Ocena brak

ARYSTOTELIZM

Autor /Siemirad Dodano /29.05.2012

Metody, zasady, teorie i problemy kształtujące w sposób istotny systemowo-metafizyczny i nauk. profil doktryn —> Arystotelesa; w znaczeniu szerszym — dzieje doktryn Arystotelesa w starożytności, średniowieczu i czasach nowożytnych.

I. STAROŻYTNOŚĆ — A. rozwijał się początkowo w —> Liceum; bezpośredni uczniowie Arystotelesa, tzw. starsi perypatetycy, kontynuowali zainicjowane przez niego badania naukowe.

Teofrast uprawiał botanikę oraz historię filozofii w jej doksogra-ficznej wersji (—> doksografowie). Eudem — najwierniejszy doktrynie Arystotelesa — zajął się historią matematyki i astronomii ; komentował także Fizykę swego mistrza. Arystoksen zasłynął jako jeden z najwybitniejszych teoretyków staroż. muzyki oraz jako biograf. Dicearch wsławił Liceum pracami z geografii i kartografii. Arystotelesowska doktrynę o duszy interpretowali oni przez pryzmat jego nauki o pneumie, entelechei i o eterze.

W rezultacie skłaniali się do traktowania duszy, a zatem i in. form substancjalnych, jako cielesnych. Te naturalistyczne i ma-terialistyczne tendencje ujawniły się także w poglądach Stratona z Lampsaku i Kritolaosa z Faselis, należących do tzw. średniego perypatetu.

Straton sądził, że wg Arystotelesa poznanie umysłowe nie różni się w sposób istotny od poznania zmysłowego; nie ma więc podstaw, aby duszę ludzką pojmować jako duchową formę substancjalną ani też Pierwszego Poruszyciela jako byt całkowicie niematerialny. Kritolaos głosił, nie bez wpływu doktryn stoickich, że dusza ludzka jest tej samej natury co i pan-kosmiczna entelecheia, czyli substancja łącząca w sobie cechy arystotelesowskiego eteru i pneumy, platońskiej materii gwiezdnej i duszy świata oraz stoickiego „twórczego ognia" i wszystko przepajającej pneumy.

Poglądy filoz. wymienionych perypate-tyków świadczą, że nawet w samym Liceum filozofowano raczej w oparciu o dialogi Arystotelesa niż jego pisma szkolne. Te ostatnie zaczynają oddziaływać od czasów Andronika z Rodos.

Najpierw on sam, potem jego uczniowie i następcy komentowali traktaty log. Arystotelesa, wyjątkowo także Metafizykę (Eudoros) i Etykę (Aspasios). Całe Corpus aristotelicum opatrzył komentarzami Aleksander z Afrodyzji (II-III w.). Twierdził on, że umysł możnościowy, będący formą ciała, jest śmiertelny; nieśmiertelny jest tylko umysł czynny, ale nie należy on do natury ludzkiej.

Powyższą interpretację zwykło się nazywać —> aleksandrynizmem. Historycy widzą w niej bądź apogeum stratonizmu, bądź też próbę uzgodnienia perypatetyckiej teorii umysłu czynnego z platońską koncepcją iluminacji (—> ilumi-nizm) i —>• partycypacji. Zwolennicy drugiej hipotezy protestują przeciwko traktowaniu Aleksandra jako „naturalisty" i „materialisty". Począwszy od III w., obok komentarzy pisanych przez perypatetyków, coraz częściej pojawiają się komentarze neoplatoników (—»- Porfiriusz).

Dziełami Arystotelesa, zwł. jego traktatami log., równie żywo interesowali się platonizujący teologowie chrzęść, którzy szybko zrozumieli, że bez studium logiki nie da się należycie zdefiniować podstawowych prawd wiary ani też rozstrzygnąć częstych wówczas sporów dogmatycznych.

Z tych względów studia nad Arystotelesem prowadzili zarówno nestorianie (-> nestorianizm), jak i monofizyci. Szczególnie intensywnie uprawiano je w VI w. w Aleksandrii (-> aleksandryjska szkoła egzeget.). Tamtejszy neoplatonik Jan Filoponos zainicjował arystotelesowska orientację w teologii bizant., torując w ten sposób drogę Janowi z Damaszku.

II. ŚREDNIOWIECZE — W tym okresie a. odznacza się podejmowaniem prób włączenia doktryn Arystotelesa, a także a. starożytnego w krąg filoz. i teol. myśli muzułm., żyd. oraz chrześcijańskiej.

Pierwszym Arabem, który zainteresował się filozofią Arystotelesa, był al-Kindi (IX w.); w metafizyce odszedł jednak od właściwej linii perypatetu, uprawiając po neoplatońsku tzw. teologię negatywną. Neoplatonizmem zabarwiony był również a. al —y Farabiego (X w.). W tym samym duchu interpretowali metafizykę i psychologię Arystotelesa 2 najwybitniejsi arystote-licy arab. : Awicenna i Awerroes.

Wpływ neoplatonizmu na perypatetyków muzułm. tłumaczy się poznawaniem przez Arabów pism Arystotelesa łącznie z komentarzami pisanymi przez neoplatoników; niektóre z tych pism, np. Teologia Arystotelesa, były wyciągami z dzieł Plotyna, Proklosa lub platonizujących pseudoepigrafów; nadto rel.-teol. wyobrażeniom Arabów najbardziej odpowiadała koncepcja Boga jednocząca w sobie pojęcie bytu absolutnie pojedynczego z pojęciem pierwszego, transcendentnego, nieruchomego Poruszyciela.

Reakcja przeciwko penetracji filozofii gr., wywołana przez al —> Ghazalego i popierana przez aszarytów (—> Aszari al-), doprowadziła pery-patetyzm arab. na przełomie XII i XIII w. do całkowitego niemal upadku. W tym też czasie zaczął krzewić się, najpierw w Hiszpanii, a potem w pd. Francji, a. żydowski, którego głównym przedstawicielem był Mojżesz Majmonides; podobnie jak a. arabski, kształtował się on pod wpływem neoplatonizmu, o czym świadczą poglądy Awicebrona.

W krąg kultury łac. wprowadził naukę Arystotelesa neopla-tonik Agorius Praetextatus, tłumacz komentarzy Temistiusza do obu Analityk. Właściwym jednak propagatorem logiki Arystotelesa stał się Boecjusz. Sporządzone przez niego przekłady i komentarze stanowiły aż do poł. XII w. podstawowe źródło wiedzy log., a także filozoficznej. Te skromne początki a. łacińskiego rozwinęły się w 2. poł. XII oraz w XIII w. w proces żywiołowego niemal przyswajania dzieł i doktryn Arystotelesa, głównie z rękopiśmiennego przekazu gr. bądź arabskiego.

Przekłady z greki ukazywały się zwł. w pd. Włoszech; najwcześniejsze sporządzili: Jakub z Wenecji, który ok. 1130 wydał obie Analityki, oraz Henryk Arystyp (zm. 1168), tłumacz niektórych traktatów przyrodniczych. Przekłady z arab. powstawały w Hiszpanii, głównie w Toledo; tylko niektóre z nich pochodziły z Sycylii (Palermo); do najwybitniejszych tłumaczy zalicza się: Dominika Gundisalvi, Gerarda z Kremony, Alfreda z Sareshel i Michała Szkota. Przekłady z arab. były późniejsze i mniej wierne od grecko-łacińskich.

Ukazywały się łącznie z komentarzami Awerroesa i pismami Awicenny, co wpływało na ich odbiór przez łacinników oraz powodowało nieufność teologów chrześcijańskich. Podejrzenia wydawały się tym bardziej uzasadnione, że pierwszą, metafiz.-teol. interpretację doktryn przyr.--filoz. Arystotelesa, przedstawioną przez Dawida z Dinant, potępiono 1210 na synodzie paryskim. W konsekwencji zakazano również czytania pism przyr. i Metafizyki Arystotelesa. Zakaz wznawiano kilkakrotnie (1231, 1245, 1263), ale już przed 1240 przestano się z nim liczyć.

W tym też czasie rozpoczęła się najpoważniejsza z prób ożywienia a. Podjął ją Albert Wielki, a zrealizował jego uczeń Tomasz z Akwinu (-> tomizm), który korzystał z doskonałego łac. tłumaczenia Corpus aristotelicum Wilhelma z Moerbeke. Stworzoną przez nich odmianę a. zwykło się nazywać a. ortodoksalnym, w odróżnieniu od a. heterodok-salnego, czyli od tzw. awerroizmu łac, którego głównym reprezentantem był Siger z Brabancji.

Głoszone przez niego tezy, niezgodne z wiarą chrzęść, wywołały wśród władz kośc. nową falę nieufności wobec a. W rezultacie 1270 bp paryski Stefan Tempier potępił 13 twierdzeń filoz., ale już 1277 dodano do nich szereg nowych tez, wśród których znalazły się również to-mistyczne.

Tomizm został jednak rychło zrehabilitowany, po czym uznano go za najdoskonalszy wyraz a. chrześcijańskiego. Awerroizm rozwijał się w XIV w. w Padwie i przetrwał tam aż do XVII w. W znacznie mniejszym stopniu krzewił się w Paryżu (Boecjusz z Dacji, Jan z Jandun) oraz Oksfordzie (Fitz-ralph, J. Bacon).

III. CZASY NOWOŻYTNE — W XV w. zainteresowania zwróciły się ku Platonowi. Niemniej pojawiały się wydania łac Corpus aristotelicum oraz tekstu greckiego. Filologicznym zabiegom „oczyszczającym" towarzyszyły próby uwolnienia doktryn Arystotelesa od wikłających je interpretacji scholast. i awerroistycz-nych. Nad przywróceniem a. jego antycznej, oryginalnej lub (jak to określił E. Gilson) „archeologicznej" postaci, pracowali w XV i XVI w. : Aretinus (Bruni), Teodor Gaza, Bessarion, J. Argyropulos, Jerzy z Trapezuntu.

Niektórzy z renesansowych arystotelików (P. Pomponazzi) sądzili, że pierwotną wersję a. odtworzył Aleksander z Afrodyzji, inni (A. Achillini, A. Ni-fo, M.A. Zimara) przekonani byli, że nie ma i nie może być autentycznego a. poza awerroizmem. Ph. Melanchton uprawiał i propagował filozofię w duchu Arystotelesa, którego metafizykę wprowadzono do programu studiów uniwersytetów protest. ;

arystotelikami protest, byli: D. Cramer, CA. Martini, G. Gutke, V. Fromm, A. Calov i G. Timpler. W XVIII-XIX w. T. Hobbes, G. Berkeley, R. Descartes, G.W. Leibniz i G.W.F. Hegel byli pod wpływem pism Arystotelesa. A. z punktu widzenia merytorycznego i hist, szczególnie intensywnie zaczęto się interesować w XIX i XX w. ;

do tradycji arystotelesowsko-scholastycznej nawiązywali F. Brentano, B. Bolzano i E. Husserl; przedmiotem swych wszechstronnych studiów uczynili go m.in. J. Barthélémy Saint-Hilaire, A. Trendelenburg, H. Bonitz, K. Prantl, O. Spengler, co umożliwiło przygotowanie krytycznego wyd. dzieł, które zrealizowała Pruska Akademia Nauk (Opera. Graece-Latine cum scholiis I-V, B 1831-70). Obok tekstów gr. i łac. pojawiły się przekłady na języki nowoż. (Aristoteles vernaculus).

Wszystkie niemal pisma Arystotelesa przetłumaczono w Rosji, a od 1936 ukazuje się ich pełne wyd. w ZSRR. Pod koniec XIX w. A. Jourdain zainicjował badania nad recepcją Arystotelesa w średniowieczu; na tym polu wyróżnili się C. Baeumker, M. Grabmann, F. van Steenberghen, A. Mansion.

Literaturę dotyczącą łac. przekładów pism Arystotelesa oraz jego gr. i arab. komentatorów podaje seria wydawnicza Aristoteles latinus (I R 1939, II C 1955, III Bg 1961); ważną rolę w ukształtowaniu się poglądów na przebieg recepcji pism i doktryn Arystotelesa odegrała rozprawa A. Birkenmajera: Le rôle joué par les médecins et les naturalistes dans la réception d'Ari-stote au XII' et au XIII' siècles (Wwa 1930).

 

P. Petersen, Geschichte der aristotelischen Philosophie im protestantischen Deutschland, L 1921; H. Windischer, Franz Brentano und die Scholastik, In 1936; F. Dirlmeier, Peripatos und Orient, Antike 14(1938) 120153; E. Troiło, Averroismo e a. padovano, Pd 1939; K.O. Brink, RKASupl VII 899947; C. Giacon, La seconda scolastica I. // grandi commentatori di san Tommaso, Mi 1944; A. Mansion, Het a. in het historisch perspectief, Lv 1954; F. van Steenberghen, Aristotle in the West, Lv 1955; A. Mansion, Les progrès de l'„Aristoteles latinus", RPL 54(1956) 90111; M. Plezia, Od Arystotelesa do „Złotej legendy", Wwa 1958; L. Hödl, HTG I 91101; F. Brunner, Platonisme et a., Lv 1965; M. Kurdziałek, A., najtrudniejsza z dróg iw. Tomasza, w: Pastori et Magistro, Lb 1966, 361372; P. Merlan, Greek Philosophy from Plato to Plotlnus, w : The Cambridge History of Later Greek and Early Medieval Philosophy, C 1967, 107123; J. Splett, SM I 337342; H. Götje. Studien zur Überlieferung der aristotelischen Psychologie im Islam, Hei 1971 ; Totok II 316325 (bibliogr.).

 

IV. W POLSCE — Myśl Arystotelesa miała wpływ na kształtowanie się dziejów kultury umysłowej Polski, jakkolwiek zakres i charakter jej oddziaływania był różny w poszczególnych okresach.

Przez kilka wieków a. stanowił podstawę studiów filoz., polegających głównie na komentowaniu dzieł Arystotelesa (często z punktu widzenia poglądów innych myślicieli); poza tym wielu teologów, filozofów i in. uczonych czerpało z nich przy redagowaniu własnych dzieł bądź prowadziło nad nim badania krytyczno-historyczne.

Początki a. w Polsce sięgają poł. XIV w. (śląski filozof Jan z Grodkowa korzystał z Arystotelesa w swoim traktacie log.), ale właściwy jego rozwój datuje się dopiero od przełomu XIV i XV w. i jest związany z działalnością Akademii Krakowskiej.

Mistrzowie krak. XV w. zgromadzili pokaźną liczbę pism Arystotelesa i komentarzy autorów XIII-XV w., na podstawie których redagowali wiele własnych. Podejście komentatorów krak. do Arystotelesa było — jak w całym średniowieczu — ahistoryczne, a prace ich miały charakter programowo synkretyczny i kom-pilatorski.

Najbardziej dynamiczny i twórczy był okres poł. XV w., w którym zaznaczył się przemożny wpływ J. Buri-dana, Tomasza z Akwinu; z innych oddziałali m.in. Albert z Saksonii, Marsyliusz z Inghen, Henryk z Ojty, Albert Wielki, Walter Burleigh.

Główna uwaga mistrzów krak. zwrócona była na problematykę praktyczną (czołowe miejsce zajmują komentarze do Etyki), log., przyr. (komentarze do Fizyki, Meteora, Parva naturalia, De generatione et corruptione) i psychol. (komentarze do De anima), natomiast drugoplanową była dla nich problematyka metafiz. (komentarze do Metafizyki).

Do najpłodniejszych komentatorów należeli Paweł z Worczyna (autor m.in. najobszerniejszego w Polsce komentarza do Etyki) i Benedykt Hesse; ponadto można wymienić m.in. Jana Isnera, Andrzeja Wężyka, Piotra ze Sieny. W 2. poł. XV i na pocz. XVI w. tempo prac komentatorskich wyraźnie osłabło, komentarze miały już charakter nie pogłębionych i obszernych studiów, ale szkolnych kompendiów.

Nastąpił zanik zainteresowania problematyką praktyczną przede wszystkim na rzecz log. oraz przyr., psychol. i metafizycznej. Największy wpływ wywierali wtedy Albert Wielki, Duns Szkot, Tomasz z Akwinu, Jan Versor. Z autorów krak. komentarze pisali m.in. Jan z Głogowa (najwięcej), Michał z Bystrzykowa, Jan ze Stobnicy, Michał z Wrocławia.

W ciągu XVI w. biblioteki pol. wzbogaciły się o liczne drukowane dzieła Arystotelesa (wydane m.in. w Polsce) zarówno renesansowe tłumaczenie łac, jak i oryginalne teksty greckie. Interesowano się głównie problematyką praktyczną i przyrodniczą. Arystotelesa komentowano w ramach studiów uniwersyteckich, już na podstawie drukowanych dzieł i przy zastosowaniu metody filol.; jednocześnie popularyzowano jego poglądy.

W zakresie myśli etyczno-społecznej i polit, zostały one twórczo spożytkowane przez pisarzy polit. : A. Frycza-Modrzewskie-go, S. Orzechowskiego, P. Skargę, W. Goślickiego.

W 1. poł. XVI w. A. Glaber z Kobylina pierwszy dokonał przekładu--przeróbki na język pol. drobnych pism Pseudo-Arystotelesa: Problematów i Fizjonomiki, a na pocz. XVII w. S. Petrycy z Pilzna przetłumaczył Ekonomikę, Politykę i połowę Etyki ni-komachejskie], do których napisał również w języku pol. obszerne komentarze, oparte na renesansowych komentarzach łacińskich.
W XVTÍ-XVHI w. a. rozwijał się nadto poza Krakowem; najważniejszym ośrodkiem była Akademia Wileńska.

W tym okresie forma komentarzy odnoszących się do poszczególnych pism Arystotelesa zastąpiona została przez obszerne kompendia, tzw. kursy, obejmujące całość jego filozofii w 4-członowym podziale: logika, firvka racjonalna, metafizyka i etyka; a. interpretowano głównie w duchu filozofii tomistycznej i szkotystycznej ; szczególną uwagę zwrócono na logikę, metafizykę i fizykę racjonalną, drugorzędne miejsce zajmowała etyka. Tego rodzaju kursy pisali m.in. : B. Keckermann, A.S. Załuski, T. Młodzianowski, A.K. Krasnodębski, S.S. Makowski, S. Sczaniec-ki, W. Tylkowski, A. Miaskowski, A. Podlesiecki.

Rozwojowi a. towarzyszył jednocześnie wyraźny nurt antyarystotelesowski, który ujawnił się zwł. w dziedzinie filozofii przyrody, pozostającej coraz bardziej w sprzeczności z rozwojem nauk doświadczalnych (np. a. zwalczał V. Magni). Oświecenie charakteryzowało się już antyarystotelesowskim nastawieniem we wszystkich dziedzinach.

Od 2. poł. XIX w. do dziś trwa zainteresowanie a. z punktu widzenia krytyczno-historycznego; dla wielu autorów jest on czynnikiem inspirującym ich poglądy (np. dla niektórych neo-tomistów).

Najszerzej uwzględniona została problematyka log. i metafizyczno-epistemologiczna; z tego zakresu publikowali m.in.: F. Gabryl, W. Wąsik, K. Twardowski, J. Łukasiewicz, T.H. Czeżowski, T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, R. Ingarden, J. Salamucha, S. Adamczyk, A. Korcik, P. Chojnacki, J. Słupecki, S. Swieżawski, I.M. Bocheński, M.A. Krąpiec, M. Kur-działek, S. Kamiński, M. Jaworski, M. Gogacz, T. Kwiatkowski, S. Kowalczyk. Stosunkowo dużo prac jest także z zakresu filozofii praktycznej (etyka, polityka) takich m.in. autorów, jak W. Lutosławski, S. Schnajder, W. Maliniak, W. Tatarkiewicz, J.W. Przysławska, J. Stępa, A. Usowicz, J. Kalinowski, P. Rybicki. Poza tym istnieją prace z zakresu psychologii (np. Z. Ura-nowicza, P. Siwka, S. Swieżawskiego), nauk przyr. (np. W. Zaremby, E. Dakowskiego, K. Kłósaka, S. Mazierskiego) i estetyki (np. T. Sinki, R. Gansińca, R. Ingardena, M. Plezi).

Dokonano przekładów na język pol: Konstytucji ateńskiej (3 przekłady: J. Wierzbickiego, E. Paszkiewicza, L. Piotrowicza), Poetyki (2 przekłady: S. Siedleckiego, T. Sinki), Kategorii (W. Wąsika), fragmentu Analityk (W. Rubczyńskiego), Etyki niko-machejskiej (D. Gromskiej), Polityki i Pseudo-Arystotelesa Ekonomiki (L. Piotrowicza), części Metafizyki (T. Żeleźnika), Fizyki (K. Leśniaka), Krótkie rozprawy psychologiczno-biologiczne oraz O duszy (P. Siwka).

Ogólnie Arystotelesowi i jego poglądom wraz z wyborem fragmentów jego pism w języku pol. poświęcona jest praca K. Leśniaka. Ważne studia przeprowadzili nad recepcją Arystotelesa m.in. J. Fijałek, K. Michalski, W. Wąsik, A.L. Birkenmajer, S. Swieżawski, M. Plezia, Z. Kuksewicz, M. Markowski. Osobne miejsce zajmują prowadzone w ostatnich latach prace nad recepcją Arystotelesa w Polsce średniow., m.in. P. Czartoryskiego, J.B. Korolca, Z. Kuksewicza, M. Markowskiego, R. Palacza, J. Rebety, W. Seńki, S. Swieżawskiego, Z. Włodek.

 

W. Wąsik, Arystoteles w Polsce, CT 23 (1952) z. 3-4, 275-317; P. Czartoryski, Z problematyki badań nad dziejami nauki polskiej w XV wieku, KHNT 5 (1960) 17-47; S. Swieżawski, Pour mieux connaître l'ambiance philosophique en Pologne medievale, ZNKUL 4(1961) z. 1,85-118; P. Czartoryski, Wczesna recepcja „Polityki" Arystotelesa na Uniwersytecie Krakowskim, Wr 1963; S. Swieżawski, Filozofia w Uniwersytecie Krakowskim do XVI w., ZNKUL 7 (1964) z. 2, 19-51; Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364-1764 I-II, Kr 1964 (passim); K. Leśniak, Arystoteles, Wwa 1965; M. Kurdziałek, Udział ks. Konstantego Michalskiego 1 Aleksandra Btrkenmajera w odkrywaniu filozofii średniowiecznej, SPCh 2(1966) z. 1, 83-105; Filozofia polska, Wwa 1967 (passim); W. Tatarkiewicz, Filozofia w Uniwersytecie Jagiellońskim od XVII do polowy XX w., ZNUJ 16 (1967) 11-36; M. Gogacz, Filozofia chrześcijańska w Polsce Odrodzonej (1918-1968), SPCh 5 (1969) z. 2, 50-79 (passim); HNP I-II (passim); J. Rebeta, Komentarz Pawła z Worczyna do „Etyki nikomachejskiej" Arystotelesa z 1424 roku. Zarys problematyki filo-zoficzno-społecznej, Wr 1970; M. Markowski, Burydanlzm w Polsce w okresie przedkopernikańskim. Studium z historii filozofii i nauk ścisłych na Uniwersytecie Krakowskim w XV w., SCop 2, Wr 1971 (passim).

Podobne prace

Do góry