Ocena brak

APOKALIPTYKA

Autor /Florek Dodano /24.05.2012

(gr. apokalyptein odkryć, objawić), W teologii bibl. i egzegezie:

kierunek teol. okresu późnego judaizmu i wczesnego chrześcijaństwa;

rodzaj lit. charakterystyczny dla piśmiennictwa tego okresu;

nauka o apokalipsach, tj. pismach dominujących w tym okresie; ze względu na ścisły związek między tymi znaczeniami traktuje się a. jako zjawisko wielopostaciowe.

Powstanie a. wiąże się od strony teol. z zanikaniem charyzmatu prorockiego w ostatnich dwóch wiekach ery przedchrześcijańskiej. Przejście jednak od—> profetyzmu do a. jest ciągłe, gdyż stanowi ona swoiste przewartościowanie zbawczych zapowiedzi prorockich w świetle ówczesnej sytuacji narodu.

Założeniem a. nie jest jednak aktualizacja hist., lecz głębszy i pełniejszy wgląd w objawione słowo Boże; chodziło m. in. o nowy sens historii, okresu eschatol., nagrody i kary za życie dobre i złe, o nowe ujęcie budowy kosmosu, topografii nieba i podziemia.

Intensywnemu rozwojowi takich spekulacji sprzyjała ciężka sytuacja narodu izr. za—> Antiocha IV Epifanesa oraz zmienne losy kraju w nast. dziesięcioleciach. Niepewność doczesnej egzystencji skłaniała do zwracania się ku światom pozazmysło-wym. Odzwierciedlają to tajemnicze obrazy i symbole (szczególnie zwierząt) o cechach fantastycznych lub baśniowych przedstawiane jako wizje lub sny, spekulacje na temat —> liczb (gematria), roli aniołów jako tłumaczy objawień.

Późniejsza a. jeszcze wyraźniej wykazuje cechy ezoteryczne i klimat (pre) gnostycki (-> gnoza); siły przeciwstawne (dobro i zło, prawda i fałsz, światło i ciemność), przedstawiane dotąd jako równoległe, stają się przeciwne sobie i wrogie, co doprowadza do etycznego, a nawet kosmicznego —> dualizmu.

Podobną mentalność zdradza charakterystyczny dla a. podział historii (aż do końca świata) na kolejno przeciwstawne okresy; stąd też przyszły okres dziejów (ha 'ôlam habbo, 'ho aion mellón) będzie wyraźnie przeciwstawny teraźniejszości (ha 'olam hazzeh, ho aion hutos), która popadła we władzę grzechu i szatana.

W miarę zbliżania się do eschatol. interwencji Bożej nasilają się cierpienia sprawiedliwych i ucisk sił ciemności, od których wyzwoli —> Mesjasz (w nieortodoksyjnej a. 2 Mesjaszów); w aspekcie etycznym odpowiada temu postulat radykalizmu moralnego.

Innym charakterystycznym rysem literatury apokalipt. jest skłonność do pseudoepigrafii; swoje objawienia przypisują autorzy apokalips wybitnym postaciom starożytności bibl. (np. Henochowi, Abrahamowi, Mojżeszowi, a także prorokom: Izajaszowi, Jeremiaszowi i in. ; —> apokryfy I).

Niektóre motywy apokalipt. występują już w Iz 24-27 (14, 12?), Jl 3-4, Ez 30; 37; 40-48; Za 9-14; wyraźnie apokalipt. charakter mają wizje i opisy Dn, której ostateczna redakcja (w częściach protokanonicznych) pochodzi z okresu Antiocha IV Epifanesa, a w literaturze niekan., zwł. w Hen(et), OrSib3, WnbMż i Test XII (apokryfy ST).

Także piśmiennictwo qum-rańskie przepojone jest, choć w różnym stopniu, a.; specyficznie apokalipt. wizje walki eschatol. zawierają 1 QM oraz komentarze, np. 1 QpHa; 4 QpNa itd.
A. wywarła także znaczny wpływ na środowisko i księgi NT.

Wprawdzie niekiedy rolę jej przeceniano, określając ją jako „matkę teologii chrzęść" (E. Käsemann), nie można jednak zaprzeczyć, że zasadnicze tezy a. należały do założeń pierwszej generacji chrzęść; widoczne są one w wezwaniach do wytrwałości w cierpieniach, do przezwyciężenia doczesności spod znaku -> Beliala (2 Kor 6,14-16; 1 J 5,19), a także w intensywnym oczekiwaniu końca świata i —» paruzji.

Teologiczna refleksja chrzęść rozwijała się jednak własną drogą wytyczoną przez postać i interpretację nauki Chrystusa. Podobnie i Paweł nie wyprowadzał swego nauczania z a., lecz z pełnej świadomości odkupienia przez Chrystusa i uwolnienia od grzechu. W okresie NT a. występowała przede wszystkim w literaturze apokryficznej (-> apokryfy II). Jedynym kan. pismem apokalipt. NT jest — Apokalipsa św. Jana.

 

J.B. Frey, DBS V 326-354; P. Volz, Die Eschatologie der jüdischen Gemeinde im neutestamentllchen Zeltalter, T 1934; A. Oepke, TWNT III 565--597; S. Sickenberger, RAC I 504-510; J. Bloch, On the A. in Judaism, Ph 1952; H.H. Rowley, Jewish A. and the Dead Sea Scrolls, Lo 1957; S.B. Frost, Old Testament A. Its Origin and Growth. Lo 1952; J. Stępień, PEB I 71-74; B. Vawter, A. Its Relation to Prophecy, CBQ 22(1960) 33-46; E. Käsemann, Zum Thema der urchristlichen A., ZThK 59(1962) 257-284; L. Goppelt, A. und Typologie bei Paulus, ThLZ 89(1964) 321-344; K. Schubert, Das Zeitalter der A., w: Bibel undzeitgemässer Glaube, Kl 1965,1 263-285; H.H. Rowley, Apokalyptik, Kö 1966; R. Bultmann, Ist die A. Mutter der christlichen Theologie, w: Exegetlca, T 1967, 476-482; P. Grelot, SM I 225-231; J. Michl, SM I 214-223; W.R. Murdock, History and Revelation in Jewish Apocalypticism, ïnterpr 21(1967) 167-187; F. Dingermann, Die Botschaft von Vergehen dieser Welt und von den Geheimnissen der Ewigkeit. Beginnende A. im AT, w: Wort und Botschaft, Wü 1967, 329-342; W.J.P. Boyd, A. and Life after Death, StEv 5 (1968) 39-56 (TU 103); B. Hemelsoet, BL 83-84; P. von der Osten-Sacken, Die A. in ihrem Verhältnis zur Prophétie und Weisheit, Mn 1969; J.M. Schmidt, Die jüdische A. Die Geschichte ihrer Erforschung von den Anfängen bis zu den Textfunden von Qumran, Nk 1969; J. Schreiner, Alt-testamentliche-jüdische A. Eine Einführung, Mn 1969; K. Koch, Ratlos vor der A., Gü 1970; P.D. Hanson, Jewish A. Against Its Near East Environment, RB 78 (1971) 31-58; W.G. Rollins, The NT and A., NTS 17 (1971) 90-107; L. Stachowiak, A. i eschatologia u progu ery chrześcijańskiej, AK 77 (1971)

Podobne prace

Do góry