Ocena brak

AUGUSTYN, Aurelius Augustinus Św. bp. - DZIEŁA

Autor /Hegezyp Dodano /30.05.2012

A. był jednym z najbardziej oryginalnych i twórczych pisarzy chrzęść, starożytności; poruszał wszystkie zagadnienia filoz. i teol. istotne dla ówczesnego Kościoła; jego działalność praktyczna koncentrowała się przede wszystkim na walce z herezjami; z uwagi na wielką liczbę dzieł A. (H.I. Marrou wspomina 113 obszerniejszych prac) niemożliwa jest ich szczegółowa analiza.

A. PISMA KATECHUMENA (386-387) — przepojone są duchem chrzęść, neoplatonizmu. Ujęte w formę dialogów na wzór Cycerona (ostatni przykład w starożytności), odznaczają się nastrojem poważnej rozmowy w przyjacielsko-rodzinnym gronie.

W Cassiciacum, gdzie 386-387 A. prowadził dysputy filoz.--teol., powstały 4 traktaty. W Contra académicos (PL 32, 905--958; Przeciw akademikom, DF I 49-146) — w oparciu o Hor-tensjusza Cycerona — omówił pojęcie prawdy i możliwość jej poznania, a nast. poddał krytyce sceptyczne poglądy przedstawicieli -> Akademii Platońskiej.

W De beata vita (PL 32, 959--976; O życiu szczęśliwym, DF I 8-42) zajął się problemem szczęścia i możliwością jego osiągnięcia. Centralnymi zagadnieniami dialogu De ordine (PL 32, 976-1020; O porządku, DF I 146-226) jest działanie Opatrzności, ład we wszechświecie, istnienie i pochodzenie zła. Najbardziej osobistym z traktatów filoz. A. są Soliloquia (PL 32, 869-904; Soliloquia albo mowy osobne duszy do Pana Boga, Chełmno 1796; Solilokwia, DF II 8-77) napisane w formie dialogu wewn., nie mające odpowiednika w literaturze antycznej ; celem tych rozważań jest poznanie duszy i Boga, do którego drogą jest poznanie prawdy i jej nieśmiertelnej natury; natura ta domaga się istnienia nieśmiertelnego nosiciela, czyli duszy.

Rozważania te kontynuował A. w powstałej 387 w Mediolanie De immortalitate animae (PL 32, 1021-1034; O nieśmiertelności duszy, DF II 81-104), gdzie obok argumentacji platońskiej wprowadził szereg nowych argumentów przemawiających za nieśmiertelnością —> duszy; dziełko to nie zostało ukończone (por. Retractationes I 5).

B. Od CHRZTU do KAPŁAŃSTWA (387-391) — W okresie tym powstał cykl dialogów tzw. rzymsko-tagastańskich, będący kontynuacją dialogów filoz. powstałych w Cassiciacum i Mediolanie, a także prace skierowane przeciw manichejczykom.

1. Pisma filozoficzne — Dzieło De quantitate animae (PL 32, 1035-1080; O wielkości duszy, DF II 108-192), powstałe w pocz. 388 w Rzymie, jest pierwszą w filozofii chrzęść, apologia duchowości człowieka; zawarte w nim rozmowy A. z Ewodiuszem zawierają poglądy A. na uzasadnienie odrębności bytowej duszy.

W dialogu De magistro (PL 32, 1193-1222; O nauczycielu, DF III 18-70) z 389, w którym A. odtworzył rozmowy z synem, na czoło wybijają się zagadnienia teorio-poznawcze, przede wszystkim stosunek słowa do rzeczy, którą ono oznacza;

A. stwierdził, że jedynie Chrystus jest właściwym nauczycielem ludzi. W dialogu De musica (PL 32, 1081-1194; o muzyce, DF IV 207), powstałym ok. 391 w Afryce, wyjaśnił, że muzyka i poezja są środkami wznoszącymi myśl ludzką ku Bogu i jednocześnie praźródłem wszelkiej sztuki, dobra, piękna i prawdy; widać tu wpływ doktryny Plotyna.

2. Pisma polemiczne — Pierwsze lata chrzęść, życia A. wypełniła walka z manicheizmem; 387-389 napisał De moribus Ecclesiae catholicae et de moribus Manichaeorum (PL 32, 1309--1378; fragm. O obyczajach Kościoła, Bober AP 263-264), demaskując rozwiązłość życia manichejczyków, którym przeciwstawił świętość Kościoła kat.; w De Genesi contra Manichaeos (PL 34,174-220), powstałym 388-390, podał zasady egzegezy alegor. ST; wykazywał nadto, że pomiędzy ST a NT nie ma sprzeczności, wyraził tu m.in. pogląd na -» ataraksję.

Prawdziwość religii chrzęść, uzasadnił A. przede wszystkim w De vera religiom (PL 34, 121-172; O religii prawdziwej, Kr 1853; O wierze prawdziwej, DF IV 80-159), powstałym 389-390; konfrontując treść chrześcijaństwa z poglądami filozofów pogańskich oraz doktrynami różnych sekt i herezji, zanalizował kryteria religii prawdziwej i wskazał na źródła błędów; do repliki antymanichejskiej wprowadził po raz pierwszy postać Chrystusa; traktat stanowi jeden z najlepszych przykładów chrzęść, neoplatonizmu.

C. Do PRZYJĘCIA SAKRY BISKUPIEJ (391-396) — pisma A. mają charakter filoz., egzeget., teol.-dogm., teol.-polem. i mo-ralno-ascetyczny.

1. Filozoficzny dialog dotyczący wolności De libero arbitrio (PL 32, 1221-1310; O wolnej woli, DF III 77-235), pisany 388-395 w formie polemiki jako odpowiedź na poglądy manichejczyków, analizował problem pochodzenia i natury zła;

A. zastąpił tu plotyóską interpretację zła mor. własną; przeciwstawiając interpretacjom manichejskim dane z objawienia chrzęść, wykazywał, że źródłem zła mor. jest wolna wola ludzka; dialog zawiera podstawowe tezy augustyńskiego woluntaryzmu praktycznego, będące wynikiem zerwania z intelektualizmem gr. i przyznania woli pierwszeństwa przed rozumem.

2. W pismach egzegetycznych A. posługiwał się przede wszystkim metodą alegor. oraz gramatyczno-historyczną. W De Genesi ad lit teram imperfect us liber (PL 34, 219-246), napisanym 393-394, stosował wykład dosłowny sensu Pisma Św.; w De sermone Domini in monte (PL 34,1229-1308;

O kazaniu Pańskim na Górze, Kr 1854), powstałym 393-396, podał naukę o mor. postępowaniu chrześcijan; w Expositio quarunáam pro-positionum ex Epistola ad Romanos (PL 35, 2063-2088) i w Epi-stolae ad Romanos inchoata expositio (PL 35, 2087-2106) podważał wartość wiedzy, która nie pochodzi bezpośrednio od Boga; napisał też Expositio Epistolae ad Galatas (PL 35, 2105-2148).

3. Pisma teologiczno-dogmatyczne — W De Militate credendi (PL 42, 65-92), napisanym ok. 392, podkreślił A. rolę autorytetu Kościoła w wyjaśnianiu prawd wiary; omówił tu też istotę wiary i jej znaczenie dla wewn. życia człowieka; celem zaś powstałego 393 traktatu De fide et symbolo (PL 40,181-186), gdzie A. dał dokładny komentarz do apost. symbolu wiary, było pouczenie i umocnienie neofitów w wierze.

4. Pisma teologiczno-polemiczne —

° Przeciw nauce manichejczyków A. napisał 392-393 De duabus animabas (PL 42,93-112), w którym zwalczał przekonanie o istnieniu z dusz w człowieku; błędność ich twierdzeń wykazywał także w Acta seu disputatio contra Fortunatum Manichaeum (PL 42, 111-130) z 392 i w Contra Adimantum (PL 42, 129-172), powstałym 393-396.

° Doktrynie donatystów o Kościele przeciwstawił się w Psalmus contra partem Donati (PL 43, 23-32); psalm ten, zw. abecedarius, napisany 393-396 dla ludu, zawiera wiele wyrażeń z mowy potocznej; składa się z 22 strof po 12 wierszy.

5. Pisma moralno-ascetyczne — W De mendacio (PL 40, 487-578) z 395 A. podał racje, dla których należy zawsze mówić prawdę, zaś w De continentia (PL 40, 349-372) z 395 zalecał wstrzemięźliwość, którą można zdobyć i zachować przez ciągłą walkę i modlitwę. Naukę mor. zawierają również odpowiedzi (w formie krótkich sylogizmów) A. dla potrzeb codziennych zebrane w De diver sis quaestìonibus 83 (PL 40, 11-100), pisane 388-395.

D. Do SPORÓW ANTYPELAGIAŃSKICH (396-412) —

1. Charakter autobiograficzny mają Confessiones (PL 32,659-868; Wyznania, Wl 1844, Wwa 1955), powstałe ok. 397-398, najpopularniejszy utwór A. Łącząc harmonijnie formę autobiografii z formą chrzęść, spowiedzi, zamknął autor w 10 księgach (księgi XI-XIII — obszerny komentarz do pocz. Rdz — luźno łączą się z poprzednimi) dzieje swego życia do przyjęcia chrztu. Nie jest to jednak — autobiografia w sensie ścisłym, lecz historia nawrócenia, ujęta jako dzieje współpracy A. z łaską Bożą (nadaje to dziełu charakter swoistej modlitwy pochwalnej);

wypadki zewn. uwzględniał wówczas, gdy były elementami, pozyt. bądź neg., drogi życia wewn., a całe zainteresowanie skupił A. na analizie psychol. i teologicznej. Głębia myśli teol., wnikliwość autoanalizy, atmosfera żarliwości rel., a zwł. niepospolita osobowość autora zapewniły Wyznaniom trwałą żywotność oraz poczesne miejsce w literaturze kręgu eur., której ukazały nowe perspektywy twórcze.

Docenione szczególnie od chwili rozbudzenia zainteresowań konkretną jednostką ludzką u progu odrodzenia, zrodziły one liczne naśladownictwa, w których jednak poczynając od J.J. Rousseau, wobec zerwania związku z religią, wpływ pierwowzoru ograniczył się do dominującej roli analizy psychol. (rps komentarza z XVII w. — BNar).

2. Pisma filozoficzno-polemiczne — W 399-405 A. opracował (skierowane przeciw manichejczykom) De natura boni (PL 42, 551-572; O naturze dobra, DF IV 169-201), poświęcone problemowi dobra, a także pierwotnego, samoistnego oraz substancjalnego zła bytów złożonych; doktryna ta stanowi część spirytualistycznej metafizyki A., fragmenty zaś pism Manesa — źródło do odtworzenia doktryny manichejczyków (3 rpsy dzieła z XIII-XIV i XV w. znajdują się w BJ).

3. Pisma egzege tyczne — W Quaestiones Evangeliorum (PL 35, 1321-1364), powstałym 397-398, podał A. treść dysput prowadzonych w domu biskupim na temat Ewangelii Mt i Łk; rzekome sprzeczności w ewangeliach wyjaśnił w powstałym 400 De consensu evangelistarum (PL 34, 1041-1230; fragm. Bober AP 261-262), co uważa się za pierwsze wyczerpujące opracowanie tego zagadnienia; wypowiedzi ewangelistów nie można uważać za sprzeczne, gdyż inspirowani przez Boga przekazali prawdę;

410 A. przedstawił Quaestiones XVII in Evangelium secundum Matthaeum (PL 34, 1365-1376), gdzie wyjaśniał niektóre teksty; Adnotationes in Job (PL 34, 825-886), z 399, umieszczone początkowo na marginesach rpsu Pisma Św., stanowią próbę A. ulepszenia łac. tekstu Biblii.

4. Pisma teologiczno-połemiczne —

° Przeciw manichejczykom — Dualistyczną koncepcję Manesa o odwiecznie istniejących i przeciwstawnych sobie substancjach (dobro-świa-tłość, zło-ciemność) zwalczał A. w Contra epištolám Manichaei, quam dicunt fundamenti (PL 42, 173-206), w Contra Faustum Manichaeum (PL 42,207-518), powstałym 397-398 w 33 księgach, w Contra Felicem Manichaeum (PL 42, 519-552) oraz w Contra Secundinum Manichaeum (PL 42, 577-602), najsłynniejszej polemice, gdzie m.in. uzasadnił porzucenie sekty.

° Przeciw donatystom — A. w Contra epištolám Parmeniani (PL 43, 33-108), powstałym 400jako odpowiedź na rozpowszechniony wśród chrześcijan Kartaginy list schizmatyckiego bpa Par-meniana, po raz pierwszy dopuścił możliwość interwencji władzy świeckiej w spory o charakterze rel. w Kościele; De bap-tismo (PL 43,107-244), oprać. 401 w celu udzielenia odpowiedzi na poglądy donatystów na chrzest oraz obrony autorytetu Cypriana, bpa Kartaginy, na który się powoływali, jest źródłem zawierającym kat. sakramentologię, zwł. teologię chrztu ówczesnej epoki;

przeciw donatystom wymierzone jest także powstałe 405 Contra Hueras Petiliani (PL 43, 245-388), będące odpowiedzią na zarzuty bpa donatystów Petyliana, oraz pochodzące z 411 De unico baptismo contra Petilianum (PL 43, 595-614); Ad Cresconium grammaticum (PL 43, 445-594), napisane 406 jako odpowiedź na list gramatyka broniącego doktryny Petyliana jest arcydziełem subtelnej ironii przepojonej głęboką erudycją.

5. Pisma moralno-ascetyczne — W De agone Christiana (PL 40, 289-310; Chrześcijańska walka, POK 10, 287-322) z 396, A. zajął się problematyką przezwyciężania zła, głównie grzechów, a także możliwością zachowania wiary; pierwszą (w okresie patrystycznym) pochwałę pracy fiz. spotykamy w powstałym 401 De opere monachorum (PL 40, 547-582);

A. zalecał ją mnichom kartagińskim jako główne źródło utrzymania; praktyce postu poświęcił powstałe 399-405 De utilitate ieiunii (PL 40, 707-716), zagadnieniu jedności i nierozerwalności małżeństwa De bono coniugali (PL 40,373-396), uzasadnieniu wyższości dziewictwa nad stanem małż. powstałe 401 De sancta virginitate (PL 40, 397-428).

6. Pisma katechetyczne — De catechizandis rudibus (PL 40, 309-348; Początkowe nauczanie katechizmu, POK 10, 3-71, Wwa 19522), adresowane 399 do diakona Deogratiasa w Kartaginie, jest jednym z najstarszych dzieł katechet., w którym obok 2 wzorcowych katechez podał A. wskazówki do nauczania katechizmu; na podstawie osobistych doświadczeń doszedł do wniosku, że nauczanie czysto rozumowe jest niewystarczające, gdyż trzeba uczyć ukochania prawdy.

7. Niewielkie De urbis excidio (PL 40, 715-724) z 410,
0 charakterze historycznym, zawiera opis zniszczenia Rzymu przez barbarzyńców.

E. Od SPORÓW ANTYPELAGIAŃSKICH (412-430)

1. Pisma teologiczno-połemiczne: —

° Przeciw nauce pelagiań-skiej — Po synodzie 411 w Kartaginie, na którym potępiono naukę Pelagiusza, do wybuchłych na nowo sporów teol. włączył się również A., podejmując zagadnienia grzechu pierworodnego, predestynacji i łaski.

Pelagiańskiemu naturalizmowi i racjonalizmowi przeciwstawił naukę o powszechności grzechu pierworodnego i konieczności chrztu dzieci w napisanym 412 w 3 księgach De peccatorum mentis et remissione et de baptismo parvulorum (PL 44,109-200) traktacie opartym o dane objawienia i naukę Kościoła, a będącym odpowiedzią na pytania przyjaciela Marcelina, dotyczące naturalnej moralności człowieka;

na prośbę Marcelina A. napisał De spiritu et littera (PL 44, 201-246), poświęcone możliwości osiągnięcia życia doskonałego na ziemi; w De perfectione iustitiae hominis (PL 44,291-318) sprzeciwił się Celestiuszowi, zwolennikowi pelagianizmu ;

kopię traktatu De natura et gratia (PL 44, 247-290), polemizującego z pismami Pelagiusza, wysłał A. pap. Innocentemu I, a także Pelagiuszowi; po uniewinnieniu Pelagiusza przez synod w Dios-polis (415) A., zapoznawszy się z aktami synodu, napisał 417 De gestis Pelagii (PL 44, 319-360).

Traktat De gratia Christi et de peccato originali (PL 44, 359-410) był odpowiedzią skierowaną do rodziny Probusów na temat istoty łaski, której właściwy charakter wypaczał Pelagiusz, a także — natury grzechu pierworodnego; 420-421 A. skierował przeciw pelagianom De anima et eius origine (PL 44, 485-548), poświęcone naturze człowieka i pochodzeniu duszy ludzkiej ; dotąd nie wyjaśniono, czy A. opowiadał się za - traducjanizmem czy za -> kreacjonizmem.

W 4 księgach Contra duas epistulas Pelagianorum (PL 44, 549-638), powstałym 422-423, A. sprzeciwił się argumentacji pelagiańskie-go bpa Juliana z Eklanum zawartej w listach do rzym. przyjaciół i do Rufusa z Tesaloniki; w Contra Julianum (PL 44, 641-874) z 423 oraz w Contra secundam Juliani responsionem imperfectum opus (PL 45,1049-1608), powstałym 429-430, A. przeciwstawił się nauce pelagiańskiej i wyjaśnił doktrynę Kościoła o łasce.

Stosunek łaski Bożej do wolności człowieka omówił w De gratia et libero arbitrio (PL 44, 881-912; Łaska a wolna wola, POK 27, 55-147) z 426, gdzie broniąc wolności podkreślał zarazem, iż człowiek otrzymuje wszystko dobro dzięki łasce Bożej.

W De correptione et gratia (PL 44, 915-946; Nagana a laska, POK 27, 151-203) starał się określić stopień odpowiedzialności człowieka za grzech; traktat w dużej mierze przyczynił się do teol. sporów dotyczących stosunku łaski do wolnej woli (-> augustynizm, — augustiańska szkoła, -» baja-nizm, -> banezjanizm, -» molinizm, —> jansenizm).

Powstałe 429 De praedestinatione sanctorum (PL 44, 959-992; Przeznaczenie świętych, POK 27, 265-305) i De dono perseverantiae (PL 45, 993-1034; Dar wytrwania, POK 27, 335-385) są traktatami przeciw semipelagianom i stanowią ostateczną syntezę nauki A. o łasce; doktryna w nich zawarta wpłynęła na orzeczenie synodu w Orange (529), a także Soboru Trydenckiego.

° Przeciw donatystom wymierzone jest Breviculus collationis cum donatista (PL 43, 613-650) z 413, w którym A. podał przebieg dysputy między bpami kat. a donatystami; przebieg dyskusji z bpem donatystów Emerytem zamieścił w Gesta cum Emerito (PL 43, 697-706); 418 wygłosił w Cezarei kazanie Sermo ad Caesariensis Ecclesiae plebem (PL 43, 689-698), w którym przeciwstawił się doktrynie donatystów o Kościele; 421-422 A. napisał Contra Gaudentium donatistam (PL 43, 707-752).

° Przeciw arianom — W Contra sermonem arianorum (PL 42, 683-708) z 419, A. przeciwstawił się błędnym sformułowaniom zawartym w mowie, jaką przedłożyli mu do aprobaty arianie; przebieg dysputy z ariańskim bpem Gotów Maksyminem podał A. w Collatio cum Maximino arianorum episcopo (PL 42,709-742; fragm. POK 25,65-66), a w Contra Maximinum (PL 42,743-814) zwalczał jego zarzuty przeciw doktrynie Kościoła.

° Przeciw żydom — A. napisał 429-430 Adversus Iudaeos (PL 42, 51-64), w którym podkreślał sprawiedliwość Boga w odrzuceniu narodu żydowskiego.

° Przeciw pryscylianom i orygenistom powstało 415 Ad Orosium contra priscillianistas et origenistas (PL 42, 669-678); A. pragnął w nim umocnić Orozjusza do walki z błędną nauką, jaka pojawiła się w Hiszpanii; w Contra mendacium (PL 40, 517-548) z 422, sprzeciwił się twierdzeniu pryscylian, jakoby dozwolone było zewn. zaparcie się wiary,

° Przeciw poganom — 10 pierwszych ksiąg (spośród 22) De cintate Dei (PL 41, 13-804; O mieście Bożem pierwszych ksiąg pięcioro, Kr 1835; Państwo Boże, POK 11-13), dzieła pisanego w ciągu 13 lat (413-426) — jest odpowiedzią na zarzuty pogan, jakoby chrześcijaństwo ściągnęło na państwo rzym. gniew bogów (zwł. miało być odpowiedzialne za ograbienie 410 Rzymu przez Alaryka I); nast. księgi zawierają filoz. koncepcję dziejów świata i ludzkości;

wg A. chrześcijaństwo i cesarstwo rzym. są przedstawicielami 2 wielkich społeczności, Bożej i ziemskiej; dzieło to wywarło olbrzymi wpływ na kształtowanie się kat. światopoglądu w okresie średniowiecza, zwł. w dziedzinie polityki (-> augustynizm III); ma wielkie znaczenie dla filozofii historii (-» Augustyn VII), a także z uwagi na cytaty z dzieł pisarzy pogańskich — dla filologii.

° Zarys dziejów 88 herezji od Szymona Maga do Pelagiusza wraz z opisem ich zasadniczych doktryn podał A. w De haeresibus ad Quodvult-deum (PL 42, 21-50; fragm. Bober AP 265-266) z 429; w Contra adversarium legis et prophetarum (PL 42, 603-666) przeciwstawił się odrzucaniu niektórych ksiąg Pisma św. przez heretyków.

2. Pisma egzegetyczne — Do najobszerniejszych należy objaśnienie wszystkich psalmów, utrzymane w formie popularnych homilii, Enarrationes in Psalmos (PL 36-37,66-1900; Psałterz A. biskupa hipponeńskiego, Kr 1650; fragm. Bober AP 257-258), powstałe 403-417 (O. Perler), gdzie dużo miejsca poświęcił A. krytyce tekstu; ma duże znaczenie dla poznania liturgii afryk. z pocz. V w., w której psalmom przyznawano naczelną rolę;

416 opracował homiletyczny komentarz do / Listu Jana Apostoła In epištolám Joannis tractatus (PL 35, 1977-2061), zaś 413-418 podał w 124 homiliach komentarz In Joannis Evangelium tractatus (PL 35, 1389-1976; fragm. Bober AP 261); -> Heptateuchem zajął się w napisanych 420 XX Lo-cutiones in Heptateuchum (PL 34,485-546); i w Quaestiones in Heptateuchum (PL 34,547-829); pisane w latach 393-426 De Genesi ad litteram imperfectus liber (PL 34, 219-246) zawiera interpretację 3 pierwszych rozdz. księgi Rdz).

3. Pisma teologiczno-dogmatyczne — Największym dziełem teol. A. jest De Trinitate (PL 42,819-1098; O Trójcy Świętej, POK 25,79-459), pisane 399-419 w 15 księgach; jest pierwszym (w języku łac.) syntetycznym wykładem nauki o Trójcy Świętej, podanym w oparciu o Pismo św. i doktrynę Kościoła; w celu jaśniejszego poznania tajemnicy Boga stworzył nowy system analogii, zaczerpnięty nie z filozofii, lecz z Pisma Św.; głosicielami tej doktryny byli: Wigiliusz z Tap-sus, Itacjusz Sławny, Cezary z Arles i Fulgencjusz z Ruspe. Systematyczne opracowanie doktryny Kościoła zawarte jest w skierowanym do człowieka świeckiego Enchiridion ad Lauren-tium (PL 40,231-290;

Podręcznik dla Wawrzyńca, POK 10, 101-205), powstałym 423-424; wyjaśnił tu apost. symbol wiary, teol. cnoty wiary, nadziei i miłości oraz Modlitwę Pańską i przykazania Boże; objaśnieniem symbolu zajął się A. również w napisanym 411-413 De symbolo (PL 40,627-636; Mowa o symbolu do katechumenów, POK 10, 77-94), gdzie także podał przykłady katechez; również De octo Dulcitii ąuaestionibus (PL 40, 147-170) zawiera treść dogmatyczną.

4. Do dzieł moralno-ascetycznych tego okresu należą: De bono viduitatis (PL 40, 429-450) z 414; De patientia (PL 40, 611-626) oraz De cura pro mortuis gerendo (PL 40,591-610), powstałe 424-425, w którym wzywał do duchowej troski o zmarłych i zachęcał do polecania się orędownictwu męczenników; Speculum (PL 34,887-1040), będące zbiorem mor. sentencji z Pisma Św.; De adulterimi coniugiis (PL 40,451-486), w którym A. bronił nierozerwalności chrzęść, małżeństwa.

5. Dziełem pastoralnym o dużym znaczeniu zarówno dla dziejów życia i rozwoju intelektualnego A., jak i dla hermeneutyki bibl. oraz homiletyki jest pisane 396-426 De doctrina Christiana (PL 34,15-122); A. zwraca się tu przede wszystkim do tych, którzy mają obowiązek wykładania nauki chrzęść; wyjaśnia, że źródłem nauczania są Ewangelie, w których należy szukać prawdy; wiedza, która nie prowadzi do poznania i miłowania Boga, jest niewystarczająca; w 3 księgach poucza o wykładzie Pisma Św., w ostatniej zaś — o homilii.

W napisanych pod koniec życia (426-427) 2 księgach Re-tractationes (PL 32, 583-656) A. podał pogląd na własną twórczość lit., omówił genezę i cel swoich pism, a także ich doniosłość. Niektóre prace A., jak np. De apto et pulchro, ułożona pod wpływem manichejczyków w Kartaginie, zaginęły.

Obok dzieł A. pozostawił wiele kazań poświęconych objaśnianiu Pisma św. i zagadnieniom mor. oraz wiele listów. Za autentyczne przyjmuje się 363 Sermones (wg maurynów — 500) ; badania dawnych manuskryptów przynoszą co pewien czas odkrycia nie wyd. jeszcze kazań; od XVIII w. do 1930 odkryto 138 kazań (G. Morin); 1931-62 H.M.A. Wilmart i D.C. Lambot odkryli 30 kazań.

Listów zachowało się 269 (wg Marrou — 218); nadto doszły jeszcze 2 listy 215 A (CSEL 58) i List do Firmusa (PLS II); najstarsze pochodzą z okresu nawrócenia; większość przekracza rozmiary zwyczajnej korespondencji i ma charakter traktatów o dużym znaczeniu dla historii kultury i religii; poruszał w nich prawie wszystkie problemy ówczesnego Kościoła; materiał w nich zawarty pozwala nadto poznać dokładniej filoz. i teol. poglądy i strukturę myślenia A.

 

WYDANIA DZIEŁ — PL t. 32-47; CSEL (wyd. kryt. Akademii Wiedeńskiej, t. 12. 25, 28, 33, 34, 36, 40-44. 51-53. 57, 58, 60, 63, 74, 77. 80); Bibliothèque augustinienne (Desclée de Brouwer. Bg 1936 — dotąd 30 tomów); CChL 29, 32. 33. 35, 36, 38-41, 44, 46-48, 50, 50A; PLS II.

BIBLIOGRAFIE — E. Nebreda, Sibling raphia august ¡una. R 1928; T. von Bavel, Répertoire bibliographique de saint A. 19501960, Hg 1963.

PRZEKŁADY POLSKIE — Komentarze do Psalmów (Bober AP 257258); Nauki chrześcijańskie z ksiąg A. świętego wybrane, Wwa 1686, Kalisz 1730; Soliloquia, Medytacje i Manuale. Nn 1745; Kazania i homilie różne I-II, WÍ 1823-24; O mieście Bożem [...]. Kr 1835; Państwo Boże I-III, POK 11-13, Pz 1930-37; Wyznania, Wl 1844, 1847, 1882, 1903, 1912, 1914, 1920, 1923, Kr 1847, 1929. POK 9 — Pz 1929, Wwa 1949, 1954, 1955; O religii prawdziwej, Kr 1853 (DF IV 80-159); O kazaniu Pańskim na Górze, Kr 1854; Pięćdziesiąt homilii, Pz 1858; Myśli świętego A. (wybór), Pz 1930, 19352; Początkowe nauczanie. Mowa o symbolu do katechumenów. Enchiridion, czyli podręcznik dla Wawrzyńca, Wiara i uczynki. Chrześcijańska watka, POK 10, Pz 1920, Wwa 19522; Wybór kazań, Pz 1936; Dialogi filozoficzne I-IV, Wwa 1953-54 (O życiu szczęśliwym. Przeciw Akademikom, O porządku, Solllokwla. O nieśmiertelności duszy, O wielkości duszy, O nauczycielu, O wolnej woli, O muzyce, O wierze prawdziwej, O naturze dobrá)', O Trójcy Świętej, POK 25, Pz 1963; Listy 120, 186, 211, 217 (Bober AP 257-276); Laska a wolna wola. Nagana a laska, Przeznaczenie świętych. Dar wytrwania, POK 27, Pz 1971.

Do apokryficznych pism w przekładzie pol. należą; Rozmyślania nabożne. Mowy tajemne, Broń duchowna, O skrusze serca i marności świata, Wl 1617, Kr 1629, 1644, Poczajów 1777; Psałterz A., biskupa hipponeńskiego, Kr 1650; Manuale albo Broń duchowna. O skrusze serca, O marności świata, Wl 1760, Pz 1770; Rozmowy duszy z Bogiem wybrane z stów świętego A. w „Medytacjach" i innych księgach jego, Brunsberg 1761 ; Księgi świętego A. biskupa hippońskiego „O żywocie chrześcijańskim" (druk. Hieronima Wietora z 1522), Kr 1914; Księga podręczna. Lw 1928; Księga rozmów duszy z Bogiem, Lw 1928.

L. Chmaj, „Wyznania" św. A., ich rozbiór i znaczenie, Kr 1912; P. Alfa-ric. L'évolution intellectuelle de saint A.. P 1918; N. Cieszyński, Św. A. na tle kazań świeżo odkrytych, PP 142 (1919) 432-444; P. Batiffol. Le catholicisme de saint A. I-II, P 1920; J. Czuj, Jak dokonalo się nawrócenie Św. A., MKW 14(1925) 333-339; J. Kowalski, Est-ce qu'A, se con/esse dans ses ..Confessions"?, Eos 30 (1927) 379-400; J. Czuj, Żywot świętego A., Kr 1928, Wwa 19522; G. Pappini. Sant'A., Fi 1929 (Święty A., Kr 1932, Wwa 19582); M. Zepf, Zur Chronologie der anti-donaUstischen Schriften A.. ZNW 28 (1929) 46-61; J. Czuj, Święty A., jego młodość, nawrócenie i udoskonalenie, Kr 1930; A. Gerstmann, Święty A. jako teolog, duszpasterz, człowiek, RuT 2 (1930) 49-76; J. Kowalski, De eis quae in A. „Confessionibus" non sint confessoria, PT 11 (1930) 399-413; P. Stach, Święty A. w walce z heretykami, Lw 1930; Święty A., Pz 1930; A. Kunzelmann, Die Chronologie der Sermones des heiligen A., Miscellanea agostiniana 2(1931) 417-520; E. Portalié, DThC I 2268--2472; J. Rostworowski, Święty A. na tle wieków, PP 190(1931) 251-271; S. Szydelski, Indywidualność świętego A., AK 28(1931) 238-257; W. Thei-ler, A. und Porphyrius, HI 1933; J. Birkenmajer, Święty A., Pz 1934; S.M. Zerb, Chronologia operum sancii A., R 1934; J. Czuj, Spór świętego A. ze świętym Hieronimem, Pz 1935; H.I. Marrou, Saint A. et la fin de la culture antique, P 1938, 19584; S. Truchim, Święty A. a nauki i szkolnictwo starożytne, Wwa 1938; G. Bardy, Saint A., l'homme et l'oeuvre. P 1940 (Święty A., człowiek i dzieło. Wwa 1955); M. Pontet, L'exégèse de saint A. prédicateur, P 1946; A. Pincherle, La formazione teologica di san A., R 1948; H. Pop«, Saint A. of Hippo, We 1949; S. Courcelle, Recherches sur les ..Confessions" de saint A.. P 1950. 19682; G.G. Willis, Saint A. and the Donatisi Controversy. Lo 1950; W. Eborowicz, Les études contemporaines sur saint A. en Pologne, w: A. magister. P 1954, II 1139-1153; J.J. O'Meara, The Young A., Lo 1954; J. Guitton, L'actualité de saint A.. P 1955; A. Mitterer, Die Entwicklungslehre A., W 1956; M. Pellegrino, Le „Confessioni" disant'A., R 1956; A. Solignac, Réminiscences plotiniennes et porphyriennes dans le début du „De ordine" de saint A., APhil 20 (1957) 446-465; A. Bober, Pseudoaugustyňskie dzieła ascetyczne w Polsce. RTK 4 (1957) z. 2, 39-77; H.I. Marrou, A.M. Bonnardière, Saint A. et l'augustinisme, P 1962 (Augustyn, Kr 1966); S. Courcelle, Les ..Confessions" de saint A. dans la tradition littéraire, P 1963; G. Bonner, Saint A. of Hippo, Ph 1964; A.M. Bonnardière, Recherches de la chronologie augustinienne, P 1965; R. Crespin, Ministère et sainteté. Pastorale du clergé et solution de la crise donatiste dans la vie et la doctrine de saint A.., P 1965; E. Lamirande, A. Antidonatist Writings in the Light of Ecumenism. NY 1965; J. Moran, La presenza di san'A. nel Concilio Vaticano H, Aug 6 (1966) 460-488; W. Eborowicz, Kto jest autorem anonimowych komentarzy do „Wyznań" świętego A.?, SPelp (1969) 85-100; O. Perler, J.L. Maier, Les voyages de saint A., P 1969; CP. Mayer, Die Zeichen in der geistigen Entwicklung und in der Theologie des jungen A., Wü 1969; F. Décret, Aspects du manichéisme dans l'Afrique romaine. Les controverses de Fortunatus, Faust us et Felix avec saint A., P 1970; L.M.J. Verheijen, Contributions à une édition critique améliorée des „Confessions" de saint A., Auga 20(1970) 33-53; 329--335; O. Brabant, Classes et professions „maudites" chez saint A., d'après les „Enarrationes in Psalmos", REAu 17(1971) 119-142; W. Eborowicz, SWP 61-81; L.F. Pizzolato, Una possibile presenza lucreziana in A. „Confessiones" VII 21, 27, REAu 17 (1971) 55-67; U.A. del Campo, Processo psicologico de la conversion religiosa de san A., R 1972.

Podobne prace

Do góry