Ocena brak

AZJA - WSPÓLNOTY CHRZEŚCIJAŃSKIE

Autor /Budzigniew Dodano /30.05.2012

Rozwój wspólnot chrzęść, w A. poprzedzony był akcją mis., początkowo sporadyczną, a dopiero od pocz. XIX w. zorganizowaną.

A. MISJE a WARUNKI POLITYCZNE — Misje w A. rozwijały się w warunkach polityki kolonialnej prowadzonej przez państwa eur. oraz w sytuacji stwarzanej im przez państwa azjatyckie.

1. Wiek XVII-XVIII - Dla kolonistów hol. w Indonezji powstał w pocz. XVII w. protest. Kościół Geredja Protestant Indonesia. Rada kośc. zał. 1621 w Batawii (dziś Dżakarta) po odmowie uznania zwierzchności kolonialnej Kompanii Wsch. ind. została w nast. roku rozwiązana; wznowiona 1643 wyzwalała się stopniowo spod kurateli Kompanii, uzyskując od 1658 również wpływ na inne gminy wsch.ind., zajmujące się głównie duszpasterstwem wśród Holendrów. Rozwój misji ograniczał jednak wyd. przez Kompanię zakaz tworzenia gmin tubylczych.

Od 1706 ośrodkiem misji stał się należący od 1620 do Danii Trankebar (wsch. wybrzeże Indii), gdzie misjonarze niem. przeciwstawiali się wykorzystywaniu misji do celów kolonialnych; kolegium mis. w Kopenhadze zgodziło się na utworzenie Kościoła dla tubylców, przetłumaczono na język miejscowy Biblię, zakładano szkoły kształcące duchownych tubylczych. Dzięki pomocy bryt. Society for Promoting Christian Knowledge oraz utworzonemu 1792 przez W. Careya Baptist Society for Propagating the Gospel amongst the Heathen misją objęto dalsze tereny.

2. Wiek XIX-XX - Po 1800 pod wpływem ożywienia rel. na Zachodzie i wolności wyznaniowej wzmógł się ruch mis. w A. mimo trudności wynikających z powiązania misji (faktycznie bądź w odczuciu ludności tubylczej) z kolonializmem.

Misje indonezyjskie stały pod znakiem całkowitej kośc. i państw, supremacji Holandii, którą na miejscu reprezentowała Kompania Wsch.ind.; w Indiach do 1833 dominował Kościół anglik., mimo że władze Kompanii utrudniały jego rozwój. Sytuację zmieniło nieco dopuszczenie do misji in. wyznań, których nieliczni misjonarze byli neutralni lub, jak C.F. Andrews w Indiach i H. Kraemer w Indonezji, włączyli się do ruchu niepodległościowego.

Zależność ta, która mimo zasług misjonarzy w dziedzinie oświaty, medycyny i cywilizacji rodziła nieufność ludności, w dobie rozwijających się ruchów nar.wyzwo-leńczych doprowadziła do kryzysu w wielu Kościołach lokalnych.
Panowanie hol. czy bryt. zapewniało jednak misjom względnie swobodny rozwój.

W Chinach możliwość prowadzenia misji otworzyła się 1842 dzięki układowi w Nankinie dopuszczającemu misjonarzy do 5 portów. Kolejny układ między Chinami a Stanami Zjedn., Anglią, Francją i Rosją, zawarty 1858 w Tiencinie, rozszerzył jeszcze bardziej pomoc Stanów Zjedn., które odtąd przysyłały do Chin najwięcej misjonarzy.

Zrażało to ludność miejscową do chrześcijaństwa do tego stopnia, że antykolonialne powstanie bokserów 1900 miało także charakter antychrześc. ; misje poczyniły dalsze postępy, zwł. od 1911-12, kiedy dynastię mandżurską zastąpiła republika, jednakże wzmożenie się walki nar.wyzwoleńczej od 1925 łączono znowu z ruchem antychrześc, który od chwili rewolucji zagroził wprost bytowi chrzęść. Kościołów.

Podobne przeszkody hamowały rozwój misji jap.; Stany Zjedn. wymogły 1854 na rządzie otwarcie kraju dla cudzoziemców. Dalsze układy z Anglią, Francją i Rosją poszerzyły tę koncepcję, jednak dopiero 1876 rząd jap. uchylił zakaz prowadzenia misji chrzęść; zagrożeniem dla pierwszych prób mis. stał się wyd. 1899 nakaz zobowiązujący do wyznawania sintoizmu i zabraniający nauczania chrzęść, nawet w szkołach mis. ; naciski rządowe, zwł. w czasie II wojny świat., wyeliminowały działalność obcych misjonarzy. Tworząc 1940 jeden dla wszystkich wyznań chrzęść, (prócz kat.) Kościół Chrystusowy Japonii, rząd zahamował na kilka lat działalność licznych towarzystw mis. i Kościołów lokalnych.

Po wojnie misje w Japonii cieszą się większą swobodą niż w in. państwach azjat., których rządy uważają często chrześcijaństwo za dziedzictwo kolonializmu. W Turcji i Persji rządy mahom. uważały misje chrzęść, za dywersję polit, i rel.; rząd tur. zabronił 1932 prowadzenia misji, a 1943 zakazał odstępstwa od islamu pod karą śmierci.

B. KOŚCIÓŁ ANGLIKAŃSKI — W A. działały anglik, towarzystwa mis. w ramach Hight Church Party, Law Church Party i obu odłamów wspólnie.

1. Nieliczne do 1614 gminy anglik, w Indiach, złożone wyłącznie z kolonizatorów, mogły rozwinąć się w pełną organizację dopiero od 1813, kiedy staraniem Kompanii Wsch.ind. powstało w Indiach pierwsze bpstwo w Kalkucie (bp T.F. Mid-dleton); w ramach tego Kościoła działali do 1861 również luteranie. Następne diec powstawały 1835 w Madras, 1837 w Bombaju, 1845 w Kolombo (Cejlon).

Spory między Kompanią Wsch.ind. i parlamentem bryt. zahamowały dalszy rozwój organizacji kośc.; dopiero 1877 utworzono kolejną diec. w Ran-gunie (Birma). W Trawankurze i Koczczi (poza zasięgiem władzy bryt.) diec. powstały 1879.

W 1883 bp Kalkuty otrzymał godność metropolity. Zależność od Anglii komplikowała nadal, zwł. w kwestii ordynacji kleru tubylczego, sytuację Kościoła ind., który niezależność od Anglii uzyskał dopiero 1930. Nowe komplikacje powstały po ogłoszeniu 1946 niepodległości Indii, Pakistanu, Birmy i Cejlonu; w nast. roku diec. Madras, Trawankurze, Tinneweli i Dornakal przyłączono do nowo zał. Church of South India. Obecnie dojrzewa plan utworzenia podobnego zjednoczonego Kościoła w pn. Indiach i Pakistanie.

Istniejący więc od początku XIX w. Church of India, Pakistan, Burma and Ceylon ulega rozczłonkowaniu w wyniku ruchów niepodległościowonarodowych.
Misje w Indiach prowadziło od 1818 powstałe 1701 w Londynie dla tego celu Society for the Propagation of the Gospel in Foreign Parts (SPG); 1825 przejęło teren mis. od Dänisch--Hallesche Mission; 1849 wysłało pierwszych misjonarzy na Borneo i przejęło od Basler Mission pracę w Asam; 1859 zaczęło misje w Birmie, 1873 w Japonii, 1874 w Chinach;

w ramach SPG działa od 1891 Dublin University Mission to Chota Nagpur (Indie), wspierając tamtejsze diecezje anglik. ; podobną rolę spełniała zał. 1877 Cambridge Mission to Delhi i działająca od 1880 Oxford Mission to Calcutta. W Mezopotamii zaczęła od 1880 misję wśród nestorian, działająca pod patronatem abpa Canterbury Archbishops Assyrian Mission, 1889 połączyła się z Tow. do Wspierania Bpstwa Jeroz. i przyjęła nazwę Jerusalem and East Mission.

2. Powstała 1799 w Anglii Church Missionary Society for Africa and the East (dzisiejsza nazwa od 1812) zaczęła 1813 misje w Indiach, początkowo zatrudniając również misjonarzy luterańskich i kalwińskich, od 1815 wyłącznie anglik.; 1818 towarzystwo rozpoczęło misje na Cejlonie, 1819 w Indiach Zach., choć do 1841 nie było uznawane przez wpływowe SPG; po dojściu do porozumienia rozwinęło dalsze misje 1844 w Chinach środk., 1855 również pd., 1852 w Palestynie;

1861 założono nawet seminarium w Trawankurze dla kleru jakobickiego, który kształcono w duchu anglikanizmu ewangelikalnego. Pozyskana w ten sposób część jakobitów rozbiła się w nast. latach na kilka Kościołów. Podobną działalność towarzystwo podjęło w Persji wśród nestorian, z mniejszym jednak wynikiem.

Od 1867 podjęło misję w Japonii. Od 1922 działa w A. również skrajnie ewangelikalna grupa Church Missionary Society — Bible Churchmen's Missionary Society. Specjalnie w celu nawracania żydów powstało 1809 London Society for Promoting Christianity amongst the Jews, które od 1927 ma swą placówkę w Palestynie.
3. W 1844 misje w Chinach podjęły Church Missionary Society i amer. Protestant Episcopal Church.

Działające tam towarzystwa mis. utworzyły 1912 synod gen. i założyły Chung--Hua Sheng Kung Hui (Św. Kościół Kat. Chin), usamodzielniony 1930. Od 1916 Kościół chiń. sam zaczął prowadzić misje; wpływy jego od 1947 ograniczają się jednak do Hongkongu i Makao. W ramach postępującej nacjonalizacji Kościoła diecezje Protestant Episcopal Church włączone zostały 1948 do wspomnianego Kościoła. Diecezja w Hongkongu w tym samym czasie jako diecezja mis. poddała się Church of England.

W Japonii od 1859 zaczął misje Protestant Episcopal Church in the USA, nast. również SPG, Church Missionary Society i Missionary Society of the Church of England in Canada. Z diecezji zał. przez te towarzystwa utworzono 1887 Nippon Sei Ko Kwai (Sw. Kościół Kat. Japonii). Do 1923 poszczególne diec. zależne były w znacznej mierze od towarzystw misyjnych. W tymże roku czysto jap. charakter uzyskały diec. w Tokio i Kobe.

W 1840 wspomniany Kościół pod naciskiem rządu ogłosił swą niezależność finansową od towarzystw mis., mimo to nie uzyskał zatwierdzenia, gdyż rząd dążył do utworzenia międzywyznaniowego Kościoła protest., co mimo opozycji poszczególnych wyznań, zrealizowano 1942, kiedy powstał Nippon Kirisuto Kyodan. Po II wojnie świat, większość anglika-nów wróciła do reaktywowanego wówczas Ńippon Sei Ko Kwai.

Do większych anglik, wspólnot A. należą obecnie: Church of India, Pakistan, Burma and Ceylon — diec. Rangún licząca 130 000 wiernych, diec. Kolombo - 42 000, diec. Bombaj — 16 000, diec. Dahaka i Lahaur — 102 000, Chung Hua Sheng Kung (anglik, diecezje w Hongkongu i Makao) — 18 000; Church of South India (częściowo anglik.) — 1,14 min. Mniejsze, poniżej 10 000 wiernych liczące Kościoły, to należące do Anglican Church-Jerusalem Bishopric ośrodki na Cyprze, w Iranie, Iraku, Izraelu, Jordanii, Libanie (2 ostatnie posiadają już własną diec.).

Do większych ośrodków należą także Anglican Episcopal Church w Japonii liczący 59 000 wiernych; Anglican Church, diec. Kuching (Borneo) — 21 000 oraz diec. Singapur i Malaje licząca 17 000 wiernych (dane z 1968).

C. KOŚCIÓŁ BAPTYSTÓW — Początek misji baptystów w A. sięga 1800, kiedy Anglik W. Carey rozpoczął misje w duń. osadzie Serampur k. Kalkuty; na wzór misji w Trankeba-rze kładł nacisk na pracę wychowawczo-oświatową. W 1818 zorganizowano tu kolegium dla kształcenia predykantów. Powstałe 1792 w Anglii dzięki staraniom Careya Baptist Society for Propagating the Gospel amongst the Heathen wysłało 1811 misjonarzy na Cejlon.

Z inicjatywą mis. wystąpiła też 1814 amer. General Missionary Convention of the Baptist Denomination for Foreign Missions, która 1815 zaczęła misje w Birmie, 1833 w Syjamie, 1836 w Asam, 1840 w Indiach, 1845 w Chinach. Gminy pn. Stanów Zjedn. zaczęły organizować pracę mis. w A. początkowo przy pomocy utworzonej 1846 Baptist Missionary Union, która 1872 podjęła misje w Japonii, a od 1910 jako American Baptist Foreign Missionary Society (ABFMS) dała początek usamodzielnionej 1930 chiń. unii baptystów — Hua Chi Tuh Chiao Chiù Littsie Hui i All Burma Baptist Convention oraz Assam Baptist Union, noszącej od 1950 nazwę Council of Baptist Churches in Assam;

po odłączeniu się później niektórych gmin tego Kościoła, które utworzyły Council of Baptist Associations of Naga Hills, istnieje tu Kościół pod nazwą Council of Baptist Associations in Assam and Manipur. Dzięki ABFMS powstał 1940 w Japonii Nippon Ba-putesuto Kyokai Kumiai, złączony 1942 pod naciskiem rządu z Nippon Kirisuto Kyodan.

W 1947 niektóre gminy odłączone od tego Kościoła utworzyły Nippon Baputesuto Renmei (Rada Baptystów w Japonii). W ostatnich czasach powstał w Japonii z ABFMS Kirisutokyo Shinsei Kai oraz United Hongkong Christian Baptist Churches Associations. Obok ABFMS do pracy mis. w Chinach stanęło 1859 amer, towarzystwo General Baptists, oba połączyły się 1892 w Baptist Missionary Society, które w nast. latach dało początek kilku innym towarzystwom na terenie A.; m.in. 1931 wyłonił się z niego Ceylon Baptist Council, 1935 Bengal Baptist Union, 1949 Baptist Union of North India.

Własną misję prowadziła w A., wyodrębniona 1845 z General Missionary Convention, Southern Baptist Convention, z której powstały kolejne towarzystwa, m.in. 1954 Taiwan Baptist Convention.
Australijscy baptyści zaczęli misje w Indiach już w 1864; kilka drobnych towarzystw mis. połączyło się tu 1882 w Australian Baptist Foreign Mission Incorporation.

Wśród ludności posługującej się językiem Garo powstała z tej misji Garo Baptist Union, jednakże po podziale Indii bryt. (1947) na terytoriach przypadłych Indiom utworzono 2 unie: Baptist Union of North Gaolparo Garo i Baptist Union of Gaolparo Boro (pd.), reszta dawnej unii Garo na terenie Pakistanu przyjęła nazwę Mymen-singh Garo Baptist Union. Wspólne misje Australian Baptist Foreign Mission Incorporation i New Zeeland Missionary Society dały początek utworzonej 1938 w Indiach Tripura State Baptist Church Union.

Misjami w A. zainteresowała się też Baptist Convention of Ontario and Quebec, pracując w Indiach początkowo (1864) w ramach American Baptist Union; 1874 dla misji ind. powstało już tow. kanadyjskie Regular Baptist Missionary Society of Ontario and Quebec, które od 1889 stało się jednym z mis. wydziałów kanad. Baptist Convention; wydziały te przekształcono 1911 w Convention of the Baptist Churches of the Northern Circaras (Indie).

W 1894 misje w Indiach podjął Church of the Bremern, wywodzący się z pietystycznej grupy baptystów niem. (A. Mack 1708); od 1908 Kościół ten prowadził również misje w Chinach. Istniejący w Stanach Zjedn. od poł. XIX w. zjednoczony Kościół mennonicki, noszący od 1963 nazwę General Conference Mennonite Church prowadzi od 1899 misje w Indiach, od 1914 w Chinach, od 1950 w Japonii;

misje te koordynuje tu od 1860 Central Mission Society of the United Mennonites of America. W Indiach działa też powstała 1906 w Ameryce organizacja Mennonite Board of Mission and Charities, od 1948 rozszerzyła swą działalność na Chiny (do 1958), od 1949 na Japonię. Proces nacjonalizacji tego Kościoła rozpoczął się w Indiach już 1912, ale dopiero 1952 utworzono Mennonite Church of India.

Wspólnoty baptystów w A. są następujące: Council of Baptist Churches in North East India liczący 680 000 wyznawców, Burma Baptist Convention — 600 000, Mennonite Brethern — 110 000 (Indie), Convention of the Baptist Churches of the Northern Circaras — 110 000 (Indie), Telugu Mennonite Brethern Convention — 120 000 (Indie), American Baptist Foreign Mission (Filipiny) — 75 000, Southern Baptist Convention (Hongkong, Korea, Tajwan) — 77 000, Baptist Church of Mizo District (Indie) - 47 000, Baptist Union (Pakistan) - 12 000, East Pakistan and Garo Baptist Union — 12 000, Garo Baptist Union - 12 000, Bengal-Orissa Baptist Yearly Meeting - 12 000 (Indie), Bengal Baptist Union — 15 000 wyznawców.

D. WSPÓLNOTY KALWIŃSKIE — Przyjmujące podstawowe założenia dogm. kalwinizmu Kościoły reformowane, prezbiteriań-skie i kongregacjonalistyczne, nie licząc drobnych sekt (pochodnych kalwinizmu), prowadziły regularne misje w A. od XIX w.
Najstarszy Kościół Geredja Protestant Indonesia istniał już od pocz. XVII w. (w jego ramach powstał 1934 Geredja Protestant Maluku; 1935 zyskały oba niezależność od centrali hol.).

Początki Dutch Reformed Church in Ceylon sięgają także poł. XVII w., kiedy to zdobyta na Portugalczykach wyspa znalazła się w rękach Holendrów, którzy nawróconym poprzednio na katolicyzm tubylcom narzucili kalwinizm. Pod panowaniem ang. od 1796 misje hol. osłabły i wielu chrześcijan wróciło do pogaństwa. Od 1806 misjonarze hol. zaczęli opuszczać nawet Cejlon i przenosić się na Jawę, ustępując miejsca misji anglik.; na Cejlon powrócili dopiero 1840.

Pierwszym hol. towarzystwem mis, powołanym 1797 dla wspierania azjat. misji London Missionary Society była Neder-landse Zendeling-Genootschap voor Voorplanting en Bevorde-ring wan het Christendom Bijzonder onder de Heiden. Samodzielne misje w Indiach podjęła 1814, rozwijając pracę zwł. wśród skalwinizowanych katolików w Minahassa (pn.-wsch. Celebes); 1875 towarzystwo musiało z braku funduszów oddać teren mis. Kościołom lokalnym Geredja Masehi Indjili Minahassa i Geredja Protestant Indonesia; 1880 poprawa stanu finansowego pozwoliła na kontynuowanie misji na Celebesie i rozszerzenie ich na Sumatrę (plemiona Karo-Batak 1892).

W czasie kryzysu towarzystwa powstała nowa organizacja mis. Nederlandse Zendings-Vereenining, która 1858 rozpoczęła misje na zach. Jawie; owocem jej jest powstały 1934 przez zjednoczenie niektórych gmin zach. Jawy Geredja Kristen Pasundan; w tych samych warunkach powstała 1859 organizacja mis. Zending der Gereformerde Kerken in Nederland onder Heide-nen en Mohammedanenen, która początkowo pod inną nazwą rozpoczęła misje 1880 na Sumbie i doprowadziła 1942 do powstania tam Geredja Kristen Sumba (Kościół chrzęść, na Sumbie);

od 1931 organizował się też niezależny Kościół na Jawie środk., do gmin wspomnianego towarzystwa dołączyły się inne ośrodki mis. Kościoła reformowanego, w wyniku czego 1949 utworzono Geredja Kristen Di Djawa Tengah (Chrzęść. Kościół na Jawie Środk.). Ostatnio od misji towarzystwa oddzielił się Geredja Kristen Śulewasi Selatan na pd. Celebesie.

Misje na Jawie podjęło też powstałe 1849 w Holandii towarzystwo mis. rzemieślników-misjonarzy; uzyskali oni poparcie od utworzonego tu 1851 Genootschap voor in-en Uitwendige Zending in Batavia, z którym z kolei współpracował powstały 1852 w Holandii Java-Comité, ukonstytuowany 1855 jako tow. Vereeniging het Java-Comité, które przyjęło na siebie odpowiedzialność za misje na Jawie. Ze wspólnej akcji Komitetu i Nederlandse Zendeling-Genootschap powstał Geredja Kristen Protestant Bali; z Nederlandse Zendeling-Genootschap wywodzi się też Geredja Kristen Sulevasi Tengah powstały 1947 na środk. Celebesie.

Misje na Celebesie prowadzą powstały 1901, jako organ Nederlandsch Hervormde Kerk, Gereformeerde Zendingsbond i zał. 1906, w ramach Christlijke Gereformeerde Kerk, Zending der Christlijke Gereformeerde Kerk; podejmując misje wśród plemienia Toradja, doprowadziły 1952 do utworzenia Geredja Kristen Sulevasi Tegarra na pd. Celebesie. Istniejące od 1848 Utrechtsche Zendeling-Vereeniging działało m.in. na wyspie Halmahera, gdzie 1942 powstał Geredja Masehi Indjili di Halmahera.

Obok towarzystw hol. wielką rolę odegrały organizacje mis. anglosaskie, a wśród nich -> American Board of Commissioners for Foreign Mission (AB), która rozpoczęła 1813 misje w Bombaju, 1816 na Cejlonie, 1820 w Turcji, wśród tamtejszych Kościołów wsch. ; podobny charakter miały misje w Syrii (1821), Palestynie (1822), Libanie (1823);

1834 AB założyła stację mis. (Urmia) w Persji dla nawracania tamtejszych nestorian; opiekę nad pozyskanymi nestorianami objął 1870 Presbyterian Church in the USA, który przejął też 1937 kierownictwo misji w Libanie i Syrii prowadzonej od 1818 przez Evangelical Church of Syria and Libanon, działający w ramach AB. Misje AB w Syrii i Iranie przejęli 1869 New-School Presbyterians.

W Libanie AB zorganizowała na pocz. XX w. dla uchodźców orm. z Turcji Union of Armenian Evangelical Churches in the Near East.
W 1826 AB połączyła się z prowadzoną przez prezbiteria-nów i reformowanych United Foreign Missionary Society, rozszerzając dzięki temu działalność mis. 1829 na Chiny (z misji tej powstał 1924 Hua Pei Chi Tüh Chiao Kung Li Hui, pn. chiń. Kościół kongregacjonalistów), 1833 na Singapur i Syjam.

W 1857 misje w Chinach i Indiach przejął Reformed Church of America, który podobnie jak również działający w Chinach, Japonii i Korei Presbyterian Church in the USA zerwał z AB; prezbiterianie amer, utworzyli 1866 własny wydział mis. w Chinach; AB rozpoczęło 1869 misje w Japonii, gdzie powstałe w niej gminy utworzyły 1874 Nippon Kirisuto Kyokai.

Akcję tworzenia Kościołów lokalnych rozwinęła AB szczególnie od pocz. XX w.; 1908 powstał w pd. Indiach South India United Church, a 1924 w pn. Chinach wspomniany już wyżej Kościół kongregacjonalistów oraz United Church of Northern India, do którego włączono również gminy bombajskie.

W Chinach 1927 powstał nadto Hua Chi-Tu Chiao Hui (Kościół Chrystusowy w Chinach). Misje AB na Bliskim Wsch. napotykały przeszkody zarówno ze strony mahometan, jak i prawosławnych, a w Turcji ze strony rządu. Istnienie pierwszych gmin utworzonych przez misje AB zatwierdził dopiero 1850 sułtan; odtąd datuje się tam żywszy rozwój akcji mis. (1895 — 111 gmin).

Z bryt. towarzystw mis. najwcześniej podjęli misje w A. prezbiterianie szkoccy z Scotish Missionary Society, które od 1797 wysyłało misjonarzy do Indii. Również Presbyterian Church of Ireland zaczął w poł. XIX w. misje w Indiach i Mandżurii. Z misji Presbyterian Church of England powstał 1935 (po przekazaniu przez nią pełnej władzy utworzonemu już 1881 chiń. prezbiterium) Chinese Christian Church. W 1908 dzięki Presbyterian Church in the USA powstała w Korei Presbyterian Church of Korea, obok którego w Korei brały od 1885 udział w misjach inne towarzystwa.

Zapoczątkowane 1840 misje w Syrii podjęły w pocz. XX w. Reformed Presbyterian Church of Ireland oraz Reformed Presbyterian Church of Scotland, w wyniku czego powstał Irish and Scotch Reformed Presbyterian Mission in Syria. W Arabii, Indiach i Japonii prowadził misje, początkowo w ramach AB, Reformed Church in America. W Indiach, Chinach i na Tajwanie działał powstały 1875 Presbyterian Church of Canada.

Kościoły prezbiteriańskie w Indiach wykazywały już od 1875 tendencje zjednoczeniowe; w Allahabad powstał wówczas Presbyterian Alliance of India, a po utworzeniu się 1901 w Indiach pd. United Church of South India zaczęto szukać podobnego rozwiązania w Indiach pn., co doprowadziło do powstania 1924 United Church of Northern India. Jednak już 1904 Kościoły United Church of South India, Church of Scotland (misje), Presbyterian Church of Canada, Presbyterian Church of Scotland i Presbyterian Church in the USA zjednoczyły się w Presbyterian Church of India.

Dzięki amer, misji prezbiteriańskiej powstał 1877 w Japonii prezbiteriański Kościół Nippon Kirisuto Kyokai, który, włączony od 1942 przejściowo do rządowego kościoła Nippon Kirisuto Kyodan, usamodzielnił się 1952.

Z niem. towarzystw mis. większą rolę odegrała Rheinische Missionsgesellschaft, działająca od 1834 na Borneo, gdzie 1922 włączyła się Evangelische Missionsgesellschaft zu Basel, oba nie mające charakteru czysto kalwińskiego; towarzystwa te przyczyniły się do powstania 1935 Geredja Kalimantan Evangelis.

Obecnie znaczniejsze wspólnoty kalwińskie w A. liczą: Church of South India — 1,141 min wyznawców, United Church of Northern India - 485 000, Geredja Kristen Protestant Si-malungen — 700 000, Geredja Kristen Protestant Indonesia — 64 000, Geredja Masehi Indjili di Timur - 650 000, Geredja Masehi Indjili Minahassa — 350 000, Geredja Masehi Indjili Sangihi - 132 000, Geredja-Geredja Kristen Djawa - 46 000, Geredja Kalimantan Evangelis — 30 000, Presbyterian Church of Korea - 530 000, Presbyterian Church ROK - 191 000, Koryu Presbyterian Church — 66 000, Presbyterian Church of Formosa - 175 000, Evangelical and Reformed Church - 10 000, Presbyterian Church - 10 000.

E. KOŚCIOŁY LUTERAŃSKIE — Początki misji luterańskich w A. sięgają 1705; prowadzone w Trankebarze misje duń., mimo poparcia anglik. Society for Promoting Christian Knowledge, upadły w końcu XVIII w. W 1841 Kolegium Mis. w Kopenhadze powierzyło misje w A. powstałej 1836 Evangelisch-Lutherische Mission zu Leipzig; współpracowała tu od 1848 również Svenska Kyrkan Mission, która przejęła od 1915 kierownictwo nad całością misji, kiedy niem. misjonarze zostali internowani.

Powstały z obu tych misji Tamil Evangelical Lutheran Church uzyskał już 1919 samodzielność, mimo to misje te (lipska ponownie od 1925) kontynuowały tam pracę wśród pogan. Berliner Missionsgesellschaft prowadziła 1841-48 misje w Indiach, a 1872 przejęła pracę w Chinach od Berliner Hauptverein oraz stacje mis. w Kantonie należące do Rheinische Mis-sionsgesellschaft. Również niem. Gossnersche Missionsgesell-schaft rozpoczęła 1845 prowadzenie misji w Indiach.

Mimo że w czasie I wojny świat, ich terenami mis. opiekowali się angli-kanie, Kościół luterański ostał się i usamodzielnił 1919, przyjmując nazwę Gossner Lutheran Church in Chotanagpore and Assam; misjonarze niem. powrócili tu 1928 do pracy.

Od 1842 misje wśród plemienia Telugów w Indiach Pd. podjęli luteranie amer.; 1850 terytorium to opuściła działająca poprzednio Norddeutsche Missionsgesellschaft; 1869 obszar podzielono między General Synod of the Evangelical Lutheran Church in America i General Council of the Evangelical Lutheran Church in North America, a 1918 przejął je United Lutheran Church in America; z misji tej 1926 powstał Andhra Evangelical Lutheran Church.

Podjęła tu 1866 misje Hermanns-burger Missionsgesellschaft, zmuszona w czasie I wojny świat, do odstąpienia terytorium amer. Evangelical Lutheran Joint Synod of Ohio and Other States. Od 1945 istnieje tu autonomiczny Kościół South Andhra Lutheran Church.

W 1865 Rheinisch e Missionsgesellschaft zaczęła misje na Sumatrze i wyspie Nias. W 1936 odbył się pierwszy synod gmin protest.-chrześc. na wyspie Nias — Banna Niha Keriso Protestant, który usamodzielnił się 1938. Na Sumatrze Huria Kristen Batak Protestan starał się stopniowo uwolnić od wpływów tow. reńskiego, dokonując 1951 nawet zmian w wyznaniu wiary, które jednak pozostało luterańskie.

Gminy, które nie przystąpiły do tego Kościoła, utworzyły Huria Kristen Indonesia. Owocem misji reńskiej w Chinach jest Cantonese (Rheinish) Lutheran Church. Działający w nim misjonarze przenieśli się po wybuchu rewolucji chiù, do Hongkongu. W Dżajpurze (Indie) od 1888 pracowała Schleswig-Holstein Missionsgesellschaft; tamtejsze gminy utworzyły 1928 własny Kościół — Jey-pore Evangelical Lutheran Church;

1951 uzyskał on autonomię.
Zjednoczenie 1918 amer. Kościołów luterańskich działających w Japonii w United Lutheran Church doprowadziło do powstania Nippon Fukuin Ruuteru Kyokai, z którym złączyły się również gminy powstałe dzięki prowadzonej od 1950 misji przez Augustana Evangelical Lutheran Church.

Amerykański Lutheran Free Church rozpoczął misje w Chinach 1893, od 1951 również w Japonii, gdzie współpracuje z działającym tam od 1849 Evangelical Lutheran Church.

Od 1866 Duńczyk H.P. Boerresen i Norweg L.O. Skrefsrud pracowali jako wolni misjonarze wśród plemienia Santałów w Asam, 1867 założyli Indian Home Mission; od 1916 już jako Santal Mission of the Northern Churches współdziałała w Indiach z American Lutheran Churches; z Santal Mission powstał 1953 Ebenezer Evangelical Lutheran Church.

Misje duo. podjęła Dansk Missionsselskab 1864 w Indiach, 1896 w Port Artur i Mandżurii, 1904 w Adenie; z misji tej utworzono 1913 Arcot Lutheran Church, usamodzielniony 1947, w 1948 powstał East Jeypore Evangelical Lutheran Church (Indie). Dansk Pathan Mission prowadziła misje w Pakistanie i doprowadziła 1923 do utworzenia, początkowo złączonego z Sirha di Lutheran Church, Pakistan Lutheran Church, który usamodzielnił się 1955.
Misje norw. rozpoczęło Norské Misjonsselskap 1902 w Chinach, 1950 w Japonii.

Od 1900 misje chiń. prowadziło powstałe 1873 fin. Suomen Luterilainen Evangeliumiyhdistys (luterańskie towarzystwo ewangeliczne w Finlandii), od 1889 Norske Evangelisti Orientmisjon, od 1915 Norske Evangelish Lutherske Frikirskes, początkowo działające w Chinach, później w Japonii (otrzymało wówczas nazwę Japanmisjon). Wreszcie misje w Chinach i Mandżurii podjęło również Norsk Luthersk Mi-sjonssamband. Dzięki pracy tych towarzystw powstał 1917 Chung Hua Hsin I Hui (Kościół Sprawiedliwych w Chinach).

Od pocz. XX w. członkowie Evangelical Lutheran Church zaczęli pracę mis. wśród pers. nestorian; 1910 powstała z tego Lutheran Orient Mission Society, która upadła w czasie I wojny świat., wznowiona później przez American Lutheran Church,
Misja szwedz. w Indiach Evangelish Fosterlands Stifelsen zaczęła pracę 1877, z której powstał usamodzielniony 1949 Evangelical Lutheran Church in Madhya Pradesh.

Współcześnie istnieją w A. Huri a Kristen Batak Protestan, liczący 1 min wyznawców, oraz Rheinische Missionsgesellschaft — 896 000 w Indonezji, Andhra Evangelical Lutheran Church, liczący 284 000, Gossner Evangelical Lutheran Church — 212 000, Banna Niha Keriso Protestan — 190 000, Huria Kristen Indonesia — 150 000, Tamil Evangelical Lutheran Church — 62 000, Jeypore Evangelical Lutheran Church — 43 000, Northern Evangelical Lutheran Church — 43 000, South Andhra Lutheran Church — 14 000 (4 ostatnie w Indiach), Japon Evangelical Lutheran Church — 14 000 wyznawców.

F. KOŚCIÓŁ METODYSTÓW — Wesleyan Methodist Connexion zapoczątkował misje 1814 na Cejlonie. W 1815 towarzystwa wspierające misję ukonstytuowały się jako Wesleyan Methodist Missionary Society, a większe środki materialne pozwoliły rozszerzyć działalność na Indie (1817) i Chiny (1851).

W 1932 wymienione towarzystwo mis. połączyło się z kilkoma innymi (Methodist New Connexion Missionary Society, United Methodist Missionary Society, Primitive Methodist Missionary Society), tworząc Methodist Missionary Society. Dzięki temu towarzystwu powstały m.in. Methodist Church of Ceylon i Methodist Church of North India.

Towarzystwa te dały początek większości wspólnot metodystycznych w całej A.; głównym ośrodkiem dyspozycyjnym od 1932 jest ang. Methodist Church. Ze wspólnot amer, najaktywniejsze były: działający w A. od 1884 Methodist Episcopal Church i od 1895 Methodist Episcopal Church South. Owocem ich działalności był m.in. Ki Dok Kyo Chosim Kanmi Hoi (Koreański Kościół Metodystów).

Obecnie do największych wspólnot należą: Methodist Church in Southern A. liczący 591 000 wyznawców, Methodist Church (Filipiny - 197 000 wyznawców, Korea - 221 000; Malezja -70 000; Pakistan - 43 000; Sumatra - 28 000; Cejlon - 23 000; Birma - 13 000).

G. MNIEJSZE WSPÓLNOTY —

1. Zielonoświątkowcy —Poszczególne gminy zielonoświątkowców połączone w okresie 1909-25 w Assemblies of God in Great Britain and Ireland zaczęły w tym samym czasie misje w Indiach, z czego powstało Assemblies of God in India.

Równocześnie misje ind. podjęło powstałe 1914 amer. Assemblies of God, tworząc Assemblies of God of North India. Oba ośrodki ang. i amer, działały też w innych częściach A. W Chinach dzięki nim powstał Chung Kuo Shen Chao Hui (Kościół Zielonoświątkowców Chin), w Japonii Nippon Assenburiizu Kyodan (Zgrom. Kościoła Bożego).

W ostatnich czasach z pd.ind. gmin Assemblies of God powstał Kościół South India Assemblies of God. Obok tych głównych organizacji mis. zielonoświątkowców działa w tej chwili szereg drobnych ugrupowań niezależnych.

Ważniejsze obecnie wspólnoty: Assemblies of God (Filipiny - 49 000 wyznawców; Birma - 12 000; Korea - 14 000), India Pentecostal Church of God - 30 000, Pentecostal Church of God of Andhra Pradesh - 20 000 (Indie), Assemblies of God of South India - 19 000, Church of God - 15 000 (Indie), Pentecostal Church fo God — 10 000 (Indonezja), Assemblies of God Church - 11 000 (Japonia).

2. Adwentyści — Powstała 1865 American Advent Missionary Society podjęła misje 1882 w Chinach, Indii, Japonii; w misjach ind. poważną rolę odegrała Woman's Home and Foreign Mission Society. Misje adwentystów rozwijają się w ostatnich czasach we wszystkich częściach A. Najliczniejsze wspólnoty Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego są w Indiach (57 000 wyznawców), na Filipinach (234 000), w Korei (122 000), Indonezji (30 000), Japonii (15 000), Pakistanie (12 000).

3. W A. prowadzi nadto misje kilkaset mniejszych wspólnot rel., które pod względem teol. stanowią albo pochodne wspomnianych wyznań, albo stworzyły własne doktryny będące zlepkiem doktryn poszczególnych wyznań; organizacyjnie są to wspólnoty niezależne, w ostatnich czasach ulegające jednak powsz. w świecie protest, tendencjom unifikacyjnym.

H. DĄŻENIA UNIFIKACYJNE — Tendencje zjednoczeniowe w ramach poszczególnych wyznań i krajów azjat. istniały już pod koniec XIX w. Porozumienia międzywyznaniowe chrzęść, wspólnot A. i działających tam towarzystw mis. doprowadziły do powstawania nar. rad chrzęść. (National Christian Council) dopiero począwszy od lat 20-ych XX w., co szło w parze ze stopniowym usamodzielnianiem się Kościołów lokalnych. Charakter międzynar. natomiast nosiły związki o charakterze mono-konfesyjnym, w których Kościoły azjat. również uczestniczyły.

Najwcześniej powstary Reformierter Weltbund (1870) obejmuje 10 Kościołów A. i wszystkie działające tam kalwińskie towarzystwa mis.; 9 Kościołów należy do sięgającego początkami 1891, a ukonstytuowanego ostatecznie 1949 International Congregational Council; będący rezultatem trwających od 1923 dążeń unifikacyjnych wśród luteranów, a zał. 1947 Lutherischer Weltbund obejmuje 17 Kościołów azjat. i niemal wszystkie działające tu organizacje misyjne.

W powstałym 1951 Methodist World Council uczestniczą tylko 3 wspólnoty azjat. i kilka towarzystw mis., podobnie w ukonstytuowanej ostatecznie 1930 Anglican Communion, gdzie akces swój zgłosiły tylko 4 największe anglik. Kościoły A. Najsilniejszą organizacją jest Baptist World Council powstały 1905 i obejmujący 24 Kościoły azjat. i wszystkie działające w A. towarzystwa misyjne.

Międzywyznaniową i międzynar. organizacją, w której uczestniczy 14 nar. rad chrzęść, w A., obejmujących różne wyznania, jest powstały 1921 na konferencji mis. w Jerozolimie International Mission Council. Reprezentując niemal wszystkie kraje azjat., spełnia on istotną rolę w koordynacji akcji misyjnej. Ważniejszą dla ruchu ekum. w A., choć nie obejmującą wszystkich jej krajów, jest powstała 1957 na międzywyznaniowej konferencji w Prapat (Indonezja) East A. Christian Conference z siedzibą w Rangunie. Należy do niej 48 azjat. Kościołów i rad chrześcijańskich.

Wg AtKG z 1970 na ogólną liczbę 14,01 min protestantów w A. Kościół anglik, liczy 656 000 wyznawców, baptystów — 912 000, luterański - 1,96 min, metodystów - 2,98 min, reformowany — 7,5 min.

 

J. Richter, indische Missionsgeschichte, B 19242; W. Oehler, China und christliche Missionen in Geschichte und Gegenwart, St 1925; J. Richter, Das Werden der Christlichen Kirche in China, Gü 1928; K.S. Latourette, A History of Christian Mission in China, Lo 1929; G.B. McFarland, Historical Sketch of Protestant Missions in Siam 1828-1928, Bangkok 1929; J. Richter, Mission und Evangelisation im Orient, Gü 19302; Latourette I-VII (passim); W. Freytag, Christenheit im Umbruch des Ostens, B 1938; H.D. Boissevain, De Zending in Oost en West, Hg 1943; C.W.Th. Boetzlaar, De Protestant Kerk in Nederlands Indie, Hg 1947; A Manuel of the Foreign Work of the Christian and Missionary Alliance, Harrisburg 1950; H. Ingrams, Hong Kong, Lo 1952; K.M. Panikkar, A. and Western Dominance, Lo 1953; B. Sundkler, Church of South India. The Movement towards Union 1900-47, Lo 1954; P. Thomas, Christians and Christianity in India and Pakistan, Lo 1954; A. Bi-shoff, Missionsstationen am Persischen Golf, Allgemeine Missionsnachrichten 35 (1955) 25-27; S. Dawson, The Mongol Mission, NY 1955; A. Lehmann, Es begann in Tranquebar, B 1955; G. Jäschke, Die christliche Mission in Türkei, Saec 7 (1956) 68-78; H. Lörner, Die religiöse und missionarische Krise in Iran, Allgemeine Missionsnachrichten 36(1956) 27, 19; EKL I-III; K.E. Wells, History of Protestant Work in Thailand, Bangkok 1958; J.M. Hornus, Le protestantisme au Proche-Orient, POC 9 (1959) 350-357, 10 (1960) 26-41, 146-163, 11 (1961) 235-253, 321-339; C.W. Iglehart, A Century of Protestant Christianity in Japan. Rutland 1959; A Decisive Hour for the Christian Mission. The East A. Christianity Conference 1959 and the John R. Matt Memorial Lectures, Lo 1960; LKS I-II (passim); A.M. Thunberg, Kontinente im Aufbruch. Kirche und Mission angesichts der afroasiatischen Revolution, Gö 1960; WKL (passim); R.P. Beaver, Ecumenical Beginnings in Protestant World Mission, NY 1962; J.M. Hornus, Les missions anglicanes au Proche-Orient avant la création de l'évêché à Jérusalem, POC 12 (1962) 255-269; S.H. Mo-ffett. The Christians of Korea, NY 1962; L.T. Flachsmeier, Geschichte der evangelischen Weltmission Giessen, Bas 1963; G.M. Morees, A History of Christianity in India, Bom 1964; G.A. Oddie, Protestant Missionaries and Social Reform, JRH 3 (1964-65) 314-326; Witness in Six Continents. Records of the Meeting of the Commission on World Mission and Evangelism of the World Council of Churches Mexico City 1863. Lo 1964; A. Dohi, The Historical Development of the Non-Church Movement in Japan, JES 3 (1965) 452-468; L.T. Lyall, Das unmögliche gewagt. Die China Inland-Mission 1865--1905, Gie 1965; M.C. Jongeling, Het zendinsconsulaat In Nederlands-Indie 1906-1942, Arnhem 1966; A. Fulton, Trough Eartsquare Wind an Fire. Church and Mission in Mandchuria 1867-1950, E 1967; A. d'Costa, Christianity in India, An Ecumenical Approach, ZMR 52 (1968) 28-48; AtKG (passim); S. Neill, The Story of the Christian Church in India and Pakistan, GrR 1970.

Podobne prace

Do góry