Ocena brak

ARETOLOGIA

Autor /Dobiemiest Dodano /25.05.2012

(gr. arete dzielność, cnota, logos słowo), Dział etyki i teologii mor., którego przedmiotem jest —>- cnota.

Początki a. sięgają staroż. kierunków etycznych, zorientowanych antropocentrycznie, i są wyrazem dążeń do ujęcia całości działania ludzkiego i kierujących nim zasad mor. w ramy systematyki; już Ajschylos akcentował kilka cnót podstawowych (np. roztropność, cierpliwość);

próbę taką podjęli zwł. sofiści, którzy uzależniali cnoty od pici i wieku; Sokrates, który cnotę (wynikającą z wiedzy o czynieniu dobra i unikaniu zła) uważał za sprawność mor. właściwą wszystkim ludziom, zapewniającą im prawdziwą korzyść i szczęście; cynicy, którzy uważali cnotę za jedyne dobro i najwyższy cel życia.

Modyfikację w a. zapoczątkował Platon, wprowadzając teorię współdziałania cnót, kierujących działaniem poszczególnych warstw duszy: rozumnej (—> mądrość), impulsywnej (-> męstwo) i pożądliwej (—» umiarkowanie) ; ich współdziałaniem kieruje —> sprawiedliwość, na której opiera się harmonia w dziedzinie psych, i politycznej.

Arystoteles natomiast, dzieląc cnoty na dianoetyczne (odnoszące się do poznawczej działalności rozumu) i etyczne (obejmujące działanie rozumu w sferze życia praktycznego), podkreślił naczelną rolę roztropności, która stanowi podstawę dla cnót etycznych, spaja je, choć równocześnie jest od nich zależna.

A. stoików opiera się na podporządkowaniu cnoty idei apathei (—> apatia), którą uważali za najwyższy cel życia mor., zapewniający wszystkim ludziom szczęście i niezależność; przejęli ją Cyceron i Seneka, przeciwnikami zaś byli neoplatończycy. W a. Plotyna, który stworzył własny podział cnót (obywatelskie, oczyszczające, kontemplacyjne), występuje idea upodobnienia się człowieka przez cnotę do Boga, w a. epikurejczyków cnota spełniała jedynie funkcję uszczęśliwiania.

Podstawę a. biblijnej, charakteryzującej się teocentryzmem, stanowi Chrystus jako zapowiedziany Mesjasz obdarzony pełnią cnót (Iz 11,2), sprawca odrodzenia mor. i doskonały wzór życia, zwł. w zakresie miłości, pokory i łagodności; a. biblijna, wg której cnota jest zarówno darem boskim, jak i sprawnością ludzką, zawiera nadto pouczenia o pokucie, 3 cnotach teol. (—> cnota), podaje kilka zestawów cnót (—> cnót katalogi) chrześcijańskich.

U podłoża a. pisarzy chrzęść, znajdujących się pod wpływem stoików, było biblijnie uzasadniane przeświadczenie o rel. charakterze cnoty i jej roli w dążeniu człowieka do Boga (np. Ambroży w odniesieniu do 4 cnót — Expositio Evangelii secundum Lucam V, 62; PL 16, 1653 — które nazwał kardynalnymi, pierwszeństwo przypisywał męstwu); Augustyn oparł swoją a. o ewangelijną ideę miłości ucząc, że wszystkie cnoty są kwintesencją miłości ku Bogu, wieloposta-ciowym jej przejawem, porządkiem miłości (ordo caritatis).

Również Grzegorz I Wielki oparł a. na cnocie miłości, ukazując przy tym walor innych cnót teol. i 7 —> darów Ducha Świętego; pierwsze miejsce wśród cnót mor. przypisywał -> pokorze.

U Kasjodora, Alkuina i Rabana Maura a. związana jest z ich nauką o duszy. P. Abelard oparł a. na arystotelesowskiej definicji cnoty, przejętej za pośrednictwem Boecjusza, utożsamiając cnotę z łaską, a za przyczynę sprawczą i formalną każdej cnoty uznał miłość, czyli Ducha Świętego; zwolennikami a. w tej formie byli w XII w. Szymon z Tournai, Alanus ab Insulis i Radul-fus Ardens, który w Speculum universale podał wszechstronną a., obejmującą po raz pierwszy całość prawd wiary i zasad moralności.

W XIII w. podjęto w ramach a. zagadnienie różnicy między cnotami naturalnymi a nadprzyr. (Filip Kanclerz) oraz próby systematyzacji cnót (Wilhelm z Auxerre, Wilhelm z Ower-ni), nadto Albert Wielki sprecyzował pojęcie tzw. części cnót kardynalnych.

Systematykę Alberta wykorzystał Tomasz z Akwinu, który na schemacie 3 cnót teol., 5 sprawności intelektualnych i 4 cnót kardynalnych zbudował wielką syntezę aretologiczną; posłużył się przy tym zarówno a. arystotelesowską, stoicką i neoplatoń-ską, jak i treścią objawienia; w przeciwieństwie do Bonawentury i jego uczniów, uważających tylko wolę za podmiot cnoty, Tomasz podkreślał znaczenie władzy psych., będącej bezpośrednim źródłem czynu; na czoło cnót wysunął roztropność jako cnotę intelektualną i zarazem moralną;

ściśle z nią związane są: sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie; nadto z uwagi na nadprzyr. powołanie człowieka przyjął Tomasz pojęcie nadprzyr. cnót mor., jako udzielone przez Boga (wraz z łaską uświęcającą i cnotami teol.) szczególne wyposażenie człowieka do chrzęść życia; traci się je wraz z łaską uświęcającą i miłością, z którą są ściśle związane jako z formą wszystkich cnót (STh II-II q 23, a 8).

Przez ukazanie miłości jako podstawowej cnoty chrzęść oraz związku między cnotami, a. Tomasza ma postać całościową i uwypukla pozyt. charakter moralności chrześcijańskiej.
Innych rozwiązań poszukiwał Duns Szkot; twierdził, że cnoty mor. oparte są na woli i są niezależne od roztropności; nie przyjmował nadprzyr. cnót mor., ponieważ miłość z racji swej centr, pozycji nadaje wszystkim cnotom naturalnym rangę nadprzyr. ; poglądy te podzielali Piotr Aureoli, Durand z Saint--Pourçain, W. Ockham; nauki Tomasza bronili natomiast J. Capreolus i kard. Kajetan.

W późniejszych badaniach nad a. A. Geulincx za cnoty kardynalne uważał pilność, posłuszeństwo, sprawiedliwość i pokorę; a. F. Schleiermachera sprzeciwiała się formalnej etyce obowiązku I. Kanta, J.M. Sailer zaś w swej a. zmierzał do „rehabilitacji" cnót i wraz z N. Hartmannem uwypuklał ich treść materialną. D. von Hildebrand w dyskusji z aktualnymi tendencjami w a. i w nawiązaniu do klasycznej definicji cnót określał je jako trwałe właściwości charakteru osoby, stałe postawy i nieustanne poczucie odpowiedzialności.

Obecnie a. spotyka się z pewnymi sprzeciwami z uwagi na możliwość interpretowania jej w sposób zbyt atomizujący osobowość ludzką, mimo to znajduje ona swoich zwolenników, zwł. w kręgach tomistów.

 

O. Lottin, Les premières définitions et classifications des vertus au moyenâge, RSPT 18 (1929) 369407; H. Schilling, Das Ethos der Mesóles, T 1930; O. Kunsenmüller, Die Herkunft der platonischen Kardinaltugenden, Erl 1935; A. Usowicz, Układ cnót i wad w związku z życiem uczuciowo-popedowym u Arystotelesa i św. Tomasza z Akwinu, Kr 1939; D. Löpfe, Die Tugendlehre des heiligen Ambrosius, Samen 1951; O.F. Bollnow, Wesen und Wandel der Tugenden, F 1958; G. Bullet, Vertus morales infuses et vertus morales acquises selon S. Thomas d'Aquin, Fri 1958; J. Endres, Menschliche Grundhaltungen. Ein Ordnungsbild der Tugenden, Sa 1958; S. Hök, Augustin und die antike Tugendlehre, KD 6(1960) 104-130; J. Klein. RGG VI 1080-1085; S. Witek. Dynamiczna koncepcja życia moralnego, ZNKUL 6 (1963) z.4, 51-65; W. Ernst, Die Tugendlehre des Franz Suarez, L 1964; G.B. Klubertanz, Habits and Virtues, De Moines (Iowa) 1965; E.G. Konstantinou, Die Tugendlehre Gregors von Nyssa im Verhältnis zu der antik-philosophischen und jüdisch--christlichen Tradition, Wü 1966; W. Urmanowicz, Swoistość determinizmu sprawności w życiu moralnym, STV 4(1966) 34-121; J. Krämer, Arete bei Platon und Aristoteles, A 1967; D. von Hildebrand, Heiligkeit und Tüchtigkeit. Tugend heute, Rb 1969; S. Mähl, Quadriga virtutum. Die Kardinaltugenden in der Geistesgeschichte der Karolingerzeit, Kö 1969; F.X. Murphy, Le virtù morali nel pensiero dei Padri, Semin 21 (1969) 395-416; J. Wichrowicz, Określenie i układ cnót, CT 39(1969) z. 2, 133-137; J. Pieper, Das Viergespann. Klugheit-Gerechtigkeit-Tapferkeit-Mass, Fr 1970; E. Heza, Kryzys arystokratycznego pojęcia „arete". Z badań nad historią myśli greckiej, Etyka 10(1972) 61-85.

Podobne prace

Do góry