Ocena brak

ANKIETOWE BADANIA RELIGIJNOŚCI

Autor /Konstans Dodano /23.05.2012

Uzyskiwanie informacji o religijności ( —postawy religijne) jednostek wchodzących w skład określonych zbiorowości (populacji) przez zadawanie im odpowiednich, przygotowanych uprzednio pytań i analizę otrzymanych odpowiedzi; w zależności od tego, czy pytania te i odpowiedzi przekazywane są na piśmie czy ustnie, mówi się o a.b.r. w sensie węższym lub o wywiadach.

I. FORMY i RODZAJE BADAŃ ANKIETOWYCH

1. Kwestionariusze stosowane w a.b.r. mogą obejmować pytania otwarte, wymagające odpowiedzi w formie swobodnej narracji, pytania półzamknięte, czyli dopełnienia, oraz pytania zamknięte (skategoryzowane), wymagające odpowiedzi w formie wyboru jednej z przedstawionych respondentowi kategorii.

Kwestionariusze obejmują pytania autokwalifikacyjne (respondent sam określa swoją postawę wobec religii) oraz szczegółowe, dotyczące poszczególnych komponentów religijności i ich konkretnych przejawów.

Nadto kwestionariusz zawiera z reguły pytania dotyczące tych cech respondenta, od których może zależeć jego religijność (wiek, płeć, wykształcenie, zawód, środowisko, religijność rodziców i otoczenia), oraz pytania dotyczące ewentualnych konsekwencji religijności respondenta, cech od niej zależnych.

2. A.b.r. mogą mieć charakter badań wyczerpujących (przebadane zostają wszystkie jednostki wchodzące w skład interesującej badacza populacji) albo sondażowych (reprezentatywnych), obejmujących tylko niektóre z tych jednostek. W tym ostatnim wypadku badacz odnosi wyniki dotyczące zbiorowości osób przebadanych (próby) do interesującej go zbiorowości szerszej (populacji generalnej).

Stopień, w jakim taka generalizacja jest uprawniona, zależy od sposobu doboru próby. O reprezentatywności w sensie ścisłym (statystycznym) można mówić tylko w wypadku próby uzyskanej na drodze losowania. Prawdopodobieństwo i wielkość ewentualnych różnic między właściwościami próby a odpowiednimi właściwościami populacji generalnej zależą wtedy jedynie od liczebności próby i może być obliczone z bardzo dużą dokładnością.

Jeżeli natomiast próba powstała w wyniku autoselekcji respondentów, jak w ankietach prasowych, albo też ma charakter próby incydentalnej (tj. obejmującej jednostki najłatwiej osiągalne dla badacza) lub celowej (w której dobierane są jednostki lub zbiorowości odznaczające się pewnymi interesującymi dla badacza cechami), reprezentatywność badań jest znacznie słabsza; identycznie w wypadku próby losowej, wtedy gdy znaczna część wylosowanych jednostek nie została w rzeczywistości przebadana. Próba, na której przeprowadzone są a.b.r., może być pobierana z populacji ograniczonej (np. mieszkańców określonej parafii lub miasta) albo bardzo szerokiej (np. próba ogólnopolska).

Terminbadania sondażowe" bywa czasem rezerwowany dla badań na próbach z szerokiej populacji, prowadzonych przy pomocy kwestionariuszy o przewadze pytań zamkniętych. Stosuje się go czasem do badań mających na celu uzyskanie wstępnej orientacji w interesującym badacza stanie rzeczy (sondaż badań wstępnych).

3. Sposób komunikowania się badacza z respondentami, czyli zadawania pytań oraz odbierania i rejestrowania odpowiedzi, stanowi nast. czynnik różnicujący a.b.r. Kwestionariusze ankiety mogą być opublikowane w prasie, a odpowiedzi nadsyłane pocztą (ankieta prasowa), wysyłane na adres poszczególnych respondentów pocztą lub doręczane im przez ankieterów z prośbą o odesłanie ich po wypełnieniu (samozwrotna ankieta pocztowa lub doręczana) albo też doręczane i odbierane przez ankieterów.

Mogą one być także wypełniane w obecności prowadzącego badania przez respondentów zgromadzonych w jednym miejscu (w klasie, sali wykładowej, salce katechetycznej, kościele) i składane do urny (ankieta audytoryjna).

W końcu pytania mogą być respondentom zadawane, a odpowiedzi przez nich udzielane ustnie, za pośrednictwem ankieterów (wywiad). Sposób komunikowania się z respondentem wph/wa z jednej strony na proporcję uzyskanych odpowiedzi, z drugiej — na poczucie anonimowości badań.

II. ANALIZA i INTERPRETACJA WYNIKÓW — W interpretacji uzyskanych odpowiedzi uwzględnia się wpływ, jaki ma na nie redakcja pytań oraz proponowanych do wyboru kategorii, poziom poczucia anonimowości badań oraz zaufania do instytucji i osób prowadzących badania, osobowość ankietera i jego zachowanie, stosunek respondenta do badań i sposób, w jaki definiuje on sobie sytuację badawczą i rolę, w której występuje.

Metoda analizy uzyskanych odpowiedzi, charakter wyprowadzonych wniosków oraz charakter samych badań są z sobą ściśle związane. Ankieta prasowa, której kwestionariusz składa się zazwyczaj z kilku bardzo ogólnych pytań; ankieta pisemna z kwestionariuszem, w którym przeważają pytania otwarte lub swobodny wywiad, pozwalają na uzyskanie wstępnej orientacji, ujęcie podstawowych -> typów religijności występujących w interesującej badacza populacji, sformułowanie wstępnych hipotez.

Weryfikacja sformułowanych już hipotez, dotyczących związków między różnymi przejawami religijności oraz pomiędzy nimi a innymi cechami respondentów, wymaga zastosowania pytań zamkniętych, skategoryzowanych. Analiza ma tu już charakter ilościowy i zmierza przede wszystkim dc uchwycenia współzależności statystycznych między różnymi odpowiedziami.

Stwierdzenie przeciętnego poziomu religijności oraz poszczególnych jej komponent w określonej populacji, względnej częstotliwości rożnych poziomów i typów postaw rel. możliwe jest tylko w oparciu o badania przeprowadzone na wielkich, dobranych w sposób gwarantujący statystyczną reprezentatywność wyników, próbach.

Pierwszym etapem analizy wyników a.b.r. jest ich krytyka. Obejmuje ona ocenę ich reprezentatywności, interpretację odpowiedzi (ustalenie właściwego sensu wypowiedzi respondenta) oraz ocenę ich wartości wskaźnikowej (prawdopodobieństwa występowania badanych zjawisk lub cech), w tym także — ocenę ich wiarygodności.

Odpowiedzi na pytania otwarte wymagają kategoryzacji ex post, czyli wyróżnienia aspektów, ze względu na które odpowiedź interesuje badacza, oraz kategorii, w ramach których łączy się odpowiedzi mające sens zbliżony.

Analiza statystyczna odpowiedzi obejmuje obliczanie wielkości charakteryzujących badaną populację ze względu na poszczególne przejawy jej religijności (rozkłady odpowiedzi, miary tendencji centralnej — wartości średnie — i dyspersji) oraz obliczanie miar współzależności między różnymi odpowiedziami.

Aby ustalić, że stwierdzone zależności nie mają charakteru czysto przypadkowego, ale wskazują na bezpośrednie zależności przyczynowe, stosuje się odpowiednie testy istotności statystycznej oraz bada, czy nie występują zależności pozorne, powstałe pod wpływem czynników trzecich.

III. ZASTOSOWANIA W BADANIACH RELIGIJNOŚCI — 1. A.b.r. przyjęły się najwcześniej w-> psychologii religii. Po II wojnie świat, podjęły je instytuty badania opinii pubi, we Francji, a nast. w innych krajach, wnosząc bogaty dorobek w zakresie techniki opracowywania kwestionariuszy, przeprowadzania badań i statystycznej analizy wyników. Próby te spotkały się początkowo z krytycznym przyjęciem ze strony niektórych przedstawicieli -> socjologii religii, przede wszystkim szkoły G. Le Brasa i F. Boularda.

Szkoła ta, szczególnie w pierwszym okresie, koncentrowała się na badaniu —> praktyk rel., sondażowym zaś a.b.r. przeciwstawiała, prawdopodobnie pod wpływem tradycji E. Durkheima, wyczerpujące badania prowadzone metodami „obiektywnymi". Pierwotnie badania te dotyczyły głównie terenów wiejskich.

Kiedy podjęto badania praktyk rel., przede wszystkim uczestnictwa we mszy niedzielnej, w ośrodkach wielkomiejskich, ujawniła się potrzeba stwierdzenia podstawowych cech społ. badanych, czego nie można było dokonać przy pomocy obserwacji. Wówczas zaczęto wprowadzać technikę błyskawicznej ankiety audytoryjnej (konsultacje niedzielne): obecnym na mszy doręczano małe kartki — kwestionariusze dotyczące płci, wieku, wykształcenia, zawodu czy rejonu zamieszkania respondenta.

Z czasem uświadomiono sobie również konieczność uchwycenia sensu, jaki osoby spełniające praktyki rel. nadają swoim czynnościom, oraz subiektywnego znaczenia zewn. przejawów żywotności rel. (-> religijność).

Zwrócono wówczas uwagę na bogaty dorobek psychologii —> społecznej, przede wszystkim amer., w ankietowych badaniach postaw. Wynikiem tej konfrontacji było wyodrębnienie się w latach sześćdziesiątych XX w. — psychosocjologii religii, dla której a.b.r. stanowią podstawową metodę badawczą.

2. Polska socjologia ma bogatą tradycję w dziedzinie ankiet prasowych i konkursów. Na tej drodze J. Chałasióski zebrał cenne materiały rzucające światło m. in. na religijność młodzieży wiejskiej. W latach sześćdziesiątych cennych materiałów dostarczyły ankiety-konkursy ogłaszane w „Tygodniku Powszechnym" i „Znaku", szczególnie ankiety o modlitwie i Dlaczego wierzę, wątpię, odchodzę? (nie opracowane jeszcze w pełni).

Postawy rel. ludności były również badane przez Ośrodek Badania Opinii Publicznej przy Polskim Radio (OBOP), np. ankieta „Mój światopogląd" przeprowadzona 1959 wśród młodzieży przez Z. Skórzyńską czy badania A. Pawełczyńskiej na temat poglądów i praktyk rel. w polskim społeczeństwie z 1960. Postawy rel. uwzględniane były również ubocznie (głównie przez wprowadzenie do kwestionariuszy odpowiednich pytań autokwalifikacyjnych) w wielu innych badaniach OBOP.

Ośrodki akademickie w Polsce podejmowały przede wszystkim badania nad postawami światopoglądowymi poszczególnych grup społ. : zespół pracowników katedry socjologii UW badał studentów Warszawy, Irena Nowakowska — samodzielnych pracowników nauk., Ryszard Dyoniziak — młodzież licealną Krakowa.

Na KUL prowadzone były pod kierunkiem ks. Józefa Majki i ks. Władysława Piwowarskiego m.in. badania ankietowe nad postawami rel. studentów KUL, nad społ. uwarunkowaniami powołań kapł., nad postawami rel. ludności Warmii i regionu puławskiego. Na ATK pod kierunkiem Andrzeja Święcickiego przeprowadzono badania nad problematyką świadomości religijnej.

3. Od połowy lat pięćdziesiątych rozpowszechniło się również w Polsce stosowanie a.b.r. dla celów praktyczno-duszpaster-skich. Mają one służyć rozpoznaniu środowiska pracy duszpast., a pośrednio — programowaniu tej pracy.

Najczęściej są to ankiety audytoryjne przeprowadzane przez katechetów na lekcjach z dziećmi i młodzieżą uczęszczającą na katechizację. Badania takie mogą dostarczyć cennych informacji, pod warunkiem jednak przestrzegania następujących postulatów:

1° redakcja kwestionariusza oraz metoda analizy i interpretacji muszą być konsultowane ze specjalistą;

2° badania powinny być przeprowadzane przez osobę trzecią, a wypełnione kwestionariusze zbierane przez nią lub składane do urny;

3° respondenci muszą mieć gwarancję, że zainteresowanemu duszpasterzowi nie będą udostępnione indywidualne odpowiedzi, ale tylko opracowanie zbiorcze;

4° przy interpretacji wyników pamiętać trzeba, że dotyczą one z reguły tylko tej części interesującej duszpasterza zbiorowości, z którą ma on regularny kontakt duszpasterski.

 

J. Chalasiński, Młode pokolenie chłopów, Wwa 1938; I. Nowakowska, Z badań nad typologią postaw społecznych polskiego uczonego. Kultura i Społeczeństwo 4(1960) nr 1-2, 270-275; Z. Skórzyńska, Młodzież w świetle ankiety „Mój światopogląd". Więź 3(1960) z. 7-8, 89-98; M. Szaniawska, Światopogląd młodzieży, Wwa 1960; A. Pawełczyńska, Poglądy l praktyki religijne w polskim społeczeństwie, Wwa 1961 ; M. Jaworski, Dlaczego wierzę, wątpię, odchodzę?. Znak 15(1963) 165-209; Odpowiedzi na ankietę. Znak 15 (1963) 210-344; Ankieta o modlitwie, Znak 15 (1963) 1408-1452; M. Koś-ciuszkiewicz. Bibliografia badań socjologicznych nad podstawami religijno-moralnymi, SS 4 (1964) 195-215; Nad ankietą o modlitwie, Znak 16 (1964) 137-340; S. Nowak, Metody badań socjologicznych, Wwa 1965 ; A. Pawełczyńska, Treść, dynamika i funkcje postaw wobec religii, w: Studenci Warszawy, Wwa 1965, II 254-281 ; Analizy i próby technik badawczych w socjologii I-III, Wr 1966-70; A. Pawełczyńska, Dynamika przemian kulturowych na wsi, Wwa 1966; W. Piwowarski, Moralność jako sprawdzian żywotności religijnej katolików południowej Warmii, SW 3(1966) 95-183; Społeczeństwo polskie w badaniach ankietowych Ośrodka Badania Opinii Publicznej przy Polskim Radio i TV (lata 1958--64), Wwa 1966; Zum Begriff und den sozialwissenschaftlichen Mess-Methoden der Religiosität, Es 1966; B. Weber, Z badań nad światopoglądem młodzieży, Roczniki Socjologiczne Wsi 8(1968) 96-118.

Podobne prace

Do góry