, które ódznaczają się błyszczącą powierzchnią, przypominającą wyświecenia powstające w trakcie obróbki roślin (o których piszemy dalej).

W pierwszym etapie obróbki drewna wyświecenia powstają na samej krawędzi i stykających się z nią ęraniach międzynegatywowych, ogarniając następnie powierzchnie płaskie, a w końcu wklęsłe części mikroreliefu powierzchni stykających się z obrabianym materiałem. W przypadku takich właśnie śladów użytkowania S. Kantman (1971) obserwował zachowanie się w mikroreliefie powierzchni śladów organicznych pochodzenia roślinnego. Twardość obrabianego drewna niewątpliwie wpływała też na charakter śladów użytkowania. B. Hayden (1979) podkreśla, że twarde gatunki drewna dają obok wyświeceń także mikrowyszczerbienia na krawędzi. Wyjątkowo występują też dość szerokie (do 15 mikronów) ślady linearne, szczególnie w przypadku obróbki drewna z korą lub drewna pokrytego piaskiem. L. Keeley (1980) zwrócił uwagę na wyraźną zależność pomiędzy lokalizacją śladów użytkowania, a kątem położenia narzędzia w stosunku do obrabianego materiału. Dotyczy to szczególnie pracy w drewnie, które .lubiano przez struganie, piłowanie, rozcinanie, przy których to czynnov.uch położenie narzędzia w stosunku do powierzchni materiału było różne.

Obróbka skór powoduje powstawanie wyświeceń i zagładzeń na sann cli krawędziach pracujących. Stopień wyświecenia krawędzi zależy w dużym stopniu" od wilgotności i twardości skóry, niemniej wyświecenia powstałe m trakcie obróbki skór są na ogół bardziej „tłuste" i żółtawe w odróżnieniu od białych błyszczących wyświeceń powstających przy obróbce substancji roślinnych (m.in. drewna). Ćwiartowanie mięsa, jak obserwowała P. And.iMUi--Gerfault daje w zasadzie ślady podobne jak obróbka skór, choć są one jeszczll bardziej błyszczące. S. A. Siemionow i B. Hayden obserwowali, że obróbka skópf suchych daje inny rodzaj wygładzeń, o wyraźnie matowej powierzchni.

Cięcie kości znajdujących się w mięsie (np. podczas ćwiartowania) daje charakterystyczną sekwencję śladów użytkowania: najpierw wyświecenia „tłuste”, następnie powierzchnie błyszczące silnie skontrastowane. P. Anderson--Gerfault (1979) obserwowała, że ślady obróbki kości nie powiększają się jak wl przypadku drewna, lecz pomimo długiego użytkowania pozostają silnie lokalne, ograniczone przeważnie do wypukłych partii ostrza. Przy obróbce kości powstają też mikrowyszczerbienia, ślady linearne oraz zagładzenia. Mikro-wyszczerbienia obserwuje się szczególnie przy obróbce świeżych kości: głębokie ; mikronegatywy powstają przy krawędziach służących do cięcia i rycia w kości, natomiast przy piłowaniu kości powstają drobne wyszczerbienia po obu stronach (tj,mikronegatywy bifacjalne), tworząc rodzaj krawędzi mikrozębatej.’:’ Jest to związane z półksiężycowatym kształtem tych mikronegatywów.

Pewne różnice obserwuje się przy obróbce rogu; dotyczą one szczególnie charakteru powierzchni wyświeconych, występujących na wypukłych częściach ostrza, które mają strukturę lekko granulowaną z mikro-wypukłościami o średnicy U2 mikrony, obserwowalnymi tylko pod mikroskopem elektronowym.

Bardzo specyficzne są ślady cięcia włókien roślinnych powstające przede wszystkim w trakcie ścinania traw i zbóż. Wówczas przy ostrzu, po obu jego stronach, powstają rozległe powierzchnie wyświecone, silnie błyszczące, tworzące rodzaj „polewy" (franc. lustre, ang. high gloss). Zmiany te, jak świadczą eksperymenty, powstają bardzo szybko na powierzchni krzemienia i pokrywają znaczne części obu stron narzędzia żniwnego. Na wybłyszczonych powierzchniach tych narzędzi można też czasami obserwować ślady linearne zgodne z kierunkiem pracy lub rodzaj wydłużonych „wydrapań" w obrębie wyświeconych powierzchni. Zmiany wywołane kontaktem ze świeżymi łodygami roślin mają więc przede wszystkim charakter chemiczny, związany z przechodzeniem warstwy powierzchniowej krzemienia w stan żelu (fiuid-gel), choć mechanizm tego procesu nie został do końca wyjaśniony.

Jak wspomnieliśmy, cała grupa śladów użytkowania może być związana z działaniem opraw organicznych (kościanych, rogowych lub drewnianych) na powierzchnie i krawędzie narzędzi. Zmiany te są reprezentowane przez ślady linearne, zagładzenia i zmiażdżenia. Ślady linearne, na ogół dość wąskie, są przeważnie rozmieszczone w centralnych częściach powierzchni dolnej strony narzędzi.

Zagładzenia występują w partiach przypiętkowych lub środkowych powierzchni strony dolnej, natomiast zmiażdżenia na krawędziach, w partiach przypiętk owych lub środkowych. Ogólnie możemy wyróżnić dwa rodzaje opraw: oprawy podłużne, zachodzące na lateralną część narzędzia i oprawy obejmujące część proksymalną narzędzia. W oprawach pierwszego typu znajdowało się jedno lub więcej narzędzi kamiennych, natomiast w oprawach drugiego typu wyłącznie jedno narzędzie. Oba typy opraw są potwierdzone znaleziskami archeologicznymi (dla pierwszego typu charakterystyczne są ostrza kościane z pazami lub sierpy z wkładkami krzemiennymi; drugi typ jest potwierdzony występowaniem kościanych opraw wydrążonych w środku, w których tkwiły np. ciosaki lub drapacze; oprawami drapaczy były też tzw. navettes magdaleńskie).

Badania traseologiczne pozwalają też na wyróżnienie tzw. narzędzi użytkowanych, tj. półsurowca lub debitażu użytkowanego bez retuszu. Należy też dodać, że nie wszystkie narzędzia retuszowane mają ślady użytkowania. Ilość wyrobów noszących ślady użytkowania waha się silnie w zależności od typu stanowiska i wykonywanych na nim czynności, stanowiąc zmienny odsetek zarówno narzędzi retuszowanych, jak i półsurowca oraz produktów debitażu.

Narzędzia użytkowane (zwane też narzędziami a posteriori) w wielu przypadkach stanowią liczną grupę wyrobów; ocena czynności wykonywanych na stanowisku jest więc niemożliwa bez analizy traseologicznej wszystkich grup wytworów. Postulat ten jest trudny w praktyce do realizacji ze względu na bardzo pracochłonny i długi proces analizy traseologicznej. Dlatego też tylko nieliczne-inwentarze kamienne były dotychczas w całości przebadane traseolo-gicznie. W wielu wypadkach ograniczano się do wybranych okazów z różnych grup typologicznych lub ewentualnie do wszystkich narzędzi retuszowanych.

Tak prowadzona analiza traseologiczna wielokrotnie potwierdza fakt, że te same typy narzędzi retuszowanych spełniały różne funkcje oraz, że różne typy narzędzi mogły niekiedy spełniać podobną funkcję. Drapacze miały stosunkowo najbardziej określone przeznaczenie jako narzędzia skrobiące, którymi obrabiano skóry i drewno, pracując nimi przeważnie do siebie. Niemniej wiele drapaczy nosi też ślady użytkowania na krawędziach podłużnych, świadczące o ich funkcji tnącej. W takich wypadkach na drapisku brak jest zupełnie śladów użytkowania.

Bardziej zróżnicowana była funkcja rylców. Sama forma rylców (szczególnie klinowatych)sugeruje ich użytkowaniedo rycia lub nacinania w sposób podobny jak współczesne noże tokarskie. Badania traseologiczne jednak stosunkowo rzadko potwierdzają ślady użytkowania wierzchołka rylcowego jako noża do żłobienia w kości. W przypadku rylców, szczególnie węglowych, obserwujemy często, że odbicie rylcowe nie miało na celu uformowania wierzchołka rylcowego, ale np. zatępienie krawędzi podłużnej przeciwległej do nieretuszowanej krawędzi użytkowanej, np. do cięcia lub strugania.

Ślady pracy występują też często na podłużnej krawędzi odbicia rylcowego. Uformowanie rylca klinowatego środkowego mogło też mieć na celu ułatwienie umieszczenia narzędzia w oprawie, szczególnie gdy byl on kombinowany z innym narzędziem wykonanym na przeciwległym wierzchołku (np. drapaczem). Równocześnie znane są przykłady użytkowania odpadków rylcowych (rylczaków) jako narzędzi żłobiących, odpowiednio umieszczanych w oprawie (oprawa taka z tkwiącym w niej rylczakiem pochodzi z jaskini Pekarna na Morawach), a także potwierdzona jest ich funkcja jako wiertników (np. w schyłkowym paleolicie Afryki Północnej).

Silnie zróżnicowane były też funkcje tylczaków. Mogły służyć, umieszczane iateralnie w oprawach, jako noże do strugania i nacinania drewna, ale były też niewątpliwie wykorzystywane jako groty strzał i oszczepów. Przemawia za tym odkrycie w grocie Trou Magrite (Belgia) wiórka tylcowego tkwiącego w dolnej szczęce renifera, który został ugodzony strzałą.

Bardzo zróżnicowane były też funkcje ostrzy liściowatych, które mogły być oprawiane Iateralnie jako noże (potwierdzają to badania traseoiogiczne oraz odkrycie tak oprawionego ostrza solutrejskiego w Badegoule - Francja) lub też służyć jako groty oszczepów (co potwierdzają m.in. tzw. killing sites znane licznie z preceramicznych kultur Nowego Świata).

Poznanie funkcji poszczególnych narzędzi retuszowanych nie przybliża nas jeszcze do odtworzenia funkcjonalnej struktury zespołów wyrobów kamiennych. Tylko globalna analiza traseologiczna wszystkich wyrobów może prowadzić do poznania struktury funkcjonalnej zespołu, choć także w sposób niepełny wobec faktu, że niektóre wyroby sukcesywnie zmieniały funkcję, a zachowane ślady użytkowania wskazują jedynie na ostatnio spełnianą funkcję. Dodać trzeba, że w pewnych niezbyt korzystnych warunkach chemicznych lub skutkiem transportu mechanicznego ślady użytkowania na zabytkach krzemiennych mogą ulec zniszczeniu, co jeszcze bardziej utrudnia poznanie struktury funkcjonalnej zespołów.

Do nielicznych zespołów, które zostały w całości zbadane pod względem traseologicznym. należy inwentarz stanowiska Peny nad rzeką Sejm (ZSRR). Seria liczyła 217 produktów debitażu i 113 narzędzi retuszowanych. Wśród debitażu 43.5% nosiło ślady użytkowania, natomiast aż 85.8",, narzędzi retuszowanych miało takie ślady. Struktura funkcjonalna w grupie debitażu i półsurowca nieretuszowanego była następująca:

1.    narzędzia skrobiące    79,6,

2.    narzędzia tnące    12,2%

3.    narzędzia piłujące    4.2%

Na podstawie korelacji typów morfologicznych z typami funkcjonalnymi możemy stwierdzić, źe w tym inwentarzu jedynie 15 — 20% typów morfologicznych miało stalą funkcję. Należy też podkreślić, że pomimo zdecydowanej przewagi funkcji skrobiących, zarówno wśród narzędzi retuszowanych, jak i debitażu, pozostałe mniej liczne funkcje nie były w obu grupach identyczne.

Jeśli nie możemy dopatrzyć się korelacji pomiędzy typami narzędzi retuszowanych i typami funkcjonalnymi, to obserwujemy jednak w niektórych wypadkach wyraźniejszą korelację między kątem dwuściennym utworzonym przez krawędź pracującą a funkcją narzędzia. Obserwacje takie poczyniono zarówno w materiale kopalnym (np. V. E. Szczelinskij 1977), jak i w materiale etnologicznym (R. Gould. D. Koster. A. Sontz 1971).

Ponieważ krawędzie pracujące nie zawsze były retuszowane (częściej nawet ślady użytkowania występują na krawędziach surowych), a więc kąt dwuścienny utworzony przy tych krawędziach był niezależny od morfologii (kształtu) narzędzia retuszowanego, wiążąc się raczej z typem półsurowiaka (wióra, odłupka) i jego grubością. Nie jest więc wykluczone, że ostateczny dobór funkcjonalny narzędzi (zarówno retuszowanych, jak szczególnie narzędzi a posteriori) był dokonywany zależnie od kąta dwuściennego przy krawędzi pracującej. Tak więc wiele typów morfologicznych narzędzi retuszowanych miało charakter polifunkcyjny. a ich ukształtowanie przez wtórną obróbkę było zabiegiem estetycznym lub stylistycznym, ewentualnie ułatwiało oprawienie narzędzia.

Istotne znaczenie dla określenia nie tylko funkcji poszczególnych wyrobów, ale także ich miejsca w całokształcie czynności człowieka pierwotnego mają zachowane in situ układy zabytków na pierwotnych poziomach osadniczych. W układach tych bada się korelację przestrzenną artefaktów, stosując często testy statystyczne zapożyczone z geografii osadnictwa (np. test kwadratów odległości, najbliższego sąsiada), pozwalające stwierdzić prawidłowości we współwystę-powaniu różnych typów zabytków. Podobne testy stosuje się do badania zależności pomiędzy układami zabytków i kości (różnych gatunków, pochodzące z różnych części szkieletu), co pozwala na poznanie zastosowań narzędzi w poszczególnych czynnościach związanych z wykorzystywaniem zdobyczy łowieckiej (np. ćwiartowanie, obróbka kości, obróbka skór).

Przykładem takich prac są studia nad strukturą przestrzenną artefaktów i kości w stanowiskach jaskiniowych (Bacho-Kiro w Bułgarii. Flageolet I we Francji) lub szczegółowa analiza rozmieszczania zabytków i debitażu w otwartym stanowisku Meer w Belgii.

Podobne prace

Do góry