Ocena brak

APOLLO, Apollon

Autor /Florek Dodano /24.05.2012

Gr. bóg sztuki katartycznej (-> ka-tharsis), muz. i wieszczej, wyraziciel woli -> Zeusa, źródło ładu w społecznościach i duszach ludzkich, od V w. prz. Chr. uważany za boga słońca.

1. W religii — A. jest najbardziej helleńskim bóstwem gr.; początkowo miał wiele rysów barbarzyńskich, które pochodziły z indoeur. Północy, jak cechy grozy (srebrnołuki duch śmierci, duch podziemny — służba u króla Admeta, A. Wilczy — Lykeios), —> szamanizmu (zachwyt, ekstaza, cudowna translokacja — zaprzęg łabędzi lub skrzydlaty trójnóg) i związek z zaświatowym — hyperborejskim rajem; ze staroż. Wschodu natomiast wywodzi się prawdopodobnie jego imię (hetyckie lub babil.), związki z sakr. charakterem siódmego dnia, z natchnionymi prorokiniami (Kasandra, Sybilla, Pytia) i z sakr. kamieniami (stożkowy kamień przed drzwiami od strony ulic i dróg — A. Agyieus lub Loksias;

pępek" — omfalos i kamień Kronosa w Delfach; A. Lithesios w Lakonii), funkcja strażnika przed złem na drogach i u bram miasta (epicki A. Hekatos, męski odpowiednik karyjskiej —> Hekate), imię matki, Latony (pokrewne licyj-skiemu lada kobieta), władza nad zwierzętami, przede wszystkim zaś wolność od zmazy krwi (kreteńscy kapłani Karmanor i Chrysotemis mieli oczyścić A. po zabójstwie Pytona; jego przydomek Febus znaczy prawdopodobnie czysty).

W świecie doryckim A., jako partnera egejskiej Pani Natury, utożsamiano z duchami wegetacji i jemu poświęcono ich święta (Kar-neja i Hyakintia), uważano, że A. chroni zboże przed rdzą (rodyjski A. Erytibios), myszami polnymi (troadzki A. Smin-teus) i szarańczą (A. Parnopios z Aten i z eolskiej Kyme).

W mitach często przedstawiano A. jako pasterza, rywala —> Hermesa, gdyż z panią lwów, Kyrene, miał syna Aristajosa, nazywanego A. Pasterskim (Nomios) i Łowieckim (Agreus); lud hyperborejski czcił A. hekatombami z fallicznych osłów; wg Hezjoda razem z nimfami rzecznymi był A. wychowawcą chłopców i dlatego otrzymywał od nich w ofierze pukle włosów.

Główną funkcją przypisywaną A. była ochrona przed złem, zwł. przed chorobami, zaburzeniami wewn. w państwie, napadami wrogów. Chorobę uważaną za wynik zmazy miały usuwać obrzędy katartyczne (taniec, magiczna pieśń, pean); leczono więc za pomocą magii, stosując—mantykę jako formę diagnozy (źródło jasnowidztwa boga uzdrowiciela, którym później został syn A. —> Asklepios).

Stąd oczyszczenia stanowiły cel różnych uroczystości apollińskich, w czasie których zabijano lub wypędzano człowieka — kozła ofiarnego, obchodzono pola z katartycznym gaikiem, sprowadzano z ośrodków kultu A. święty ogień lub laur, a z wdzięczności za opiekę składano A. ofiary z pierwocin.

Od VIII w. prz. Chr. stał się A. uzdrowicielem życia polit.; miał doradzać zakładanie kolonii (jako naczelnik wiódł wtedy osadników, często pod postacią delfina, stąd — A. Delfinios, lub swego zwiastuna — kruka) bądź przeprowadzenie reform ustrojowych w duchu tzw. euno-mii, czyli ładu opartego na umiarze, wreszcie udzielać wskazówek, jak bronić się przed wrogiem; dwukrotnie ocalił swą del-ficką świątynię (480 prz. Chr. przed Persami, 279 prz. Chr. przed Galami).

W imię hasła znaj siebie (tzn. wiedz, że jesteś człowiekiem) i idź za bogiem, A. miał żądać umiaru od człowieka, a odrzucać mierność zachęcając do współzawodnictwa w muzyce i sporcie; hymn Homerowy wspomina o zawodach na Delos; na przylądku Triopion urządzali je zamorscy Doro-wie, a w Delfach od 582 prz.Chr. cały świat helleński; ozdoba zwycięzców olimpijskich dzika oliwka, pochodziła, podobnie jak delficki laur, z hyperborejskiej ziemi A.

Egejsko-helleńskiemu A. oddawano cześć i słuchano jego wyroczni najpierw w Azji Mniejszej, zwł. w troadzkich ośrodkach kultu, eolskim w Grynon, jońskim w Klaros i Didyma, doryckim na przylądku Triopion, licyjskim w Patara. W X w. prz.Chr. kult A. dotarł na Delos, gdzie zasymilował się z kultem rodzimej Pani Natury; Delos, uznane za miejsce urodzin A., stało się szybko, mimo braku sławnej wyroczni, rel. ośrodkiem Jonów.

Na przełomie IX i VIII w. prz.Chr. kult A. upowszechnił się w -> Delfach (epickie Pytho), wypierając kult bóstw zw. z czasem Gają (ziemia) i Posejdonem; na tym tle zrodził się mit o zwycięstwie A. nad wężem, pierwotnie bezimiennym i rodzaju żeńskiego, później znanym jako Pyton lub Delfine; u Dorów kult A. wyparł kult prastarych duchów natury (Karnosa, Hyakintosa i Maleatasa), w Beocji zaś herosa Ptoiosa. Od VII w. prz.Chr. Delfy, dzięki wyroczni i mądrości swych kapłanów, uchodziły za rel. stolicę całej Hellady.

Kult A. przejęła od Greków Etruria (słynny A. z Weje), a 433 prz.Chr. Rzym, gdzie głównie uważano A. za lekarza (A. Me-dicus) i boga ksiąg sybilijskich.

W związku z wiarą w nowy wiek złoty pod znakiem Słońca szczególną czcią otaczał solar-nego A. ces. August Oktawian (wspaniała świątynia na Pala-tynie), a potem Neron. W przekazach chrzęść z V w. A. występował jako szatan (koptyjskie Martyrologium św. Jerzego) bądź jako Chrystus walczący z Pytonem (wielkanocny hymn Salve, o Apollo vere).

2. W sztuce — Prototypem jest A., Pan Zwierząt, znany z 5 archaicznych płaskorzeźb. Wspomożycielem w walce był kolosalny A. w zbroi z lakońskich Amyklai (VII w. prz.Chr.). W VI w. prz.Chr. dominuje A. Kuros — idealny młodzieniec (krępym, nagim młodzieńcem był spiżowy A. Didymejski z Mi-letu i cedrowy A. Ismeński z Teb, dzieła Kanachosa z Sikionu).

Epokę klasyczną reprezentują nadludzkich rozmiarów posągi A., z łukiem kary i zarazy w prawej ręce, a z oczyszczającym laurem w lewej — ateński A. „na omfalos" (A. Aleksikakos Kalamisa?), rzymski A. z Tybru (Deifichi A. Fidiasza?) i A. z Kassel (A. Parnopios Fidiasza?).

Do tej grupy należy też surowy i władczy A. z zach. przyczółka świątyni Zeusa w Olimpii. Pod koniec V w. prz.Chr. pojawia się A. Kitarodos (pan muzyki) w powłóczystej szacie, z lirą i plectrum w ręce (A. Kapitoliński, A. Berberini w Monachium); w IV w. prz.Chr. ten typ rozwijają zwł. Eufranor (A. Patroos, oryginał w muzeum przy agorze ateńskiej, liczne kopie) i Skopas (posąg przewieziony z Rhamnus do świątyni Augusta na Palatynie, znany z kopii na bazie z Sorrento).

Innym typem przedstawień z tego okresu jest A. szczęśliwy w swej doskonałości, całkowicie oderwany od świata ludzi: spokojnie kroczący i ścigający wzrokiem strzałę (A. Belwederski Leocharesa) oraz 3 dzieła z kręgu Praksyte-lesa: rozmyślający, z prawą ręką nad głową, wsparty o stelę (A. Lykejos, znany z licznych kopii), marzący, wsparty o pień lauru (młodociany A. z Anzio, Muzeum Nar., Rzym), godzący strzałą w jaszczurkę (chłopięcy A. Sauroktonos z Watykanu i Luwru).

Artyści wczesnochrześc. zapożyczyli rysy i atrybuty (lira, rydwan) A. do przedstawień Chrystusa; z epoki renesansu znany jest szczególnie apolliński, piękny, lecz surowy Chrystus z Sądu ostatecznego Michała Anioła (—> Jezus Chrystus, w ikonografii).

 

D. Detschew, RAC I 524-529; Nilsson I 529-564; Des Places 32-33. 36-42, 92-95 (bibliogr.); O. Panaagi, A. Pythonkampf und die delphische Qrakel-begründung im Spiegel antiker Mythenkritik, Kairos 12 (1970) 31-41.

Podobne prace

Do góry