Ocena brak

AMERYKA PÓŁNOCNA

Autor /Kilian Dodano /22.05.2012

Część kontynentu -> Ameryki, skolonizowana przez Europejczyków, mówiących głównie językiem ang.; obszar 21,5 min km2.

 

I. Religie pozachrześcijańskie. II. Kościół katolicki — A. Misje i stabilizacja Kościoła, B. Dzieje Kościoła w XIX i XX w., C. Dane statystyczne. III. Kościół prawosławny — 1. Nestorianie, 2. Ormianie monofizyccy, 3. Syryjczycy zw. jakobitami, 4. Kościoły greckoprawosławne. IV. Misje protestanckie.

 

Historia - A.P. odkrył 1497 G. Caboto, Włoch w służbie angielskiej. W XVI-XVII w. Hiszpanie opanowali południe A.P., Francuzi ziemie nad Rzeką Św. Wawrzyńca i Missisipi, Anglicy wybrzeża Atlantyku i Zatoki Hudsona;

kolonie Holendrów (m. in. Nowy Amsterdam — obecnie Nowy Jork) zajęli 1665 Anglicy. W posiadłościach hiszp. nad Pacyfikiem utrzymali się rolnicy Pueblo; na pozostałych terenach osiadali eur. rolnicy po wyparciu myśliwskich Indian ku zachodowi ; najliczniejsi byli osadnicy ang., którzy m.in. szukali w A.P. swobody religijnej.

W 1763 franc. Kanada została odstąpiona Anglii, zaś Luizjana Anglii i Hiszpanii. W 1776 wybuchło powstanie w dawnych koloniach ang., które utworzyły Stany Zjedn.; 1783 otrzymały one Luizjanę ang., zaś 1803 odkupiły resztę od Francji (na zach. od Missisipi); 1819 odkupiły Florydę od Hiszpanii; 1845-53 opanowały pn. kresy Meksyku i obszary nad Pacyfikiem.

Alaska, odkryta 1741 przez ros. wyprawę V.J. Beringa, została sprzedana 1867 Stanom Zjednoczonym.
Po 2 wojnach świat. —> Stany Zjedn. stały się czołowym mocarstwem; Kanada, rozszerzona po Pacyfik, Alaskę i Morze Arktyczne, wchodzi w skład Bryt. Wspólnoty Narodów; -> Grenlandia należy do Danii; z posiadłości franc, pozostały tylko 2 małe wyspy. Znaczną większość ludności A.P. stanowią Europejczycy;

Murzyni, przywożeni do pracy niewolniczej na plantacjach południa i wyzwoleni 1863, stanowią ok. 10%; znacznie mniej liczni są Azjaci (ok. 1 min, czyli 0,5 %), imigrujący od XIX w.; tubylcy (750 000, czyli ponad 0,3%) należą do najniższych warstw społ. lub żyją w rezerwatach (Indianie) czy na skrajnej północy (Eskimosi).

Ludność A.P. wynosiła 1966 ok. 217 min; chrześcijan było ok. 143,5 min (66%), w tym katolików 55,4 min (25,5%), prawosławnych 3,1 min, protestantów ok. 85 min; wyznawców religii pozachrześcijańskich i nie określonych było ok. 73,5 min.
Zygmunt Sulowski

1. RELIGIE POZACHRZEŚCIJAŃSKIE 

1. Religie rodzime—> Ameryka (II); wyznaje je dziś część spośród 750 000 tubylców, zwł. Indianie żyjący w rezerwatach i Eskimosi.

2. Religie napływowe mają swych wyznawców wśród nowszych emigrantów z Europy (żydzi) i Azji; judaizm liczy ponad 6 min wyznawców, buddyzm 200 000, konfucjanizm 100 000 oraz hinduizm, islam, sintoizm i taoizm po 50 000 lub mniej wyznawców.

 

WHP V-VII (passim); AtHier 1968; WCH 1968; AtKG 1970.

 

II. KOŚCIÓŁ KATOLICKI - rozwijał się w A.P. w okresie kolonizacyjnym oraz stabilizacyjnym Kanady i Stanów Zjednoczonych.

A. MISJE i STABILIZACJA KOŚCIOŁA — Ok. 1000 chrześcijaństwo dotarło ze Skandynawii do Grenlandii. W 1124 zał. bpstwo w Gardar, pierwsze na zach. półkuli. Ok. 1150 bp Arnold zbudował katedrę (wykopaliska 1926).

Diecezja liczyła 16 kościołów i 2 klasztory, liczba wiernych nie przekraczała nigdy 4000. Do 1440 miało być 17 bpów. W 2. poł. XV w. ustała łączność z Europą. W pocz. XVI w. chrześcijaństwo na Grenlandii zanikło zupełnie na skutek napadów piratów z morza, Eskimosów z północy oraz degeneracji zamkniętej w sobie małej grupy mieszkańców.

Trwała chrystianizacja Ameryki dokonała się po odkryciu Kolumba. Prowadziły ją trzy ośrodki: hiszp., franc, i angielski. Misjonarze starali się z jednej strony pozyskać dla chrześcijaństwa Indian, z drugiej chcieli zapewnić opiekę duszpast. białym kolonizatorom i na zajętych przez nich terenach utworzyć stałą organizację kościelną. W XVI w. działalność mis. rozwijali tylko Hiszpanie.

Do Teksasu i Nowego Meksyku docierali misjonarze z Meksyku, na Florydę — z Kuby. W ciągu dwu nast. stuleci dotarli do dzisiejszych stanów Kolorada, Arizony i Kalifornii oraz sporadycznie do kolonii angielskich.

Wyniki tych misji, prowadzonych głównie przez franciszkanów, w mniejszym stopniu przez jezuitów, mercedariuszy i karmelitów, były nikłe. Głośny był misjonarz Kalifornii J. Serra OFM, założyciel wielu ->- redukcji, m. in. Los Angeles i San Francisco (1776).

Misje od Teksasu po Kalifornię podlegały najpierw bpowi w Guadalajara (1552), później bpowi w Durango (1620), wreszcie w Monterrey (1777) i Sonora (1779). Floryda należała początkowo do diec. Santiago na Kubie, a później do Hawany (od 1787). W XIX w. tereny te przyłączono do Stanów Zjednoczonych. Większe rezultaty przynosiły misje franc, działające od pocz. XVII w. wśród plemion Algonkinów, Huronów, Irokezów nad Rzeką Św. Wawrzyńca i Wielkimi Jeziorami. Misjonarzami byli franciszkanie-rekolekci i jezuici.

W 1639 przybyły siostry urszulanki z Tours i siostry pielęgniarki z Dieppe (w okresie nowoż. pierwszy wypadek angażowania kobiet do bezpośredniej pracy mis.), 1657 sulpicjanie. W 1663 otwarto seminarium w Quebec przy współpracy Seminarium Misji Zagr. w Paryżu. Odtąd la-zaryści i sulpicjanie stali się wychowawcami kanad, duchowieństwa, a diec. Quebec i jej seminarium centrum ewangelizacji Kanady w XVIII w.

Wcześniej już misjonarze zak. stali się pionierami chrześcijaństwa i cywilizacji wśród Illinoisów oraz w dorzeczu Missisipi i Missouri; położyli też zasługi nauk., np. jezuita Jacques Marquette zbadał 4500 km nieznanych rzek (jego pamięć uwieczniono nazwą miasta i pomnikiem w Hall of Fame na Kapitolu w Waszyngtonie); franciszkanin L. Hennepin pierwszy zbadał bieg Missisipi aż do ujścia.

Francuskie misje napotykały niemałe trudności: prymitywizm życia Indian (rytualny kanibalizm, wojny plemienne, wielożeń-stwo i alkoholizm, którego nauczyli Indian Europejczycy), antagonizm Anglików (posunięty do zbrojnych napadów), wreszcie zanik ducha apost. u kolonistów franc, w XVIII w. Kościół w „Nowej Francji" zależał w pierwszym stadium od abpa w Rouen, 1658 ustanowiono wikariat apost. Quebec podniesiony 1674 do rangi diec, do której należały wszystkie posiadłości franc, po ujście Missisipi aż do czasu ustanowienia bpstwa w Nowym Orleanie (1793).

Kilkudziesięciu misjonarzy poniosło śmierć męczeńską (8 z nich kanonizował 1930 Pius XI); świętością ponadto zasłynęli: pierwszy bp Quebecu François Montmorency-Laval MEP, Dydak Pelletier OFM, indiańska dziewczyna Kateri Tekakwitha; ich procesy beatyfikacyjne są w toku. Wg spisu ludności 1667 było w „Nowej Francji" 3198 katolików, 18 kapłanów diec, 31 jezuitów i 46 sióstr; 1767 — 6500 katolików i 181 kapłanów.

W XVIII w. Francja straciła swoje posiadłości na rzecz Anglii i Hiszpanii. Pod panowaniem Anglii (Kanada i obszary na wschód od Missisipi) zapanował ucisk Kościoła, trwający do wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. W Kanadzie konstytucja 1791 zagwarantowała wolność rel., a Luizjana została włączona do Stanów Zjedn. (1763, 1803).

Kolonizacja ang. (i hol.) dokonywała się pod znakiem protestantyzmu. Pierwszą grupę 200 katolików sprowadził do kolonii ang. lord George Calvert Baltimore (1643), założyciel kolonii Maryland. Grupie tej towarzyszyło 4 jezuitów, którym nie wolno jednak było zajmować się Indianami. Baltimore zaprowadził w stanie Maryland wolność rel. (Act of Toleration, 1649).

W 1689 anglikanie obalili jednak rząd kat. i przez 100 lat katolicy w tym stanie pozbawieni byli pełnych praw. Liczba katolików była znikoma: w chwili uzyskania niepodległości ok. 30 000 wiernych i 25 kapłanów, podlegających wikariuszowi apost. w Londynie. Dopiero 1784 mogła Stolica Apost. mianować wikariusza apost. dla Stanów Zjednoczonych.

Opowiedzenie się katolików za walką o niepodległość i przymierze Stanów Zjedn. z Francją (1778) złagodziły uprzedzenia wyznaniowe. Nadto hasła wolnościowe oraz powstające od poł.
XVIII w. sekty żądające wolności rel. przygotowywały grunt pod pluralizm religijny. Konstytucja Stanów (1787) zagwarantowała wolność sumienia.

Z braku dopływu misjonarzy w okresie rewolucji i wojen w końcu XVIII w. i na pocz. XIX w. działalność mis. wśród Indian A.P. została niemal zupełnie przerwana. Misje wśród Eskimosów i amer. Murzynów rozpoczęły się dopiero w nast. okresie.

 

Shea I-IV; HUMC II (passim); H. Nottarp, Das Grönlandbistum Gardar, ZSavRGk 81(1964) 1-78; L. Campeau, Monumenta Novae Franciae l. La première mission de l'Acadie (1602-1618), R 1967; L. Pouliot, J.B. Tennelly, NCE I 401-408.

 

B. DZIEJE KOŚCIOŁA W XIX i XX w. -> Kanada (II) -> Stany Zjednoczone (II).

C. DANE STATYSTYCZNE — W 1969 A.P. miała 45 metropolii, 216 archidiec. i diec, 1 prałaturę nullius, 2 opactwa nullius przynależne do Kościoła łac (1900 — 20 metropolii, 134 archidiec. i diec, opactw nullius i wikariatów apost. ; 1960 — 40 metropolii, 207 archidiec, diec, opactw nullius i wikariatów apost.).

Organizacja terytorialna Kościołów unickich wsch. obejmowała 2 metropolie, 7 archidiec. i diec. obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, 1 metropolię i 3 archidiec. i diec. obrządku bizantyjsko-ruskiego, 1 egzarchat apost. obrządku maronickiego (Detroit) i 1 egzarchat apost. obrządku melchickiego (Boston). Nadto w Stanach Zjedn. (od 1893) i Kanadzie (od 1899) istnieją delegatury apost. ; ta ostatnia na mocy listu apost. pap. Pawła VI Quam multum z 16 X 1969 została zamieniona na nuncjaturę apostolską.

W 1966 A.P. z przyległymi wyspami liczyła 217 min mieszk., w tym 55,4 min katolików, 21 901 parafii i samodzielnych placówek duszpast., 45 388 kapłanów diec, 28 934 kapłanów zak., 26 583 alumnów, 66 834 zakonników i 227 583 siostry (1900 -81,1 min mieszk., 13 min katolików, 11 258 kapłanów diec, 3741 kapłanów zak., 5378 zakonników, 15 049 sióstr; 1930 -178,8 min mieszk., 24,5 min katolików, 24 357 kapłanów diec, 10 537 kapłanów zak.; 1960 - 198,5 min mieszk., 49,4 min katolików, 41 933 kapłanów diec, 23 866 kapłanów zak., 22 498 zakonników i 219 416 sióstr, przynależnych do Kościoła obrządku łacińskiego.

W 1966 katolicy obrządków wsch. w A.P. liczyli łącznie 1,15 min wyznawców (525 900 obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, 318 800 obrządku bizantyjsko-ruskiego, 150 000 bizantyjsko-mclchickiego, 125 000 obrządku maronickiego, 10 000 obrządku italo-albańskiego, 8000 bizant.-rum., 5000 obrządku antioch.-syr., 5000 obrządku ormiańskiego i ok. 2500 obrządku chaldejskiego), ok. 900 parafii, 780 kapłanów diec, 54 kapłanów zak., 199 alumnów, 498 zakonników i 322 siostry.

 

BdM I-II (passim); WCH 1968 (passim); AtHier; AnPont 1970.

 

III. KOŚCIÓŁ PRAWOSŁAWNY - Początki prawosławia w A.P. sięgają końca XVIII w. i wiążą się z misją ros. na Alasce, kiedy terytorium to znalazło się pod panowaniem Rosji (1747-1867).

W misji tej, rozpoczętej 1792, doniosłą rolę odegrał (1794-1837) tamtejszy pustelnik św. German; 1872 misję przeniesiono do San Francisco, gdzie 1889 założono seminarium duch. dla kształcenia duszpasterzy i misjonarzy; podobne instytucje założono 1895 w Minneapolis i Cleveland. Ok. 1900 misja została podzielona na dwa wikariaty: Alaskę obejmującą 16 parafii, 17 kościołów i 11 000 wyznawców oraz wikariát A.P. z siedzibą w Nowym Jorku.

Organizacyjnie była ona związana z metropolią prawosł. Wysp Aleuckich; w Sitka na Alasce rezydował prawosł. bp pomocniczy. Liczba wyznawców prawosławia wzrosła dopiero w 2. poł. XIX i w 1. poł. XX w. na skutek emigracji, niejednolitej zresztą pod względem religijnym. Syryjczycy, Ormianie i Chaldejczycy wyznawali ortodoksję przed-chalced. i reprezentowali nestorianizm (Chaldejczycy) bądź mo-nofizytyzm (ormianie, Syryjczycy).

1. Nestorianie zjawili się w A.P. (głównie w Stanach Zjedn.) w większej grupie dopiero po 1933 i podzielili się na dwie społeczności religijne. Pierwsza, nosząca oficjalną nazwę Church of the East of the Assyrians, jest rządzona przez kato-likosa, rezydującego od 1940 w Turlock w Kalifornii i pozostaje pod wpływem doktrynalnym i ustrojowym Kościoła epi-skopalnego.

Jednakże większość nestorianów amer, nie uznaje katolikosa z Turlock i zorganizowała niezależną społeczność kośc. (American Assyrian Apostolic Church), na wzór prezbi-teriański. Obydwie te społeczności są nieliczne; wielu nestorianów przeszło na katolicyzm lub protestantyzm; ok. 1952 posiadały łącznie 34 kapłanów i 40 000 wyznawców.

2. Ormianie monofizyccy przybyli na kontynent amer, pod koniec XIX w., przy czym główne nasilenie emigracji przypada na pocz. XX w. W 1920 katolikos ormiański w Eczmia-dzynie mianował specjalnego legata dla Europy i Ameryki, któremu powierzył opiekę rel. nad ormiańskimi emigrantami.

W kilka lat później zostało utworzone abpstwo w Nowym Jorku, obejmujące A.P. i Środk., 1950 bpstwo pd.amer. z rezydencją w Los Angeles w Kalifornii. Obie diec. uzależnione są jurysdykcyjnie od katolikatu w Eczmiadzynie ; 1960 w całej Ameryce ormianie monofizyccy mieli 1 abpstwo i 1 bpstwo, 66 kościołów, 60 kapłanów i ok. 220 000 wyznawców.

3. Syryjczycy zw. jakobitami przybyli do A.P. dopiero w XX w., najczęściej w wyniku prześladowania przez Turków. Już 1915 utworzyli pierwszą społeczność kośc. w Chicago, a 1951 przyłączyli się do Apostolic Episcopal Church. Jurysdykcyjnie zależni są od monofizyckiego patriarchy antiocheńskiego. W 1950-60 mieli na kontynencie amer. 1 metropolię (Nowy Jork), której podlegało 2 bpów pomocniczych, 1 bp tytuł., 40 kościołów i ok. 5000 wyznawców.

4. Kościoły greckoprawosławne są w Ameryce daleko liczniej reprezentowane. Pod względem nar. wyznawcy tych Kościołów rekrutują się najczęściej spośród emigrantów Greków, Syryjczyków, Rosjan, Serbów, Ukraińców, Rusinów Zakarpackich, Albańczyków i Rumunów. Na skutek akcji mis. zyskali oni również wyznawców wśród Indian, Eskimosów i Amerykanów (USA).

Pod względem organizacyjnym tworzyli oni od 1908 archidiecezję w Nowym Jorku dla całej A.P., nadto 2 wikariaty biskupie Aleuty i Brooklyn i 3 misje (gr., serbska
1 amer.).

W 1911 miała ona 100 kościołów, 1 klasztor, 113 szkół,
2 seminaria, 4 czasopisma i obejmowała: 63 000 Rosjan, 53 000 Ukraińców pochodzących głównie z Galicji i Bukowiny, 21 000 Serbów, 20 000 Syryjczyków, 12 000 Rusinów Zakarpackich, 6000 Albańczyków, 5000 Eskimosów, 3000 Greków, 3000 Indian i 3000 tubylczych mieszkańców Wysp Aleuckich. Emigranci ci jednakże dość szybko ulegli amerykanizacji, w wyniku czego przejawiły się wśród nich tendencje do rel. niezależności. Na skutek wzmożonej emigracji po I wojnie świat. Kościół prawosł. rozrósł się organizacyjnie i liczebnie.

W 1918 obok archidiec. nowojorskiej były 4 wikariaty biskupie, 3 misje, 271 kościołów, 50 kaplic, 257 kapłanów i ok. 300 000 wyznawców.

Już 1922 patriarcha ekum. Grzegorz VII utworzył zależną od Konstantynopola metropolię A.P. i Pd., z rezydencją w Nowym Jorku, której podporządkował w charakterze sufraganii 4 diecezje. W 1931 metropolię jednakże zreorganizowano; zniesiono 4 diec, a metropolita otrzymał bpów pomocniczych dla poszczególnych narodowości amer, prawosławia.

Z metropolią tą związano nieco później bpstwo dla prawosł. Rusinów Zakarpackich, diec. nowojorską zorganizowaną przez odłączonych od Kościoła gr.kat. Ukraińców (1933), a nadto bpstwo pomocnicze dla Albańczyków, którzy po 1945 zerwali z macierzystym Kościołem. Metropolia ta prowadzi działalność mis. (od 1936), która objęła także Afrykę (m.in. Ugandę) i Azję (m.in. Koreę, Filipiny). W 1960 gr. Kościół prawosł. w Ameryce miał 1 metropolię, 8 bpstw, 382 kościoły, 405 kapłanów i ok. 1,2 min wyznawców.

Emigranci syr., należący do syr. Kościoła prawosł. w Antiochii, osiedlili się w Ameryce w XIX i XX w. Przez dłuższy okres czasu podlegali ros. metropolii prawosł. w Nowym Jorku.

Dopiero 1934 patriarcha antiocheński wysłał do Ameryki archi-mandrytę Antoniego Bashira, zlecając mu opiekę rel. nad prawosł. Syryjczykami i mianując go równocześnie wik. patriar-chalnym nowo utworzonej archidiec. nowojorskiej i całej A.P. W nast. latach zostali mianowani 3 bpi pomocniczy dla Stanów Zjedn. (Toledo), Argentyny (Buenos Aires) i Brazylii (Säo Paulo). Ok. 1960 Kościół ten obejmował w Ameryce 1 abpstwo, 2 bpstwa i ok. 230 000 wiernych.

Rosyjski Kościół prawosł. w Ameryce jest podzielony na 2 niezależne od siebie wspólnoty. Najliczniejszy liczbowo jest Russian Orthodox Greek Catholic Church of America zależny od patriarchatu ekum. w Konstantynopolu. Początki jego sięgają misji na Alasce. Do 1933 Kościół ten, jako metropolia nowojorska, był formalnie związany z patriarchatem moskiewskim.

Kongres Ros. Kościoła prawosł. w Ameryce zwołany 1934 do Cleveland ogłosił autonomię tegoż Kościoła, a na metropolitę Nowego Jorku i San Francisco powołał, w miejsce egzarchy przysłanego przez patriarchę moskiewskiego, bpa Teofila Paszkowskiego, co doprowadziło do rozłamu wśród wiernych.

Podejmowane 1943, 1946 i 1947 próby zjednoczenia i podporządkowania Kościoła patriarchatowi w Moskwie nie powiodły się. Istniejące obecnie trzy grupy wyznawców tego Kościoła obłożyły się wzajemnie ekskomunikami. Organizacja kośc. obejmuje 1 metropolię (Nowy Jork), 9 bpstw (w tym 1 w Japonii, 1 w A.Ł.), 2 wydziały teol., 352 kościoły i 755 000 wiernych (1957).

Drugą prawosł. społeczność ros. pochodzenia tworzy Russian Orthodox Church Outside Russia. Jego początki wiążą się ściśle z emigracją ros. po I wojnie świat, i z rozłamem w ros. Kościele prawosł. po 1920 na skutek dekretu patriarchy moskiewskiego Tychona (6 XI 1922) i postawy emigracyjnego metropolity Eulogiusza. Ten ostatni, mianowany początkowo przez patriarchat moskiewski zwierzchnikiem kośc. emigracji ros. w Europie, po zerwaniu z Kościołem ros. otrzymał podobne uprawnienia z Konstantynopola (1921).

Od 1923 na mocy uchwały synodu karłowickiego Kościół ten ogłosił swą autonomię, a 1930 poddał się patriarchatowi ekum. w Konstantynopolu. Ponieważ 1934 poważna część wyznawców prawosławia ros. w Ameryce przyłączyła się do Russian Orthodox Church Outside Russia, dlatego przy podziale tegoż Kościoła na 4 metropolie, utworzono wówczas metropolie pn.amer. z rezydencją w Nowym Jorku.

W 1947 metropolita nowojorski Teofil podporządkował się patriarsze moskiewskiemu. Tomosem patriarchy moskiewskiego Aleksego z 10 IV 1970, proklamowanym (po śmierci Aleksego) 17 V 1970 przez metropolitę Pimena, stróża tronu patriarszego, ros. metropolia prawosł. w Nowym Jorku otrzymała autokefalię, co spowodowało zatargi z patriarchą ekum. Konstantynopola.

Główna siedziba tego Kościoła od 1950 znajduje się w Nowym Jorku. Na kontynencie amer. Kościół ten obejmuje 1 metropolię, 9 bpstw (m.in. Kanada, Brazylia), 224 kapłanów i ok. 90 000 wiernych (1951).
Emigranci serb. w Ameryce podlegali ros. metropolii prawosł. w Nowym Jorku;

1921 otrzymali własne bpstwo w Libertyville, obejmujące A.P., uzależnione od patriarchatu serb. w Belgradzie.
Ukraińska społeczność prawosł. w Ameryce należy do 3 różnych Kościołów. Ukrainian Orthodox Church of America powstał 1924 i jest podporządkowany gr. metropolii prawosł. w Nowym Jorku; wyznawcy mieszkają głównie w Kanadzie i Stanach Zjedn. (1951 — 1 bpstwo, 30 kapłanów, 37 kościołów i 42 250 wiernych).

Ukrainian Orthodox Church of USA, uzależniony od patriarchatu w Konstantynopolu, powstał 1946; wyznawcy rekrutują się głównie spośród polit, emigrantów ukraińskich; obejmuje 1 metropolię (rezydencja w Bala Cyn-wyd), 2 abpstwa, 1 bpstwo, 96 parafii, 85 000 wyznawców. Nieznaczną rolę odgrywa Holy Ukrainian Autocephalic Orthodox Church in Exil, liczący zaledwie 10 parafii i 4500 wiernych.

Do wsch. Kościołów prawosł. w Ameryce należy nadto: Bulgarian Eastern Orthodox Church, zależny formalnie od bułg. patriarchatu w Sofii; ma jedną diec, utworzoną dla emigrantów bułg. 1936, obejmuje cały kontynent, a nadto Australię (rezydencja w Nowym Jorku). W 1951 doszło do faktycznego zerwania z patriarchatem w Sofii, chociaż prawna zależność formalna trwa nadal; bpstwo obejmuje 22 parafie i 86 000 wyznawców.

Romanian Orthodox Episcopate of America został zorganizowany 1925 przez patriarchat rumuński w Bukareszcie dla emigrantów rumuńskich w Ameryce. Bpstwo z siedzibą w Waszyngtonie do 1945 było zależne od tegoż patriarchatu, zerwanie nastąpiło po II wojnie świat.; obejmuje 52 parafie i ok. 50 000 wyznawców w Kanadzie i USA.

Dwa dalsze Kościoły prawosł. w A.P. są tworami najnowszymi i mają niewielu wyznawców : American Holy Orthodox Catholic Apostolic Eastern Church powstał 1932 i postawił sobie za cel zjednoczenie wszystkich Kościołów prawosł. w Ameryce; ma własny patriarchat z rezydencją w Springfield, 1 abpstwo, 3 bpstwa, 20 kapłanów i 3100 wiernych (1949).

American Orthodox Church został zał. 1940 przez prawosł. konwertytów amer, pochodzenia (bpstwo w Waszyngtonie). Dwie pozostałe społeczności prawosł. nie mają żadnego znaczenia, a liczba wiernych każdej z nich nie przekracza tysiąca (łącznie: 1 abpstwo, 1 bpstwo, 5 kościołów i ok. 300 wiernych).

W 1960 Kościoły monofizyckie i nestoriańskie posiadały na kontynencie amer. 1 patriarchat, 1 metropolię, 1 abpstwo, 4 bpstwa. Kościoły prawosł. natomiast obejmowały 1 patriarchat, 4 metropolie, 5 abpstw, 35 bpstw i 1966 łącznie 3,9 min wyznawców, z czego na Amerykę Łac. przypadło 480 000.

 

P. Kawerau, Amerika und die orientalischen Kirchen. Ursprung und Anfang der amerikanischen Mission unter den Nationalkirchen Westasiens, B 1958 (bibliogr.); LKS I-II (passim); A.A. Bogolepow, Toward an American Ortho-dox Church, NY 1963; J. Harder, Kleine Geschichte der Orthodoxen Kirche, B 1963, 224-227; BdM I-II (passim); AtHier; A.A. Bogolepow, The Historical Road of the American Metropolia, DiakDial 5 (1970) 162-167; I. Doens, L'Eglise autocéphalie orthodoxe en Amérique, Ir 43 (1970) 279-289; tenże, Autour de l'autocèphalie de l'Eglise orthodoxe en Amérique, Ir 43 (1970) 437--448; Le problème de l'autocèphalie de l'Eglise orthodoxe en A., 1st 16 (1971) 58-93; V. Rochoau, Innocent Veniaminov and the Russian Mission to Alaska 1820-1840, VTQ 15 (1971) z. 3, 105-120.

 

IV. MISJE PROTESTANCKIE - w A.P. wiążą się ściśle z kolonizacją. Do Nowego Świata przywiodła jednych nadzieja szybkiego wzbogacenia się, inni szukali tutaj schronienia przed uciskiem polit, i rel. panującym w Europie.

Emigranci przybywali większymi grupami, osiedlali się w jednej okolicy i tworzyli centra rel. własnych Kościołów, z których prowadzili misje w całej A.P. i poza nią. Z czasem amer, wspólnoty protest, ulegały procesowi stopniowego podziału; odłączające się mniejsze grupy tworzyły „nowe Kościoły", różniące się od macierzystych często tylko nazwą.

Wielkie zróżnicowanie chrześcijaństwa w A.P. (obecnie istnieje ok. 250 legalnie działających Kościołów chrzęść.) ma swoje uzasadnienie w amer, idei wolności rel. w różnicach rasowych, polit, i gosp. oraz w strukturze nar. społeczeństwa amerykańskiego.

Anglikanie pojawili się w A.P. 1585 jako pierwsi koloniści ang. i skolonizowali Wirginię; stąd promieniował anglikanizm na sąsiednie tereny i stał się religią większości mieszkańców stanów pd. (Maryland, Pn. i Pd. Karolina). Kongregacjoniści przybyli do A.P. z Holandii; 1620 osiedliła się tu uciekając przed prześladowaniem gmina rel. z Lejdy;

założyli oni kolonię Plymouth Bay (dziś Plymouth). Po upadku rewolucji ang. nowa fala kongregacjonistów zasiliła rozwijający się szybko Kościół; 1865 zwołano w A.P. nar. sobór kongregacjonistów, który ustali! wspólne dla wszystkich grup wyznanie wiary. Wielu wyznawców prezbiterianizmu wskutek prześladowań w Anglii, Szkocji, Irlandii wyemigrowało 1614 i 1660 do A.P., dając początek amer. Kościołowi prezbiteriańskiemu (Presbyterian Church in the USA).

Grupa mennonitów przybyła z Holandii ok. 1632 pod kierownictwem Pietera Corneliusa Plockhoy i osiedliła się nad rzeką Delaware; następna grupa przybyła 1683 do Pensylwanii (założyła miasto Germantown, dziś Filadelfia); emigracja mennonitów z Holandii trwała do 1710; 1688-1709 przybywali men-nonici uchodźcy ze Szwajcarii; 1786 wielu z nich przeniosło się ze Stanów Zjedn. do Kanady.

Pierwsi baptyści, zw. baptystami powsz. (General Baptist) przybyli do A.P. 1639; 1644 osiedliła się wypędzona z Anglii grupa baptystów partykularnych (Particular Baptists), którzy pod kierunkiem swego przywódcy Rogera Williamsa (zm. 1684) zorganizowali własne państwo w Rhode Island; z tego ośrodka rozprzestrzenił się baptyzm po 1701 na teren Stanów Zjedn., gdzie dziś stanowi najliczniejsze wyznanie protest.;

w zjazdach w Filadelfii (1792) i Hampshire (1832) przyjęto zasadę rozdziału Kościoła od państwa oraz tolerancji, której przejawem jest również zniesienie dyskryminacji rasowej; zwalczając od początku niewolnictwo Murzynów najskuteczniej przyczynili się do zniesienia w XIX w. handlu niewolnikami. Kwakrzy wskutek prześladowań w ojczystej Anglii wyemigrowali do A.P. ok. 1681 pod wodzą W. Penna; nad rzeką Delaware (w późniejszym stanie Pensylwania) założyli swe autonomiczne kolonie.

Wielu zwolenników luteranizmu i Kościola reformowanego przybyło z Niemiec w 1. poł. XVIII w. Metodyści (Methodist Episcopal Church) przybyli 1760 do A.P. z Irlandii; 1768 otworzyli w Nowym Jorku własny Kościół; 1773 założyli pierwsze gminy w Kanadzie; 1784 John Wesley wyświęcił dra Thomasa Coke'a na superintendenta A.P. W 1792 secesyjna grupa pod wodzą kaznodziei J. O'Kelly utworzyła odrębną wspólnotę Republican Methodists, od której nast. odłączyli się czarni wyznawcy i utworzyli własny Kościół.

Protestanckie Kościoły A.P. prowadziły misje wśród Indian; szczególnie zasłużyli się tu kwakrzy i mormoni. Chrystianizacja wśród Indian napotykała ogromne trudności wskutek nieufności Indian wobec białych, ustawicznych walk plemiennych, systematycznego rabunku ziemi należącej do Indian.

W pracy mis. wśród Indian wyróżnili się m.in. John Eliot, David Brainerd oraz (1743-1808) grupa misjonarzy pod kierunkiem „apostoła Indian" Davida Zeisbergera. W 1900 na ogólną liczbę 265 000 Indian zostało ochrzczonych 100 000, w tym 70 000 protestantów, 30 000 katolików.

W XVII w. na miejsce Indian, nieprzydatnych do ciężkiej pracy, zaczęto sprowadzać z Afryki Murzynów; misje wśród nich prowadzili głównie baptyści i metodyści. Wiele do życzenia pozostawiała metoda pracy mis.; dzieci murzyńskie, np. chrzczono, wychowywano po chrześcijańsku, jednak nie wolno ich było uczyć czytania i pisania. Wprawdzie mennonici i kwakrzy potępiali niewolnictwo, ale żadna z grup chrzęść, nie wystąpiła zdecydowanie przeciw instytucji niewolnictwa.

Stąd też Murzyni celem separacji od białych stworzyli własne wspólnoty rel.: 1787 African Methodists Episcopal Church (1799 otrzymali murzyńskiego bpa Richarda Allena) oraz African Methodist Episcopal Zion Church, usamodzielniony 1821 ; obie wspólnoty prowadziły misje nie tylko wśród Murzynów amer., ale także w Afryce i Ameryce Pd. Dekret o zniesieniu niewolnictwa (1 I 1863) spowodował wzrost chrześcijaństwa wśród czarnych mieszkańców A.P.;

1860 na 5 min Murzynów 500 000 wyznawało protestantyzm; 1900 prawie cała ludność murzyńska A.P. (7,5 min) była protestancka; 1890 Murzyni mieli ok. 12 200 duchownych i ok. 19 200 nauczycieli, 1900— 15 000 duchownych i 35 000 nauczycieli.
Kościoły protestanckie A.P. prowadziły również misje w 100 krajach Azji, Afryki, A.Pd. i Oceanii.

Działalnością mis. zajmuje się szczególnie —> American Board of Commissioners for Foreign Mission, od 1810 w Indiach, Oceanii, Afryce, Chinach i Japonii; misje baptystów kierowały się do Burmy (1814), metodystów do Korei (1885) i na Malaje (1889); prezbiterianie działali w Syrii, Persji, Indiach i Syjamie. Kościół protestancki A.P. do 1841 liczył 6627 misjonarzy. Protestanci A.P. i Anglii pokrywali 3/4 wydatków na misje protest, w świecie.

Najważniejszym organem prac mis. w Ameryce były funkcjonujące od 1893 American Friends Board of Missions; w zjeździe 1900 uczestniczyło 150 delegatów Kościołów amer, i kanadyjskich. Istniejąca od 1908 Commission on Missionary Education of the National Council of the Churches of Christ in the United States of America obejmuje 101 stowarzyszeń Kościołów protest.;

prowadzi na wielką skalę działalność wydawniczą książek o tematyce misyjnej. Podejmowane od 1914 prace nad utworzeniem centralnego ośrodka dla misji zagr. doprowadziły do utworzenia 1946 Evangelical Foreign Mission Association, które 1952 uzależniło się od Międzynar. Rady Mis. ; obok centralnych istnieją stowarzyszenia poszczególnych denominacji, działające niezależnie.

W 1958 w Stanach Zjedn. i Kanadzie było 347 stowarzyszeń mis. wspierających działalność ok. 26 400 misjonarzy pracujących poza granicami A.P. (m.in. w Indiach — 1883, w Japonii - 1549, w Kongo - 1289, w Nigerii - 1211). Ok. 2/3 misji protest, na świecie prowadzą Amerykanie; 1957 wydano na ten cel 146 min dolarów.

Wspólnoty chrześcijańskie A.P. -> Kanada (IV), -> Stany Zjedn. (IV).

 

W.W. Swet, The Story of Religion in America, NY 19392; MX. Hansen, Immigrant in America History, C 1940; tenże, Atlantic Migration, C 1940; Latourette III-V (passim); R. Italo, DE II 1008-1009; J.C. Brauer, Protestantìsm in America, Ph 1953; J. Werner, The History of the English Persecution of Catholics and the Presbyterian Plot, Lo 1953; H. Weitbrecht, ERE VIII 732-733; W.J. Kooiman, RGG I 313-317; H.W. Gensichen, RGG IV 984-988; G.Q. Lesourd, WKL 935-937; LKS MI (passim); R.F. Berkhofer, Salvation and the Savage. An Analysis of Protestant Missions and American Indian Response 1787-1862, Lexington 1965; D. Trueblood, The People Colled Quakers, NY 1966; R. Korbin, The Expansion of the Visible Church In New England 1629-1650, ChH 36 (1967) 189-209; L. Hesterman, L. Lowell, Missionary Pioneers of the American Lutheran Church, Minneapolis 1967 ; WCH 1968 ; J. Hardon, The Spirit and Origins of American Protestantismus, Dayton 1968.

Podobne prace

Do góry