Ocena brak

ANGLIKAŃSKI KOŚCIÓŁ, Anglican Communion

Autor /Konstans Dodano /23.05.2012

Wspólnota Kościołów świata wywodzących się z reformacji ang. XVI w., pozostających we wspólnocie eklezjalnej z sobą oraz z abpami Canterbury i Yorku.

 

I. Dzieje — 1. Geneza i powstanie, 2. Wiek XVII-XIX, 3. Dążności refor-mistyczne i zjednoczeniowe; 4. Ustrój i organizacja Church of England; II. Misje; III. Struktura — 1. Geneza, 2. Kościoły członkowskie; IV. Teologia — A. Zasady ogólne, B. Doktryna: 1. Pismo św. a Kościół, 2. Hierarchia a Kościół, 3. Sakramenty a liturgia; V. Dzieje teologii i duchowości; VI. Ekumeniczna działalność — 1. Z Kościołem prawosławnym, 2. Z Kościołem katolickim, 3. Z Kościołem starokatolickim, 4. Z Kościołem luterańskim, 5. Z Kościołem metodystów, 6. Z Kościołem prezbiteriańskim.

 

I. DZIEJE — K.a. stanowi główną formę protestantyzmu obok wyznania augsb. (luteraóskiego) i reformowanego (kalwińskiego). Uformowanie i przyjęcie się K.a. dokonało się pod wpływem władzy państw. ; proces ten, zapoczątkowany w średniowieczu za Henryka VIII przybrał formę schizmy kośc, za Edwarda VI uległ wpływowi protest, w dziedzinie liturgii i doktryny kośc, a po krótkim okresie restauracji za Marii I, zw. Katoliczką, K.a. ukształtował się ostatecznie za panowania Elżbiety" I.

1. Geneza i powstanie — W okresie późnego średniowiecza Kościół w Anglii uzyskał szeroką autonomię w stosunku do Rzymu, a przez ścisłe powiązanie z państwem nabrał cech Kościoła państwowego. Przyczynił się do tego Statute of Provisors (1303), zakazujący osobom kośc. uiszczanie jakichkolwiek opłat na rzecz instytucji zagr., i Statutes of Praemunire (1353), które zabraniały wnoszenia apelacji do papieża oraz ogłaszania zarządzeń i klątw pap. bez zgody króla; te ostatnie wznowiono 1365, 1395 i 1529 (korzystał z nich wówczas Henryk VIII przeciwko kard. T. Wolseyowi, nast. przeciwko papieżowi).

Tendencjom tym, prowadzącym do całkowitego zerwania jedności z Kościołem powsz., sprzyjał w dużej mierze antyklerykalizm i wzrastająca powaga czynnika świeckiego (1529 Tomasz More pierwszy świecki lord kanclerz Królestwa), anty-romanizm, reprezentowany głównie przez -» wiklifizm, oraz uzależnienie kleru par. od świeckich i katedralnych kapituł, a kleru wyższego od korony (Henryk VIII, nie mając formalnego prawa nominacji, obsadził 2 metropolie i 28 bpstw wysłużonymi na dworze król. prawnikami).

Niejasną sytuację prawno-ustrojową państwa i Kościoła pogarszały nadto poglądy prawników humanistów, którzy nawiązując do justyniańskiego prawa rzym., widzieli w królu źródło prawa państw, i kośc. ; przyspieszyło to proces formowania się niezależnego od cesarstwa i papiestwa państwa nar. w Anglii.

Nie bez znaczenia był też fakt, że na 349 książek, które 1468-1530 ukazały się w Anglii, tylko jedna miała charakter ściśle teol. ; tłumaczenia Biblii na język ang. od czasów wiklifityzmu były zabronione (z zakazem tym nie liczyły się jedynie tajne ugrupowania —> lollardów). Na tle tych zjawisk „nie jest rzeczą pewną, czy Kościół ang. w XIV i XV w. posiadał jasną świadomość, że stanowi część Kościoła powszechnego" (W.A. Pantin).

W 1509 król Henryk VIII pojął za żonę za dyspensą pap. wdowę po swym bracie Arturze, Katarzynę Aragońską; z małżeństwa tego miał 5 córek, z których przy życiu została tylko Maria; następcy tronu nie było. Po 19 latach małżeństwa Henryk, by móc poślubić damę dworską Annę Boleyn, zwrócił się do pap. Klemensa VII o unieważnienie jego związku z Katarzyną.

Proces w tej sprawie, prowadzony początkowo (1528) w Londynie przez prymasa Anglii kard. T. Wolseya i legata pap. kard. L. Campegio, pod wpływem ces. Karola V został przez papieża przeniesiony do Rzymu (1529). W celu wywarcia nacisku na wynik procesu Henryk odwołał się za radą T. Cran-mera do opinii uniwersytetów i prawników w całym chrześcijaństwie; uniwersytety ang., franc, i pn.wł. poparły sprawę króla, a hiszp., pd.wł. i Wittenberga (z M. Lutrem) opowiedziały się za ważnością pierwszego małżeństwa.

Ponieważ proces rzym. przedłużał się, Henryk szukał rozwiązania poza papieżami. 11 II 1531 zwołał gen. zebranie kleru ang., które na jego wniosek obwołało króla głową Kościoła ang. i kleru, ale na wniosek bpa J. Fishera z Rochester dodano do tej uchwały klauzulę „in quantum per Christi legem licet"; tę dwuznaczną formułę, która była pierwszym krokiem w kierunku schizmy, przyjął cały kler ang.;

1532 parlament ang. wznowił zakaz apelacji do Rzymu, a nowo mianowany prymas T. Cranmer ogłosił małżeństwo króla z Katarzyną za nieważne i uprawomocnił, tajnie uprzednio zawarte, małżeństwo z Anną Boleyn (23 V 1532). W tej sytuacji Klemens VII potwierdził ważność pierwszego małżeństwa i ogłosił ekskomunikę na króla (11 VII 1533); ważność małżeństwa z Katarzyną potwierdził trybunał rzym. (23 V 1534).

W odpowiedzi na to parlament ang. tegoż roku uchwalił 5 ustaw, które przygotowały ostateczne zerwanie z Rzymem.

mianowanie wszystkich bpów przez króla;

2° zakaz starania się o dyspensy w Rzymie i podporządkowanie zakonów mających egzempcję królowi;

3° podporządkowanie kleru ustawodawstwu państw. ;

uznanie pod przysięgą praw do dziedziczenia tronu dla dzieci Anny Boleyn;

5° nieuznawanie za herezję wypowiedzi przeciwko prymacjalnym uprawnieniom pap.), a 3 XI 1534 Act of Supremacy, który ogłaszał króla „jedyną i najwyższą głową na ziemi Kościoła ang." i zobowiązywał urzędników państw, i kler do złożenia przysięgi na wierność potomstwu Anny Boleyn.

Nieuznawanie obydwu postanowień określano jako zdradę stanu i karano śmiercią, toteż tylko nieznaczna mniejszość odrzuciła akt supremacyjny.

W tym samym roku episkopat ang., podobnie jak kler diec. i zak., podpisując formułę: „bp Rzymu nie posiada z prawa Bożego na terenie Anglii większych uprawnień niż inny zagraniczny bp", uczynił odszczepieństwo ang. faktem dokonanym. Do większych niepokojów wśród ludności doszło dopiero 1535-36, kiedy rozpoczęto państw, wizytację klasztorów; w jej następstwie na podstawie uchwały parlamentu z 4 IV 1536 zniesiono 291 klasztorów, do 1540 zostały zniesione wszystkie klasztory, kolegiaty i beneficja proste, a ich dobra przejęło państwo.

Ponieważ 1536-39 zaznaczył się silny wpływ luteranizmu, uwidoczniony zwł. w 10 artykułach wiary (-> Anglikańskie artykuły), a nadto wobec formowania się potężnej koalicji antyang., król 28 VI 1539 ogłosił słynny „krwawy statut" w 6 artykułach; pod groźbą najcięższych kar nakazywał on przyjęcie przeistoczenia, komunię pod jedną postacią, zachowanie celibatu, ślubów zak., mszy prywatnych i spowiedzi usznej.

Po śmierci Henryka VIII rządy w kraju w okresie mało-letności Edwarda VI sprawowała rada regencyjna (1547-53), złożona w większości ze zdecydowanych zwolenników reformacji protest. ; pod pozorem wprowadzenia nowej liturgii, mającej w założeniu język nar., większą rolę Pisma Św., popierali oni (zwł. kryptoluteranin Cranmer) wpływy protest.;

kazanie stało się więc częścią zasadniczą służby Bożej, zezwolono na komunię św. pod dwiema postaciami, fundacje mszalne przekazano na skarb państwa (1547), zaprowadzono czytanie lekcji i ewangelii w języku ang., a w pismach polem, i kazaniach zaczęto zwalczać kat. naukę o eucharystii i mszy. Cranmer wprowadził 8 III 1548 do liturgii, zbliżony do luterańskiego, nowy ryt komunii św.

Wreszcie na mocy Act of Uniformity z 1549 skasowano ryt rzym. oraz tradycyjne obrzędy niektórych diecezji ang. i zaprowadzono obowiązkowo Book of -> Common Prayer, która w drugim wydaniu, zatwierdzonym przez parlament (1552), przyjmowała protestanckie zasady dogm. wraz z kalwińską doktryną o eucharystii.

W 1550 wprowadzono —> Ordinal zawierający nowy ryt święceń bpów, kapłanów i diakonów (-> anglikańskie święcenia) oraz zniesiono bezżeństwo księży, a 1553 weszły w życie opracowane przez Cranmera 42 artykuły wiary, przesycone doktryną luterańską i częściowo kalwińską. W ten sposób K.a. stał się nową formą protestantyzmu, stanowiącą pomost między katolicyzmem a innymi odłamami protestantyzmu.

Narzucana odgórnie reforma wzmogła niechęć do nowej religii, co ułatwiło restaurację kat. za panowania Marii I (1553--58); jednakże represje stosowane przez królową wobec protestantów (273 z nich, wraz z prymasem Cranmerem, ścięto lub spalono) nie wzmocniły katolicyzmu, lecz obudziły sympatię i współczucie dla prześladowanych.

Odmienną politykę zagr. i kośc. przyjęła córka Anny Boleyn królowa Elżbieta I ; na jej życzenie 25 I 1559 parlament większością 3 głosów wznowił Act of Supremacy, przywrócił zrewidowany Book of Common Prayer i zobowiązał kler oraz urzędników państw, do złożenia przysięgi królowej.

W tymże roku prymasowską stolicę Canterbury otrzymał sprzyjający luteranizmowi, choć umiarkowany M. Parker; starał się on wprowadzić w życie nowy porządek kośc; na miejsce usuniętych 16 bpów kat. konsekrował nowych, w większości zwolenników kalwinizmu, wg nowego rytuału odrzuconego już 1555 przez pap. Pawła IV; pod karami pieniężnymi zobowiązano ludność do uczęszczania na nowe nabożeństwa; obronę pap. prymatu karano śmiercią; odnowione za Marii I klasztory ponownie zamknięto.

W 1562 Pius IV zabronił katolikom udziału w anglik, nabożeństwach, co wzmocniło represje wobec nich ze strony państwa. W 1563 królowa zwołała nowe gen. zgromadzenie kleru, na którym przyjęto 39-artyku-łowe wyznanie wiary.

Nowy porządek liturg. i doktrynalny został zawarty w Apologia Ecclesiae Anglicanae (1562-63) Johna Jewel, bpa Salisbury. Celem umocnienia nowej wiary wśród kleru par. wydano Book of Homilies (1562), a przeprowadzone 1568 we wszystkich diecezjach wizytacje biskupie usunęły resztki kultu kat. i zaprowadziły anglik, rytuał, przy czym kler par. poddano nadzorowi Churchwarden.

W tej sytuacji Pius V bullą Regnans in coelis (25 II 1570) wyłączył Elżbietę I z Kościoła, a poddanych uwolnił od złożonej jej przysięgi na wierność. Następstwem tego aktu były krwawe represje wobec katolików; uważano ich za potencjalnych zdrajców ojczyzny, a kat. emigrantów ang. (szczególnie z uniw. w Oksfordzie) za^główne zagrożenie kośc. polityki królowej.

Niebezpieczeństwo dla K.a. stanowili jednak nlie katolicy, ale kalwińscy purytanie; żądali oni oprócz podniesienia poziomu wykształcenia księży i kaznodziejów, nadto zredukowania ceremonii liturg., wprowadzenia prezbiteriańskiego ustroju kośc. oraz przyznania parlamentowi praw najwyższego organu K.a. Usuniętego za przychylność dla purytanów następcę prymasa M. Parkera, abpa E. Grindala, zastąpiono oddanym królowej i epi-skopalnemu Kościołowi Johnem Whitgift (1583-1604); za jego pontyfikatu R. Hooker zebrał w całość Laws of Ecclesiastical Polity (1598).

2. Wiek XVII-XIX. — Z wstąpieniem na tron ang. szkockiej rodziny król. Stuartów w osobie Jakuba I na K.a. zaczęły oddziaływać wpływy kalwińskie;

w złożonej królowi Millenary Petition purytanie żądali „odrzucenia wszystkich ludzkich rytów i ceremonii", a zwołany przez króla parlament, pozostający w większości pod wpływem kalwinizmu, uchwalił 1611 wspólne wydanie Biblii. W obronie dotychczasowej struktury K.a. i jego doktryny stanął król oraz mianowani przezeń nowi bpi, a zwłaszcza L. Andrewes, bp Rochester, autor książki do nabożeństwa, oraz znany kaznodzieja J. Cosin, bp Durham. K.a. sprzyjały również rządy Karola I;

wyniesiony przez niego do godności prymasa dotychczasowy namiestnik król. w Irlandii W. Laud (1637-45) zdobył dużą niezależność w rządach kośc; od bpów obydwu prowincji kośc. zażądał wizytacji parafii, kontrolowanej nast. dokładnie przez jego osobistych agentów, przywrócił sądownictwo kośc i cenzurę książek, wzmocnił represje przeciwko purytanom, zmuszając wielu z nich do emigracji, wprowadził do liturgii bogaty i uroczysty ceremoniał, a bpom przywrócił strój lordów; tak zreformowany Kościół nazwano —> High Church.

W 1637 Laud wraz z królem podjął próby przeprowadzenia tych reform w purytańskim Kościele szkockim, jednak nie powiodły się one na skutek zbrojnego powstania Szkotów (1638-40). Z podobnym niepowodzeniem spotkały się próby reform kośc. w Irlandii. Na tym tle doszło do wybuchu wojny domowej (1642), zakończonej zwycięstwem O. Cromwella, obaleniem monarchii i dojściem do władzy skrajnych purytanów i -> independentów.

W 1645 Lauda stracono; parlament zniósł episkopalny ustrój Kościoła, a w rok później zredagował w duchu kalwińskim Westminsterskie wyznanie wiary, złożone z 33 rozdziałów, oraz zaprowadził prezbiteriański ustrój Kościoła (—> prezbiterianie).

Po śmierci Cromwella (1658) za panowania Karola II (1660--85) przywrócono Kościół episkopalny, a wszystkich ordynowanych za czasów Cromwella polecono powtórnie święcić. W 1662 parlament dokonał rewizji Book of Common Prayer i na mocy Act of Uniformity zobowiązał kler do przysięgi na nową formę liturgii, co ponownie spowodowało rozłam między prezbiteria-nami a episkopalistami.

Brak tolerancji dla przeciwników popieranego przez rząd episkopalizmu i ogłoszenie tejże dla katolików (1687) przez Jakuba II doprowadziły do obalenia kat. dynastii Stuartów i powołania na tron 1689 protestanta Wilhelma III Oraóskiego, który wprawdzie wydał 1689 edykt tolerancyjny dla wszystkich form protestantyzmu, ale wyłączył z niego katolików; akt ten jest końcowym akcentem wpływów kalwińskich na strukturę K.a. w Anglii; w Szkocji kalwinizm w formie prezbiterianizmu ugruntował się 1690.

Do wzmocnienia K.a. przyczynił się nawiązujący do kośc. polityki Elżbiety I Wilhelm III; w Declaration of Rights (1689, 1701), postanowił, by panujący w Anglii był członkiem K.a. ; sam złożył przysięgę na wierność K.a. i zażądał jej też od swych poddanych.

Doprowadziło to do schizmy w K.a., bo 9 bpów i 408 księży pod przewodnictwem prymasa Williama Sancrofta dochowało wierności Jakubowi II (nazwano ich Non-Jurors) ; pozbawieni urzędów kośc, stworzyli własną hierarchię, która przetrwała do 1805. Tak daleko posunięte upaństwowienie Kościoła stało się przyczyną skostnienia życia religijnego. Prawie równocześnie K.a. znalazł się pod wpływami racjonalistycznego latytudy-naryzmu, propagowanego zwł. przez teologów z Cambridge (Broad Church).

Uniformity Act wyd. 1711 przez królową Annę, zobowiązujący wszystkich urzędników państw, do przyjmowania komunii św. w K.a., został przez latytudynarystów odrzucony i doprowadził już w XIX w. do utworzenia Broad Church Party, której kontynuacją jest współcz. Modern Churchmen Union.

Groźniejszy od latytudynaryzmu był dla K.a. XVIII-wieczny deizm, a zwł. próba pogodzenia teologii naturalnej z objawioną, podjęta przez J. Tolanda (Christianity not Mysterious, Lo 1696), M. Tindala (Christianity as Old as Creation, Lo 1730) oraz J. Butlera, anglik, bpa Durham (Analogy of Religion Natural and Revealed, Lo 1736).

Reakcją na te wpływy i na skostnienie życia rel. był ruch metodystyczny, zapoczątkowany przez J. Weseleya; doprowadziło to ponownie do rel. rozłamu w anglika-nizmie i uformowania się 1791 niezależnego Kościoła (—> metodyści), który miał również wpływ dodatni na K.a.: rozbudził śpiew kościelny, przyjmowanie komunii Św., czytanie Pisma Św., co przyczyniło się do ożywienia w XIX w. życia rel. ludności i duszpasterstwa (-> Low Church).

Utworzono też kilka towarzystw mis. (-> misyjne towarzystwa I) dla nawracania żydów, Indian amer, oraz niesienia pomocy materialnej robotnikom; najważniejsze z nich, Church Missionary Society, podjęło walkę z niewolnictwem i domagało się stosowania chrzęść zasad w polityce i gospodarce w koloniach ang.; mniejszy akcent kładziono na zagadnienia teologiczne. Organem tego nurtu angli-kanizmu stał się „The Christian Observer".

Za reformą Kościoła opowiedzieli się również Broadchurch-men; domagali się oni przyznania większych praw świeckim, lepszego przygotowania duszpast. bpów, rozwinęli akcję unijną, zmierzającą do zjednoczenia protestantów ang. (Penthyn Stanley, M 1881), postulowali reformę zarządzania i finansów kośc. (bp Londynu Ch.J. Blomfield 1857) oraz głębszej chrystianizacji narodu, a zwł. sfer rządzących (F.D. Maurice).

Najbardziej wpływowy był jednakże powstały 1833 w High Church ruch —> oksfordzki; postulował on wzmocnienie autorytetu kośc, nawrót doktrynalno-liturgiczny do Kościoła pierwszych wieków, a także odnowienie i pogłębienie życia rel. wiernych (J. Keble, E. Pusey, J.H. Newman). Część zwolenników tego kierunku przeszła wraz z Newmanem na katolicyzm, pozostali z Puse-yem na czele, wierni K.a., wprowadzili szereg reform o charakterze liturg. (rytualizm) oraz podjęli studium Biblii.

3. Dążności reformistyczne i zjednoczeniowe — W przeciwieństwie do poprzednich stuleci, w XX w. wystąpiły silne tendencje do zjednoczenia wszystkich odłamów anglika-nizmu. Podstawy tej zjednoczeniowej i ekum. działalności sprecyzowano już 1886 w Chicago-Lambeth-Quadrilateras w 4 punktach: Io apost. i nic. skład wiary, 2° Pismo Św., 3° sakrament chrztu i eucharystia, 4° episkopat hist, z sukcesją apostolską.

W XX w. tendencje zjednoczeniowe znalazły wyraz głównie w liturgii, rewizji prawa kośc. i nowych formach apostolatu; wyrazem tej jedności była też powstała 1919 National Assembly of the Church of England, złożona z izby bpów, izby kleru i izby świeckich z obydwu prowincji kościelnych. Nawiązujące do ruchu oksfordzkiego reformy liturg. doprowadziły 1904 do rewizji Book of Common Prayer (m.in. przechowywanie eucharystii dla chorych), jednakże zmiany, jakie chciano wprowadzić, zostały dwukrotnie (1906, 1927) odrzucone przez niższą izbę parlamentu;

do sprawy powrócono po II wojnie świat., kiedy to abpi Canterbury i Yorku powołali specjalną komisję dla odnowy liturg. (1954); z inicjatywy tej komisji powstała Prayer Book Revision in the Church of England, akcentująca Kościół jako Ciało Chrystusa, teologię bibl., odnowę liturgii i społeczeństwa. Komisja działa do dziś; od 1962 jej skład osobowy zostaje zmieniany co 3 lata.

Postulowane przez komisję reformy liturg. zostały przyjęte przez National Assembly of the Church of England (8 VII 1967) ad experimentům na najbliższe 14 lat. Powstała 1947 komisja dla reformy prawa kośc. opracowała 1959 jego nowelizację, a 1965 dodała Corrigenda et addenda.

Najnowszy K.a. cechuje też odrodzenie życia zak., wywołane bezpośrednim wpływem ruchu oksfordzkiego. Do pierwszych anglik, wspólnot zak. należy zał. 1845 przez M.R. Hughes zgrom, żeńskie, mające na celu działalność pedagog, i charytatywną, oraz zał. 1861 zgrom, męskie Canterbury Convocation, oparte na wzorach benedyktyńskich.

W późniejszym okresie powstało wiele tego rodzaju wspólnot zak. w oparciu o regułę benedyktyńską i franciszkańską; ich strukturą prawną zajęły się Lambeth-Conference z 1897, 1948 i 1958. Odnowienie i uaktywnienie duszpasterstwa i życia rel. były koniecznością z uwagi na dechrystianizację i zeświecczenie życia większości wyznawców K.a.; 1958 na ogólną liczbę 27 min ochrzczonych w obydwu prowincjach kośc. tylko ok. 12% przyjęło komunię wielkanocną.

Udział K.a. w życiu pubi, maleje; celem rechrystianizacji robotników pojawili się na wzór franc, księża robotnicy; podkreśla się też wartość duszpasterstwa grupowego, często urządza się w domach prywatnych Wieczerzę Pańską; rozbudowaniu uległo duszpasterstwo wojskowe i więźniów ; wprowadzono specjalne nabożeństwa szkolne i naukę religii do szkół (1946); kierowniczą rolę w tych przedsięwzięciach pełni Healing Movement.

Po II wojnie świat, coraz częściej żąda się rozdziału Kościoła i państwa. Od 1919 The National Assembly of the Church of England jest centralną korporacją kośc. o charakterze prawodawczym, administracyjnym, finansowym i doktrynalnym; nadto The Board of Education zajmuje się sprawami wychowania. The Board for Social Responsability sprawami natury społecznej, The Liturgical Commission głównie zagadnieniami liturg., Council on Foreign Relations utrzymuje kontakty K.a. z innymi wyznaniami.

4. Ustrój i organizacja Church of England — Hierarchia składa się z bpów, kapłanów i diakonów, na jej czele stoi abp Canterbury z tytułem „prymasa całej Anglii", drugie miejsce zajmuje abp Yorku z tytułem „prymasa Anglii".

W każdej diec. obok bpa ordynariusza są bpi pomocniczy z tytułem jednego z miast diec. (suffragan bishop) oraz bpi w stanie spoczynku (bez tytułu), pomagający również w duszpasterstwie (assistant bishop). Diecezje dzielą się na -> archidiakonaty (I), te zaś na dekanaty, a dekanaty na parafie. W 28 najstarszych diec, sięgających początkami okresu przedreformacyjnego, istnieją również kapituły katedralne. W 43 diecezjach jest 30 seminariów duchownych.

Najwyższą formą synodu kośc. w Anglii jest The National Assembly of the Church of England, składające się z 43 bpów ordynariuszów (izba bpów),. 350 duchownych (izba kleru) i 350 świeckich (mężczyźni i kobiety — izba laików); zbiera się ona trzykrotnie w roku i reprezentuje Kościół wobec korony i parlamentu.

Podobne synody istnieją w prowincjach kośc. (Provincial Convocation), diec. (Dioecesan Conference), archidiakonatach (Archidiaconal Conference), dek. (Ruridecanal Conference) i par. (Parish Council), złożone z duchownych i świeckich, zajmują się głównie sprawami finansowymi, beneficjalnymi i duszpasterskimi. Proboszczów mianuje bp lub patroni, ale w tym drugim wypadku bpom przysługuje prawo potwierdzania.

Zarząd i administracja Church of England są ściśle związane z państwem. Król, koronowany przez Kościół, jest „najwyższym rządcą Kościoła" (supreme governor); mianuje abpów, bpów, dziekanów i kanoników na wniosek premiera; ma prawo zwierzchniego nadzoru nad służbą Bożą; jest najwyższą instancją apelacyjną od sądów kośc. (Judicial Committee of the Privy Council). Obydwaj abpi i bpi Londynu, Durham i Winchester oraz 21 innych w kolejności nominacji należą do Izby Lordów.

W związku z wysunięciem postulatu rozdziału Kościoła i państwa powołana 1952 przez obydwóch abpów specjalna komisja wysunęła propozycję, by przy mianowaniu bpów wysłuchać zdania kapituł katedralnych oraz by najwyższy trybunał apelacyjny dla Kościoła stanowił sąd polubowny złożony z obydwóch abpów i 2 innych duchownych. Church of England jest członkiem anglik, wspólnoty Kościołów.

 

W.R. Stephens, W. Hunt, History of the English Church I-IX, Lo 1899-1910; CR. Balleine, A History of the Evangelical Party in the Church of England, Lo 1908; P. Schaeffer, Die katholische Wiedergeburt der englischen Kirche, Mn 1933; T.M. Parker, The English Reformation of1558, Lo 1950; Ph. Hughes, The Reformation in England I-III, Lo 1950-54, 1963s; H. Kressner, Schweizer Ursprünge des anglikanischen Staatsklrchentums, Gü 1953; J.R. Moorman, A History of the Church in England, Lo 1953; S.C. Carpenter, The Church in England 1597-1688, Lo 1954; C. Garbett, The Church of England to-day. Lo 1954; G.K. Bell, L'organisation interne dans l'Eglise anglicane, 1st 4(1957) 165-174; J.C. Wand, Anglicanism in History and Today, Lo 1961; P. Ferris, The Church of England, Lo 1962, 1964J; From Uniformity to Unity 1662-1962, Lo 1962; F. Higham, Catholic and Reformed. A Study of the Anglican Church 1559-1662, Lo 1962; L. Hunter, The English Church, Lo 1966; R. Lloyd, The Church of England 1900-65, Lo 1966; T.H. Parker, English Reformers, Ph 1966; C. Cross, The Royal Supremacy in the Elizabethan Church, Lo 1969; L. Klein, Die Kirche von England und die Anglikanische Kirchengemeinschaft, KonKun 475-509; M. Simon, L'anglicanisme, P 1969; J.D. Gay, 77ie Geography of Religion in England, Lo 1971; The Church of England 1815-1948. A Documentary History, Lo 1972.

 

II. MISJE — prowadziły —> misyjne towarzystwa (I) K.a., zakładając ośrodki w —> Afryce (TV A), —s- Ameryce Łac. (IV), -» Australii (IV A), Azji (IV B), -» Brazylii (IV), -» Kanadzie (TV 1), —> Stanach Zjedn. (TV 1); powstawały z nich autonomiczne wspólnoty K.a.

III. STRUKTURA - Anglikańska wspólnota Kościołów (Anglican Communion) jest rodziną Kościołów w ramach powsz. Kościoła Chrystusowego; zachowuje naukę i strukturę (order) Kościoła apost., pozostając w pełnej jedności sakramentalnej (full communion) wzajemnie oraz ze stolicami biskupimi Canterbury i Yorku (The Revised Catechism, Lo 1967, nr 20).

A. GENEZA — Początki formowania się wspólnoty sięgają rozwijających się w XVII-XIX w. mis. wspólnot i towarzystw w Stanach Zjedn., Indiach, Birmie, Afryce, Cejlonie, Japonii itd., np. parlament Stanów Zjedn. postanowił 1786 uzależnić od bpa Londynu wszystkich bpów otrzymujących święcenia we wspólnotach napływowych Ameryki Pn.

Za pierwszego organizatora wspólnot anglik, uważa się bpa Londynu Charlesa J. Blom-fielda (1786-1857); począwszy od 1827 ustanowił on szereg nowych prowincji kośc. w Indiach, Australii i Afryce Pd., których bpi byli zobowiązani składać przysięgę wierności Koronie Bryt. i abpowi Canterbury. Ta sytuacja stała się z jednej strony przyczyną konfliktów, z drugiej wzrósł autorytet metropolitów, którzy zdobywali autonomię nad swymi sufraganami. Kiedy metropolita Kapsztadu złożył z urzędu swego sufragaría, zaapelował on do abpa Canterbury i innych.

W celu przedyskutowania apelacji abp Canterbury Charles Ť. Longley (1794-1868), za radą episkopatu kanadyjskiego, zwołał Lambeth-Conference, zapraszając 144 bpów anglik, z całego świata. Mimo że miało to być spotkanie o charakterze dyskusyjnym, abp Yorku odmówił przybycia wraz ze swoimi sufraganami w obawie przed możliwością utraty autorytetu prymasa Anglii.

Na I Lambeth--Conference 1867 przy udziale 76 bpów przedyskutowano problem -> interkomunii między Kościołami wspólnoty anglik., sytuację Kościołów anglik, w koloniach oraz konieczność współpracy w dziele mis.; ujawniła się także niezależność i wolność poszczególnych Kościołów.

Za radą tegoż episkopatu abp Canterbury Archidalb C. Tait (1811-82) zwołał 1878 następną konferencję, w której udział wzięło 100 bpów; tematem centralnym była nadal sprawa wspólnoty anglik. Kościołów, szczególnie zaś ustalenie zasad karności i wzajemnych kontaktów; podjęto uchwałę określenia celu i struktury Lambeth-Conferen-ce, którą odtąd traktować się będzie jako ciało doradcze powołane do rozwiązywania problemów przedstawionych przez radę bpów (przewodniczącym rady został abp Canterbury); zastrzeżono, że konferencja nie posiada autorytetu prawnego w zakresie doktryny i karności kościelnej.

Następna konferencja (1888), której przewodniczył abp Edward W. Benson (1829-96), zgromadziła już 145 uczestników; określono na niej wzajemne relacje między diecezjami a kościołami filialnymi w ramach wspólnoty anglik, oraz stosunek wspólnoty do Kościoła prawosł., reformowanego i starokatolickiego.

Stwierdziwszy, że nie istnieje zagrożenie jedności wspólnoty i autonomii poszczególnych Kościołów, zajmowano się na kolejnych (1897, 1908, 1920) konferencjach sprawami organizacji struktur wewn., uściślających związki między Kościołami.

Na Lambeth-Conference 1930, pod przewodnictwem abpa Cosmo G. Langa, 308 uczestników określiło zasady przynależno-ności do wspólnoty (postanowienie 49); Anglican Communion jest w ramach jednego, świętego, kat. i apost. Kościoła wspólnotą diecezji, prowincji i kościołów regionalnych, które zostały prawnie ustanowione i pozostają we wspólnocie ze stolicą arcybiskupią Canterbury:

1° zachowują i upowszechniają kat. i apost. wiarę oraz ustrój w takim znaczeniu, w jakim zostało ustalone w autoryzowanej przez poszczególny Kościół własnej Book of Common Prayer;

2° istnieją jako Kościoły lokalne lub nar. i popierają na swoim terytorium rodzime formy wypowiadania chrzęść, wiary, życia i służby Bożej ;

3° pozostają w jedności z sobą nie dzięki centr, władzy ustawodawczej i wykonawczej, lecz dzięki wzajemnej lojalności, mającej oparcie w radzie bpów zebranych na konferencji.

Od Lambeth-Conference 1968 Book of Common Prayer nie stanowi już w zasadzie pełnej podstawy jedności, z racji daleko posuniętej reformy liturg. ; dla utrzymania jedności ustanowiono Central Consultative Council, która — zdaniem niektórych autorów (J.L. Klein) — może zagrażać autonomii Kościołów wspólnoty.

B. KOŚCIOŁY CZŁONKOWSKIE — Wspólnota anglik., mimo że nie jest federacją Kościołów, stanowi ścisłą jedność. Istnieje 20 Kościołów, z których tylko Church of England jest ściśle powiązany z państwem, pozostałe decydują autonomicznie o sprawach wyboru bpów i form liturgicznych.

The Church of England — prowincje kośc. Canterbury z 29 diec. oraz York z 14 diec. ; liczy 27,6 min wyznawców.

The Church of Wales — do 1920 Kościół państw.; stanowi samodzielną prowincję, w skład której wchodzi 6 diec.; liczy 1,3 min wyznawców.

The Church of Ireland - do 1869 Kościół państw., od 1871 samodzielny, w skład którego wchodzą 2 prowincje z 14 diec. ; liczy 469 000 wyznawców.

The Episcopal Church of Scotland — od 1680 autonomiczny Kościół; 1764 wprowadził obok Book of Common Prayer własne Communion Office, zmienione 1929 na Scottish Prayer Book; liczy w 7 diec. 94 000 wyznawców.

The Protestant Episcopal Church in the USA — po wyświęceniu przez bpów szkockich pierwszego bpa S. Seabury (1784) Kościół autonomiczny, posiadający od 1789 własną Book of Common Prayer; liczy w 89 diec. 3,42 min wyznawców.

The Anglican Church of Canada — od 1787 posiada własnego bpa; od 1860 Kościół autonomiczny; liczy 4 prowincje, 28 diec., 2,41 min wyznawców.

The Church of India, Pakistan, Burma and Ceylon — od 1835 autonomiczna prowincja kośc, do 1928 Kościół państw., 1930 unia między Indiami, Birmą i Cejlonem, od 1947 także z Pakistanem; liczy w 16 diec. 450 000 wyznawców.

The Church of England in Australia and Tasmania — od 1847 Kościół autonomiczny; liczy 4 prowincje, 25 diec, 4,15 min wyznawców.

The Church of the Province of New Zealand - od 1858 Kościół autonomiczny; liczy w 9 diec 880 000 wyznawców.

The Church of the Province of South Africa - od 1853 autonomiczna prowincja kośc ; liczy w 14 diec. 1,58 min wyznawców.

The Church of the Province of the West Indies (Antyle) — od 1883 Kościół autonomiczny; liczy w 8 diec. 1,18 min wyznawców.
Japan Holy Catholic Church — powstał 1887 z połączenia misji (od 1859) Episcopal Church of USA z misjami (od 1869) Church of England; liczy w 10 diec. 48 000 wyznawców.

The Holy Catholic Church of China - od 1912 Kościół autonomiczny, 1930 przyjęty do wspólnoty przez Lambeth-Conference; posiada 1 diec. (dawniej 15).

The Church of the Province of West Africa - od 1951 Kościół autonomiczny z terenów mis. Nigerii, Liberii, Gambii i Ghany; liczy w 11 diec. 911 150 wyznawców.

The Church of the Province of Central Africa — od 1955 Kościół autonomiczny, powstały z diec. Rodezji, Zambii i Malawi; liczy w 4 diec. 241 000 wyznawców.

The Church of the Province of Kenya — od 1970 Kościół autonomiczny powstały z diec. przynależnych (od 1960) do Church of Province of East Africa; liczy w 5 diec. 140 000 wyznawców.

The Church of the Province of Tansania - od 1970 Kościół autonomiczny powstały z diec. przynależnych (od 1960) do Church of Province of East Africa; liczy w 9 diec. 300 000 wyznawców.

The Church of the Province of Uganda and Rwanda-Burundi
— od 1961 Kościół autonomiczny ; liczy w 12 diec. 1,5 min wyznawców.

The Episcopal Church of Brazil — liczy ok. 38 000 wyznawców.
Jurysdykcji abpa Jerozolimy podlega 5 diec., które liczą 158 000 wyznawców. Abpowi Canterbury podlegają nadto diec. Korea, Seul, Singapur, Kuching, Jesselton, Bermudy, Gibraltar, Rangún, Madagaskar, Mauritius, Chile z Boliwią i Peru (niektóre o charakterze mis.); w październiku 1970 powstała diec. Europy Kontynentalnej z siedzibą w Brukseli; liczba wyznawców tych diec. wynosi 355 310, pozostali anglikanie żyją w diasporze.

W skali kontynentów liczba wyznawców K.a. układa się następująco: Afryka — 4,67 min, Ameryka Łac. — 1,22 min, Ameryka Pn. — 5,83 min, Azja — 656 000, Australia i Oceania — 5,03 min, Europa — 32,46 min; w skali światowej liczba ich wynosi 49,86 min (wg Liste of the Church... 1968).

 

S. Neill, Anglicanism, Lo 1958, 19653 (L'anglicanisme et la communion anglicane, P 1958); LKS I-II passim; The Anglican Communion, Lo 1965; B. Leaning, SM I 154-159; List of the Church Information Office, We 1968; WCH 1968 (passim) ; L. Klein, Die Anglikanische Kirchengemeinschaft, KonKun 510-520; EYB 1970, I-II (passim); H. Engelhardt, Anglikanische Gemeinschaft und zwischenkirchliches Recht, ÖR 19 (1970) 158-166; J. Martin, Die Anglikanische Kirche, AtKG 1970, 73-74; Die Kirche yon England und die Anglikanische Kirchengemeinschaft, St 1972.

 

IV. TEOLOGIA - K.a. dziedziczy tradycję teol. Kościoła powsz.; nie stworzył więc własnych dogmatów ani doktryny obowiązującej dla całego K.a. lub poszczególnych jego wspólnot; mimo że teologia anglik, różni się od kat. i prawosł., wspólnota anglik, zajmuje szczególne miejsce wśród tych, w których nieprzerwanie trwają w pewnej mierze kat. tradycje i formy (Sobór Wat. II, DE 13).

A. ZASADY OGÓLNE

1. W teologii anglik, istnieje od początku obawa przed tworzeniem definicji teol., gdyż w chrześcijaństwie starożytności i średniowiecza były one przyczyną rozłamów. W różnorodności sformułowań teol. widzą anglikanie bogactwo treści prawdy i wartości chrzęść. ; wielorodne wypowiadanie się chrześcijaństwa prowadzi do głębszego rozumienia objawionej prawdy.

W związku z tym powstało w teologii anglik, tzw. zjawisko comprehensiveness (pojęcie nieprzetłumaczalne), implikujące możliwość dwukierunkowej orientacji, kat. i ewang., co pozwala na wybór tzw. via media w interpretowaniu prawdy i formowaniu życia rel. ; jest to zdobycz doświadczeń okresu reformacji; różne interpretacje prawdy rel. przez reformatorów (luteránská, kalwińska i in.) wymagały wtedy od wierzącego osobistej decyzji wyboru tego, co dla niego najbardziej odpowiednie (np. K.a. posiada od 1965 prawo kośc. katolickie o orientacji ewang.).

By jednak zapobiec indyferentyz-mowi czy subiektywizmowi w rozumieniu podstawowych prawd wiary, respektuje się nadto tzw. agreement, które oznacza powszechną zgodę wiernych (consensus fidelium) w dziedzinie wiary lub życia rel. ; w agreement widzi K.a. gwarancję postępu i siły wypływającą z jedności wiary. Wszystkie problemy wiary i życia są opracowywane przez komisje złożone z hierarchii i laikatu. Doświadczenie comprehensiveness i agreement jest wkładem K.a. w ekumenizm ogólnokościelny.

Środkiem do ustalenia normatywnego charakteru doktryny teol. jest, oprócz NT i Tradycji, tzw. common sense (zdrowy rozsądek), dzięki któremu intuicyjnie ocenia się słuszność czy niesłuszność sformułowań doktrynalnych lub praktyk życia; nie jest to pragmatyzm, ale nawiązanie do słów Chrystusa „po ich owocach poznacie ich" (Mt 7, 20); nie jest to też utylitaryzm, lecz chrzęść, egzysten-cjalizm społ., wynikający ze świadomości wspólnotowej.

2. Z uwagi na ścisły związek doktryny z życiem teologia anglik, jest zorientowana liturgicznie. Najważniejszą rolę pełni tu Book of -> Common Prayer, a nie -> Anglikańskie artykuły. Doktryna teol. bez związku z liturgią ma charakter adiaforyczny ( -> adiafora), gdyż — zdaniem K.a. — istotę chrześcijaństwa stanowi kult Boży.

Dalszą jej cechą jest orientacja biblijna. Uwydatnia się to w pietyzmie dla czytanych w liturgii tekstów ST i NT; świadomość rel. i mor. kształtuje bowiem nie przyjęty system mor., ale słowo Boże, wskazujące, jak iść śladem Chrystusa.

Teologia anglik, ma nadto charakter ekumeniczny, od początku swego istnienia przyjmuje wszelkie pozyt. wpływy innych wyznań, zatrzymując przy tym własną jedność doktrynalną; mimo uniformistycznej działalności państwa zdołano w teologii upowszechnić i obronić orientacje kat. i ewang., co uważa się dzisiaj za istotny wkład we współcz. świadomość teologiczną.

Wspomniane tendencje kształtowały konstrukcje i interpretacje w teologii systematycznej, która odznacza się nastawieniem bardziej hist, i praktycznym niż spekulatywnym.

Obiektywną podstawą myśli teol. jest treść objawienia i tradycji chrzęść; objawienie uważa się za fakt hist, i zbawczy ; w jego skład wchodzą ustanowione przez Chrystusa chrzest św. i eucharystia oraz Kościół widzialny, w którym apostolat Dwunastu został zhierarchizowany trzystopniowo (bpi, kapłani, diakoni); interpretacja teol. tych wydarzeń (jako ludzka) ma charakter zmienny.

B. DOKTRYNA — Źródłem teologii anglik, jest Pismo św. i Tradycja. Punktem wyjścia są symbole: apost., nic. i atana-zjański, które zawierają pełną naukę objawioną w Piśmie Św.; nadto nauka Soborów: Nic, Konstant., Efes, i Chalced., które były zgromadzeniami rzeczywiście zjednoczonego Kościoła starożytności. Katolickość nauki gwarantują zgodne interpretacje ojców Kościoła (consensus patrům).

1. Pismo św. a Kościół — Wszystkie konieczne do zbawienia podstawowe prawdy objawione zawarte są w Piśmie św. Przekonanie o tym, że są one objawione, zdobywa człowiek wierzący dzięki tradycji kośc, wewn. oświeceniu zawartemu w Piśmie Św., działaniu Ducha Świętego oraz rozumowi; wspólne działanie tych 4 elementów daje mor. pewność, która prowadzi do nieomylnej (przewyższającej siłę ludzkich przekonań) boskiej pewności wiary;

Kościół daje człowiekowi klucz do zrozumienia treści boskiego objawienia, której gwarantem jest już autorytet Boga; z jednej strony Kościół ludzkim autorytetem uzasadnia Pismo Św., z drugiej Pismo św. autorytetem boskim uzasadnia swoją własną prawdziwość; wiara w Pismo św. jest zatem jednocześnie wiarą w boski autorytet Kościoła pierwotnego. Z powiązania pierwotnego Kościoła ze współcz. wynika nadto przekonanie o sakramentalnym charakterze Kościoła.

Nie przeszkadza to jednak twierdzić anglik, teologom orientacji kat., że rozstrzygnięcia doktrynalne soborów posiadają jedynie ludzki autorytet; posłuszeństwo wobec tych decyzji jest czysto zewn.; pełną nieomylność zyskają one dopiero wtedy, gdy zostaną przyjęte przez całą wspólnotę eklezjalną (ostateczne kryterium nieomylności). Skoro cecha wiecznotrwałości przysługuje całemu Kościołowi, a nie jego przedstawicielom lub Kościołom lokalnym, Kościół nie może zbłądzić w wierze (co np. może się zdarzyć w mniejszych wspólnotach Kościoła).

Pismo św. zawiera bowiem prawdy fundamentalne, które w sposób wyraźny i jasny narzucają się jako objawione, oraz prawdy drugorzędne, mniej jasne lub wieloznaczne; obowiązkiem czytającego Pismo św. jest wierzyć w to, co sam w sposób pewny przyjmuje za konieczne do zbawienia. K.a. przyjmuje nadto możliwość wzrostu wiary w prawdy drugorzędne.

2. Hierarchia a Kościół—Reformacja w Anglii zachowała hierarchiczną strukturę Kościoła. We wprowadzeniu do—>-Ordinal podkreślano, że K.a. będzie kontynuował praktyki Kościoła pierwotnego, gdyż pochodzą od Chrystusa; hist, episkopat pochodzenia apost. dzięki sukcesji stanowi jedyną gwarancję boskości Kościoła.

Interpretacja teol. hierarchicznej struktury Kościoła uwydatniła się w dwu teoriach; wg teorii episkopalnej jedynym urzędem Kościoła pierwotnego był ustanowiony przez Chrystusa episkopat, który stał się podstawą innych funkcji w Kościele (prezbiteratu i diakonatu); wg teorii prezbiterialnej bpstwo wywodzi się z prezbiteratu (przez wybór, uznanie i święcenia), pozostaje więc nadal urzędem prezbiterial-nym, z diakonatu zaś wywodzą się niższe stopnie hierarchiczne.

Problem, czy o istocie Kościoła stanowi jego hierarchiczna struktura, był również przedmiotem kontrowersji, w wyniku której upowszechniły się dwa kierunki interpretacji. Wg pierwszego struktura hierarchiczna stanowi istotę (eiii) Kościoła; Richard Montague (1577-1641) twierdził: „non est sacerdotium, nisi in ecclesia, non est ecclesia sine sacerdotio", przy czym, jak zaznacza K.E. Kirk, istnieje tu wzajemna zależność.

Wg drugiego kierunku hierarchiczna struktura stanowi jedynie lepszą formę (bene ewe) jego organizacji, a więc wspólnotę pozbawioną hierarchii również można uważać za Kościół. Poglądy te znalazły 1948 aprobatę Lambeth-Conference. Przekonanie, że struktura hierarchiczna jest znakiem katolickości, czyli pełni (piene esse) istoty Kościoła, jest interpretacją oficjalną.

3. Sakramenty a liturgia —Istnieje ścisły związek między sakramentami a wiarą; przez wyznanie wiary kieruje się człowiek ku Bogu, na co Bóg odpowiada swą łaską udzielaną w sakramencie, która działa ex opere operato. Chrzest i eucharystię uważa się za sakramenty wyraźnie ustanowione przez Chrystusa; pozostałe natomiast wynikają z praktyki Kościoła apost.; w ten sposób K.a. stosuje via media, wychodząc z jednej strony naprzeciw wspólnotom protest., z drugiej — Kościołowi katolickiemu.

Chrzest św. uważa się za sakrament inicjacji chrzęść, i udziela się go przez polanie lub zanurzenie w wodzie, wypowiadając przy tym trynitarną formułę; zarówno dzieciom, jak dorosłym udziela się chrztu podczas liturgii słowa; chrzest udzielony w Kościołach wspólnoty anglik, również Kościół kat. uważa za ważny.

Eucharystia jest sakramentem w sensie ścisłym, gdyż Chrystus wyraźnie ustanowił znak zewn. w postaci chleba i wina; w nim zawarta jest rzeczywiście i prawdziwie obecność Ciała i Krwi Pańskiej, dzięki czemu człowiek w komunii św. przyjmuje życie Boże (niektórzy teologowie przyjmują tomistyczną teorię przeistoczenia; owocem komunii św. jest umocnienie jedności z Chrystusem i Kościołem, także utwierdzenie na życie wieczne.

Szafarzem eucharystii może być tylko bp lub kapłan pozostający w sukcesji apost., przyjmujący natomiast powinien odznaczać się żywą wiarą i ufnością w dobroć Boga w Chrystusie. Ofiarny charakter eucharystii wynika z aktu wspomnienia ( —> anamneza II) cierpień, śmierci, zmartwychwstania i przyjścia w chwale Chrystusa; myślowe wspominanie nie wystarcza.

Bierzmowanie jest sakramentem w sensie dalszym; udziela się go przez modlitwę i nałożenie rąk bpa, dzięki czemu przyjmujący otrzymuje Ducha Świętego, który ma umocnić w nim chrzęść, życie; stanowi część składową chrztu Św.; udziela go bp wg podobnego rytu jak w Kościele kat. (ok. 15 roku życia), przeważnie przed I komunią Św.; w wypadku konwersji uważa się je za sakrament wejścia do wspólnoty, jeśli konwertyta przyjął bierzmowanie od szafarza nie z linii sukcesji apostolskiej.

Sakrament pokuty jest także sakramentem w sensie dalszym; jego interpretacja teol. nie różni się od kat.; przy rozgrzeszeniu używa się formuły indykatywnej (brak własnego rytu udzielania tego sakramentu); spowiedź św. odbywa się pubi., jeśli penitent sobie życzy, może przystąpić do prywatnej spowiedzi jedynie dla uspokojenia sumienia; powyższe zasady Prayer Book z 1552 zawiera także orzeczenie Komisji Liturg. z 1967; wyłącza ona jednak sakrament pokuty z rytu komunijnego mszy.

Kapłaństwu nie przyznaje K.a. charakteru sakramentalnego w znaczeniu ścisłym, z powodu braku tekstów NT dowodzących ustanowienia znaku przez Chrystusa; święcenia biskupie, kapł. i diakonatu pojmuje jako praktykę apost., dbając o formę ich udzielania przez modlitwę i nakładanie rąk, które uważa za istotne znaki zewn.; ryt namaszczenia i przekazania naczyń liturg. natomiast za uzupełniający ( - anglikańskie święcenia).

Church Assembly z 1967 wypowiedziało się przeciwko udzielaniu sakramentu kapłaństwa kobietom; podobne przekonanie żywią Kościoły członkowskie. Instytucja diakonis istnieje jednak w K.a. od 1927.

Małżeństwo jest zasadniczo wg artykułów anglik, sakramentem w znaczeniu dalszym, choć anglikanie uważają je często za sakrament w sensie ścisłym. Ryt udzielania jest zgodny z formą rzym.kat. i wyraża przekonanie o wzajemnym udzielaniu sobie sakramentu przez małżonków.

Ceiem małżeństwa jest zrodzenie i wychowanie potomstwa, uświęcenie i uporządkowanie naturalnych zdolności danych przez Boga, wspólnota małżeńska. Małżeństwo wygasa z chwilą śmierci jednego z małżonków; w razie orzeczenia nieważności można powtórnie przyjąć sakrament małżeństwa.

Namaszczenie chorych w Prayer Book z 1549 występuje jako sakrament (wyd. z 1552 już go nie wymienia), wg artykułów anglik, jest sakramentem w sensie dalszym, stąd praktyka udzielania go nie była powszechna, a w niektórych ośrodkach zupełnie zanikła. Przywrócono ją w 1. poł. XX w.; Katechizm z 1967 uważa namaszczenie za służbę sakramentalną, przez którą Bóg stosownie do wiary i modlitwy, przez włożenie rąk lub namaszczenie olejem Św., udziela łaski zdrowia duszy, rozumu i ciała.

4. Zagadnienia związane z nauką o Bogu, stworzeniu, upadku człowieka, chrystologiczne, soteriologiczne, eschatologiczne nie różnią się w zasadzie od interpretacji kat.; anglikanie przyjmują kult NMP, utrzymany w granicach dogmatu chrystologicznego Soboru Efes. (431), oraz kult świętych.

 

The Apostolic Ministry (wyd. K.E. Kirk), Lo 1926; Confirmation or the Laying on of Hands. Historical, Doctrinal and Practical I-II, Lo 1926-27; B.H. Streeter, The Primitive Church, Lo 1929; Episcopacy Ancient and Modern, Lo 1930; L. Hodgson, The Grace of God in Faith and Philosophy, Lo 1936; A.M. Ramsey, The Gospel and the Catholic Church, Lo 1936, 19646; The Ministry and the Sacraments, Lo 1937; The Parish Communion, Lo 1937, 19616; E. Underhill, The Mystery of Sacrifice, Lo 1938; L.S. Thornton, The Common Life in the Body of Christ, Lo 1942, 19634 ; G. Dix, The Shape of the Liturgy, Lo 1945, I9608; G.W. Lampe, 77ie Seal of the Spirit. A Study in the Doctrine of Baptism and Confirmation in the New Testament and the Fathers, Lo 1951; P.T. Camelot, Sur la théologie de la Confirmation, RSPT 38(1954) 637-657 ; F. Procter, W.H. Frère, A New History of the Book of Common Prayer, Lo 1955; EX. Mascall, Via Media. An Essay in Theological Synthesis, Lo 1956; Ch. Moule, The Sacrifice of Christ, Lo 1956; D.H. Marot, Ministère universel et ministères des Eglises locales au premier siècle du christianisme d'après les théologiens anglicans, Ir 31(1958) 41-58; The Historic Episcopate, Lo I9602; A.G. Hebert, Liturgy and Society. The Function of the Church in the Modern World, Lo 1961 ; Ch. Moule, Worship in the New Testament, Lo 1961 ; D. Harrison, 77ie Book of Common Prayer, Lo 1962; A. Hebert, Apostle and Bishop. The Ministry and the Church Community, Lo 1963; M.H. Shepherd, The Oxford Prayer Book Commentary, NY 1963; The Anglican Synthesis. Essays by Catholic and Evangelicals, Derby 1964; E.L. Mascall, Corpus Christi. Essays on the Church and the Eucharist, 19652; H.R. McAdoo, The Spirit of Anglicanism, Lo 1965; D. Kilpatrick, Remaking the Liturgy, Lo 1967; B. Lautz, The Doctrine of the Communion of Saints in Anglican Theology 1833-1963, Ot 1967; The Revised Catechism, Lo 1967; E. Echlin, The Anglican Eucharist in Ecumenical Perspective, NY 1968; J. Lütticken, Die Kirchen anglikanischer Prägung. Einzellehren, KonKun 526-546; R.C. Jasper, The Gospel and the Sacraments. The Anglican Tradition, Oec 5(1970) 240-253.

 

V. DZIEJE TEOLOGII i DUCHOWOŚCI - uwarunkowane były koniecznością uzasadnienia ortodoksji doktrynalnej K.a.; nadto stanowiły przejaw zdrowej duchowości ewangelij-nej.

W XVI w. teologia anglik, odznaczała się rysem apologijnym; J. Jewel polemizował z oskarżeniem, jakoby anglikanie byli heretykami i burzycielami jedności Kościoła, akcentując, że źródłem prawdy wiecznej jest Bóg, a nie parlament, który ma obowiązki organizacyjne;

R. Hooker, uważany przez anglika-nów za ojca teologii, przedstawił strukturę prawną Kościoła w duchu tomistycznym, wyjaśniając, że król chrzęść, może mieć najwyższą władzę nad Kościołem na wzór króla izr., jednocześnie, zgodnie z duchem teologii św. Ireneusza, widział w Kościele narzędzie Chrystusa działającego przez sakramenty; Richard Field (1561-1616) w Treatise of the Church I-IV, Lo 1604 (C 1847-522), zwalczając rzym. katolicyzm i podkreślając misteryj-ny charakter Kościoła, opowiadał się za tzw. via media; w tym duchu pisał 1610 także L. Andrewes, szukając normatywu doktryny teol. u ojców apost. i ojców Kościoła.

Dla duchowości tego okresu charakterystyczne są m.in. Preces privatae (Lo 1648) Andrewesa oraz zbiór modlitw i kazań (Sermons, Devotions upon Emergant Occasions, Lo 1624) J. Donne'a.
W XVII w. teologię anglik, reprezentowały nurty karoliński i platoński.

Do nurtu karolińskiego (-> caroline divines) należeli kontynuatorzy myśli teol. Hookera, przede wszystkim W. Laud (zw. Cyprianem anglik.), który podejmował polemikę także w obronie tzw. anglokatolicyzmu (katolicyzm bez papieża), przeciwstawiając go reformacji kontynentalnej, Richard Montague (1577-1641), H. Hammond, J. Cosin, J. Taylor, autor licznych pism polem., mor. i ascet.-mist. ;

duchowość tego nurtu reprezentują także J. Brown (lekarz, botanik i mistyk), T. Trafienie, H. Vaughan oraz T. Ken. Nurt platoński (-> Cambridge platonists) stawiał sobie za cel znalezienie via media między li-bertynizmem a dogmatyzmem. Skoro człowiek z postępem nauk zdobywa nową świadomość siebie, istnieje konieczność nieustannej konfrontacji tego, co nowe, z Pismem św.

Teoretycy postulowali przekład doktryny chrzęść, na pojęcia racjonalne i human., gdyż Bóg dał człowiekowi dwa sposoby dojścia do prawdy, tj. przez rozum i objawienie;

pogląd ten głosili B. Whitchcote oraz John Smith (1618-52) w Select Discourses, wyd. Lo 1660-73; jednocześnie reprezentowali oni duchowość chrzęść, podobnie jak H. More, w którego dziełach wzajemnie się przenikają teologia, filozofia i mistyka, czy R. Cudworth, który opierając swój system etyczny na idei obowiązku, wyjaśniał, że wiara polega na realizacji ducha miłości.

Pod ich wpływem znajdowała się grupa poetów, m. in. G. Herbert (1593-1635), który nie tyle moralizo-wał, ile wyrażał właściwy sens duchowości mist.; podkreślał, że jest ona drogą do życia innej natury, której wyjaśnienie stanowi zmartwychwstanie Chrystusa, należące do innego świata niż zdarzenia nam znane; R. Crashaw, którego głębia wiary doprowadziła do katolicyzmu, oraz Francis Quarles (1592-1644), posługujący się symboliką, m. in. w Divine Poems (Lo 1620) i Enchyridion (Lo 164Q).

W XVIII w. teologia anglik, rozwijała się w opozycji do panujących prądów umysłowych; stąd jej charakter polemiczny. J. Butler podkreślał przeciwko -> deizmowi boski charakter objawienia Chrystusa oraz Kościoła; G. Berkeley w polemice z materialistami wyjaśniał, że materia nie jest przyczyną ani formą rzeczywistości;

W. Law bronił prawdziwości struktury autorytetu i kapłaństwa Kościoła, jego widzialnej strony oraz sukcesji apost., zgodności między wiarą a wiedzą, wyrażając nadto w swoich pismach dydaktyczno-misyjnych duchowość rel.-mist. epoki; uczniami Lawa byli J. i Ch. Wesley, John Byrom (1622-1723, autor The Private Journal and Literary, wyd. 1854--57, i wierszy rel.);

do tej grupy należą również Henry Brooke (1703-83), William Jones (1726-1800), W. Warburton, W. Paley. Ruch metodystyczny ( -> metodyści), zapoczątkowany przez G. Whitefielda oraz J. i Ch. Wesleyów rozwinął chrześcijaństwo praktyczne; teologia metodystów, będąca wyrazem duchowości bibl., reprezentowana w kazaniach i pismach ascet.-mist., wpłynęła na odnowę życia rel. w Anglii (np. Ch. Simenon) i posłużyła do rozwoju misji poza jej granicami (np. H. Martyn i Daniel Corrie 1777-1837). Reakcją na działalność Wesleyów była literatura polem. (m.in. James Hervey, 1714-58 i Augustus Montague Toplady, 1740-78).

Rozwój nauki w XIX w. zrodził konieczność ponownej konfrontacji prawd teol. z naukami hist., a także przyr. ; wpłynęło to na rozwój krytyki bibl., zbyt liberalnej w interpretowaniu objawienia (np. S.T. Coleridge, Thomas Arnold 1795-1842, Julius Charles Hare 1795-1855, Ch. Kingsley). Tradycyjne ujęcia struktury K.a., jego hierarchii i sakramentów przedstawił, jednak w sposób liberalny, F.D. Maurice.

Odpowiedzią na liberalizm była teologia głoszona przez ruch -> oksfordzki (R.H. Froude, J. Keble, J.H. Newman), reprezentujący jednocześnie duchowość bibl., liturg. i patrystyczną oraz tradycje klasyków teologii anglik. XVI i XVII w. Tematem rozważań był Kościół jako instytucja boska i sakramenty, przede wszystkim dowartościowanie teologii bierzmowania i eucharystii przy podkreślaniu doktryny wcielenia Chrystusa (R.I. Wilberforce, W.G. Ward, J.B. Mozley, W.E. Gladstone).

Od 1860 kontynuowano krytykę bibl., zajmując się szczególnie problemem natchnienia bibl. ; B.F. Westcott, J.B. Lightfoot, F.J.A. Hort, którzy dokonali przekładu Pisma iw., wytyczyli drogi współcz. egzegezie historyczno-krytycznej ; do tej grupy należał także H.B. Swete, współzał. 1900 „The Journal of Theological Studies". Syntezę myśli teol. XIX w., lecz w aspekcie chrystologicznym, przedstawiono w Lux Mundi, wyd. 1889 pod red. Ch. Gore'a, uwzględniając przy tym problemy narosłe w związku z pojęciem ewolucji i hist.-bibl. krytyki.

Podkreślano przede wszystkim, że Kościół jest personifikacją Chrystusa w sensie inkarnacyjnym (Ch. Gore, H.S. Holland), żaden Kościół w swej strukturze instytucjonalnej nie realizuje jednak w pełni cechy katolickości (D. Stone). Ch. Gore i H.S. Holland stali się prekursorami rozwoju teologii anglik. XX w.
W XX w. teologia anglik, rozwijała się w duchu biblijno-syste-matycznym.

Pod wpływem niem. krytyki bibl. zajmowano się początkowo kwestią-> synoptyczną; bibliści oksfordzcy (W. Sanday, W.C. Allen, B.H. Streeter) badali problem-> logiów Chrystusa; badania podsumował B.H. Streeter (1874-1937) w The Four Gospels. A Study in Origins, Lo 1924, 1964". Reprezentantami metody —> Formgeschichte byli Vincent Taylor (ur. 1887) i R.H. Lightfoot; przeciwstawiali się jej m.in. Ch.H. Dood, oraz Austin Farrer w A Study in St. Mark, Lo 1951.

Dopiero w latach dwudziestych zaczęto uprawiać teologię bibl., która stała się podbudową teologii systematycznej, szczególnie chrystologii; wyrazem tych tendencji było dzieło zbiorowe The Riddle of the New Testament (Lo 1931), na które wywarł wpływ przez swoje prace Edwyn C. Hoskyns (1884-1937).

Pod wpływem wskazań Hoskynsa pisał Arthur M. Ramsey prace The Resurrection of Christ (Lo 1946) i The Glory of God and the Transfiguration of Christ (Lo 1949); szczególny wpływ wywarł Alan Richardson przez A Theological Word Book of the Bible (Lo 1950), An Introduction to the Theology of the New Testament (Lo 1958, 19663), The Bible in the Age of Science (Lo 1961), History Sacred and Profane (Lo 1964), przedstawiając w oparciu o dzieje problemów bibl. konieczność stosowania właściwej metody w badaniach biblijnych.

Teologia liturgii, związana ściśle z teologią bibl., umożliwiła dowartościowanie pojęcia—»-koinonia; jego misteryjny i społ. charakter wyjaśnił Lionel S. Thornton w The Common Life in the Body of Christ (Lo 1942, 19634); Gregory Dix w dziele The Shape of the Liturgy (We 1945, Lo I9608) zawarł teol. opracowanie podstaw liturgii i wskazał na ich praktyczne zastosowanie.

Zależność liturgii od ewangelizacji rozwinął John A.T. Robinson w Liturgy Coming to Life (Lo 1960, 19643), podkreślając mis. charakter liturgii, oraz Charles F.D. Moule w Worship in the New Testament (Lo 1961).

Teologia systematyczna znajdowała się pod wpływem myśli zawartej w Lux Mundi; rozróżnienie między faktem hist, a jego teol. interpretacją uwydatniło się szczególnie w chrystologii in-karnacyjnej (W- Temple, L.S. Thornton). Ośrodek oksfordzki (E.G. Selwyn, Will Spens, W.L. Knox, A.E.J. Rawlinson, A.R. Vidier) publikował w „Theology", a program teol. zarysował w Essays Catholic and Critical (Lo 1926), postulując stworzenie systemu o charakterze teologiczno-scjentystycznym.

Tendencjom tym przeciwstawił się D.R. Davies (1889-1958), wykazując w On to Orthodoxy (Lo 1939) główne błędy w teologii liberalnej (niewłaściwe ujęcie ludzkiej natury, wyłączenie elementu rzeczywistości eschat, z etyki chrzęść, zapoznanie wyjątkowego charakteru chrześcijaństwa, sekularyzacja życia i religii), postulując konieczność oparcia się w badaniach na wyznaniu wiary.

W tym kierunku Eric L. Mascall (ur. 1905) nawiązał w He Who is, Lo 1943 (Ten, który jest, Wwa 1959) do tzw. teologii naturalnej, posługując się tomistycznym uzasadnieniem istnienia Boga i analogią, podczas gdy Gilbert Ryle (ur. 1900) w Systematically Misleading Expression (Lo 1932) i Alfred J. Ayer (ur. 1910) w Language Truth and Logic (Lo 1936) przeciwstawiali się metafizyce teol.; nadto John T. Ramsey (ur. 1915) w Religious Language (Lo 1957) oraz Paul van Buren w The Secular Meaning of the Gospel (NY 1963) przedstawili próbę mówienia o Bogu językiem areligijnym.

Próbę wyjaśnienia tajemnicy Boga w oparciu o wydarzenia przyrodzone podjął Ronald G. Smith w The New Man (Lo 1956) oraz A.R. Vidier w Essay in Liberality (Lo 1957), mówiąc o tzw. „świętej świeckości".

Grupa środowiskowa Cambridge w dziele zbiorowym Soundings (NY 1962) wypowiedziała swój pogląd na dyskutowane ostatnio problemy teol.; spopularyzował je J.A.T. Robinson w Honest to God, Lo 1963 (Spór o uczciwość wobec Boga, Wwa 1966), E.L. Mascall przeprowadził ich krytykę w The Secularisation of Christianity.

An Analysis and a Critique, Lo 1965 (Sekularyzacja chrześcijaństwa, Wwa 1970), A.M. Ramsey w Sacred and Secular. A Study in the Otherworldly and Thisworldly Aspects of Christianity (Lo 1965) wyjaśnił ich złożoność, dając im nową orientację w oparciu o dane bibl. i anglik, teologii klasycznej, a Reaburne S. Heim-beck w Theology and Meaning. A Critique of Metatheological Scepticism (Lo 1969) opracował krytycznie sceptycyzm meta-teologiczny (-> metateologia).

Do anglik, czasopism teol. należą m.in. „The Church Quarterly Review", wychodzący w Londynie 1875-1966, od 1968 ponownie jako „The Church Quarterly"; „The Journal of Theological Studies", zał. 1900, wydawany przez ośrodek uniw. w Oksfordzie; „Angličan Theological Review", zał. 1918 w Evan-ston, nieoficjalny organ kolegiów i seminariów teol. The Protestant Episcopal Church in the USA; mies. „Theology", zał. 1920 w Londynie; nadto od 1946 wychodzi w Londynie „Faith and Unity" — organ The Council for the Defence of Church Principles, oraz od 1958 „Frontier" — organ The Christian Frontier Council.

 

O.C. Quick, Liberalism, Modernism and Tradition, Lo 1922; W. Vollrath, Theologie der Gegenwart in Grossbritanien, Gü 1928; P. More, FX. Cross, Anglicanism, Miw 1935, Lo 19622; N. Sykes, The Religious Thought in England, Lo 1953; tenże, The English Religious Tradition, Lo 1954; H.F. Woodhouse, The Doctrine of the Church in Anglican Theology 1547-1603, Lo 1954; Y. Congar, Brève histoire de courants de pensée dans r anglicanisme, 1st 4(1957) 133164; A.M. Ramsey, From Gore to Temple. The Development of Anglican Theology between Lux Mundi and the Second World War 18891939, Lo 1960, 19623; H. Davies, Worship and Theology in Englandl\, Pri 196172; S. Cwiertniak. Etapes de la pietas anglicana, P 1962; G.H. Tavard, The Quest for Catholicity. A Study in Anglicanism, Lo 1963 (La poursuite de la catholicité, 1 1965); S. Neill, The Interpretation of the New Testament 18611961, Lo 1964; L. Bouyer, La spiritualité orthodoxe et la

Podobne prace

Do góry