Ocena brak

Armenia a literatura polska

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

Armenia. Pierwsze kontakty handlowe Polski z Ormianami sięgają XI w. Po upadku niepodległości Armenii liczni Ormianie opuścili kraj; pojawili się też na ziemiach pd.-wsch. Rzplitej jako osadnicy. Najstarsze kolonie orm. - we Lwowie i Kamieńcu Podoi. powstały w XIII w. Po przyłączeniu 1340 Rusi Czerwonej przez Kazimierza W. znajdowała się tam już gmina ormiańska. Osadnictwo orm. w miastach pol. nasiliło się od XIV w., proces ten trwał do w. XVIII, sięgając aż po Zamość. Obok działalności gosp. niemały wkład wnieśli Ormianie do pol. kultury. Kupcem orm. był S. Muratowicz (poseł Zygmunta III na dwór szacha Persji), który pozostawił relację z tej podróży z pocz. XVII w. (wyd. 1752, wznów. 1980 w oprać. A. Walaszka). Z okresu dawnej Rzplitej pozostał spory dorobek pisarski Ormian, w większości rozproszony po bibliotekach i muzeach całego świata. Są to kroniki, psałterze, ewangeliarze. Do bardziej znanych kronik należą: kamieniecka z l. 1630-1652 pisana przez trzech autorów, Histońa wojny chocimskiej Owanesa (powst. 1627), Zapiski z podróżySymeo-na Lehaci Zamojszczyka (oprać, we Lwowie 1619-35), niewielka rozmiarami kronika napisana w języku pol. przez Z. Arakiełowicza, obejmująca wydarzenia z l. 1690-1725. Katalog K. Roszki (1958) wymienia 46 rkpsów odnalezionych w Polsce. Gł. ośrodkiem rękopiśmiennej działalności Ormian był Kamieniec Podol., gdzie pracowało ok. pięćdziesięciu pisarzy i kopistów. Zbliżeniu języka i kultury orm. służyły różnego rodzaju słowniki i leksykony, m. in. łac.-orm. wydany przez D. Nersesowicza (Rzym 1695), słownik S. Roszki, ukończony 1732, ale nie drukowany, słownik orm.-łac.-pol. J. Moszory (1813). We Lwowie istniała krótko drukarnia orm., zał. 1616, t.r. ukazała się pierwsza książka - psałterz. Wśród Ormian pol. byli także poeci, jak np. Łazarz z Tochatu, Minas i Akop, Parsam z Trapezuntu (XVI-XVII w.), autorzy elegii, pieśni, satyr, panegiryków. Ormianin zamojski J. Tokat przełożył na orm. zbiór —> Poncjan (1614). Sztuka teatr, o św. Rypsymie (wyst. we Lwowie 1668) misjonarza A. Pidou, odegrała dużą rolę w rozwoju teatru armeńskiego. Potomkowie Ormian pol. znajdują się wśród znanych Polaków (matka J. Słowackiego Salomea z Januszewskich, malarz T. Axentowicz). Szczególne zasługi ma związana gł. ze Lwowem rodzina Barączów; S.W. Barącz jest autorem m. in. Żywotów sławnych Ormian w Polsce (1856) i Rysu dziejów ormiańskich (1869).

W XIX w. sytuacja w stosunkach kult. pol.-arm. uległa zmianie - o ile w okresie poprzednim kontakty nawiązywano przez gminy orm. w Polsce, to w XIX w. zaczął się proces odwrotny. Na Zakaukazie napłynęła fala zesłańców - uczestników pol. powstań; byli to żołnierze, poeci i uczeni, obok nich także podróżnicy. Obfity materiał pamiętnikarski pozostawiony przez Polaków przebywających i walczących na Kaukazie dotyczy także Armenii. Uroki tego kraju opisywał K. Łapczyński w korespondencji Z Tyflisu pod Ararat („Tyg. Ilustr." 1866). T. Łada-Zabłocki, zesłany na Kaukaz 1837, także spisał swoje wrażenia z podróży po Armenii. O zdobyciu przez siebie Araratu, J. Chodźko pisał w Wejściu na szczyt Wielkiego Araratu w roku 1850 („Wędrowiec" 1878). O Araracie pisał T. Wyganowski we Wspomnieniach Kaukazu (1907), interesowali się też Armenią inni pamiętnikarze tego okresu.

Schyłek XIX w. był okresem wzmożonego zainteresowania pol. literaturą w Armenii. Twórczość Mickiewicza znana była społeczeństwu orm. z przekładów ros. i franc.; pierwszy artykuł pośw. poecie ogłosił 1856 S. Woskan w piśmie „Arawełk", nast. pisali o Mickiewiczu, sławiąc wielkość jego dzieł, G. Ajwazjanc („Masjac Agavin" 1860) i A. Czapojan („Anaid" 1899). Utwory Mickiewicza tłumaczono od 1880, przekładali je m. in. O. Owanisjan (3 wiersze, jeden z sonetów, fragm. Pana Tadeusza), D. Warużan i R. Zardarian (Alpuhara, Trzech Budrysów i in. wiersze). W setną rocznicę urodzin poety, w piśmie „Anaid", ukazały się przekłady Farysa, Wielkiej improwizacji z Dziadów cz. III i Ody do młodości. Osobno wydano Konrada Wallenroda (1893). Największą popularnością cieszyła się twórczość H. Sienkiewicza, od 1. osiemdziesiątych XIX w. wydano ponad 70 przekładów jego nowel, opowiadań i powieści, wiele też o nim pisano. Przekłady utworów Sienkiewicza zbiegły się z rozwojem realizmu w literaturze armeńskiej. Okres, jaki przeżywał wtedy naród arm., wymagał też literatury „ku pokrzepieniu serc". Z nowel ukazały się -Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela (1890, przekł. T. Nazarian), Bartek Zwycięzca i Janko Muzykant (1891), Za chlebem (1892), Latarnik. Z powieści: Bez dogmatu (1892, przekł. T. Owanisjan) - najpopularniejsza powieść Sienkiewicza w Armenii, kilkakrotnie wznawiana, Quo vadis (1898), całość Trylogii (1907-14, przekł. A. Gontakczian). Utwory Sienkiewicza wydawano też w l. międzywojennych.

Po 1945 nastąpił dalszy rozwój obustronnego zainteresowania. Znakomity poeta i tłumacz poezji pol. G. Emin, jeszcze 1942, w zbiorze swych wierszy zamieścił przekłady wierszy Z. Krasińskiego, M. Konopnickiej i K. Tetmajera. W 1955 ukazał się w Erewaniu obszerny wybór poezji Mickiewicza oraz antologia noweli pol., w której znalazły się utwory Konopnickiej, E. Orzeszkowej, B. Prusa, Sienkiewicza, Tetmajera, A. Dygasińskiego, G. Daniłowskiego, S. Żeromskiego, A. Rudnickiego. Z prozy pol., obok wznowień klasyków, wydano nowe ich przekłady, m. in. Sienkiewicza (Krzyżacy. 1957) i Prusa (Faraon 1962). Z pol. literatury współcz. przełożono m. in. utwory J. Zawieyskiego (Odwiedziny Prezydenta 1963), Z. Posmysz (Pasażerka 1965), S. Lema (Obłok Magellana 1964, Solaris 1965) oraz utwory dla dzieci. (K. Makuszyńskiego) i młodzieży (m. in. W. Żukrowskiego Porwanie w Tiutiurlistanie 1958, A. Bahdaja Do przerwy 0:1 1962).

W Polsce coraz częściej ukazują się przekłady z literatury arm.; szczególnie cenne są tłum. z języka oryginału zamieszczone w „Przeglądzie Orientalist.", są to drobne utwory poet. i fragmenty prozy w przekł. B. Gębarskiego i K. Roszki. W tymże piśmie ogłaszane są wyniki badań nad rkpsami arm. powstałymi w pol. koloniach orm. i nad językiem Ormian pol. (E. Tryjarskiego, E. Słuszkiewicza, K. Roszki), oraz artykuły związane z rocznicami ważnymi dla kultury i piśmiennictwa arm., jak rocznica M. Masztoca, twórcy arm. alfabetu. Osobno wydano (częściowo w przekł. z ros.): M. Szaginian Podróż po radzieckiej Armenii (1951), W. Ananiana powieść Nad brzegami Sewanu (1951) i Opowiadania (1954), E. Czarenca Poezje wybrane (1966, przekł. i oprac. A. Mandalian), Emina Wiersze (1966) i Pieśń o Armenii (1975, przekł. I. Lewandowska i W. Dąbrowski), nar epos arm. z IX-X w. Dawid z Sasunu (1967, przekł. I. Sikirycki); w przekł. i oprać. Mandaliana ukazała się też antologia Stara poezja armeńska (1970). Wyjazdy pol. publicystów i pisarzy, wynikające z kontaktów kult. z Armenią, przyniosły obfity plon w postaci licznych reportaży, m. in. W. Kubackiego Malwy na Kaukazie (1969), R. Karasia Szukam raju (1975) i M. Warneńskiej Ścieżka na Ararat (1977).

B. BARANOWSKI Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Ł. 1950. Katalog rękopisów ormiańskich i gruzińskich, red. E. Słuszkiewicz, dział orm. oprac. K. Roszko, W. 1958; J. REYCHMAN Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w., W. 1972; E. SŁUSZKIEWICZ posłowie w: D.M. Lang Armenia kolebka cywilizacji, W. 1975; M. ZAKRZEWSKA-DUBASOWA Historia Armenii, Wr. 1977; G. EMIN Poezja polska w Armenii, „lit. Radz." 1977 nr 12; G. GARIBDŻANIAN, N. LISICJAN Z dziejów rosyjsko-polsko--ormiańskich stosunków kulturalnych. Stepan Lisicjan, Studia Pol.--Slav.-Orient. Acta Litteraria 6 (1980).

Mirosława Zakrzewska-Dubasowa

Podobne prace

Do góry