Ocena brak

AMERYKA ŁACIŃSKA

Autor /Kilian Dodano /22.05.2012

Pd. i środk. część kontynentu -> Ameryki, skolonizowana przez Hiszpanów i Portugalczyków; obszar 20,5 min km2.

 

I. Religie pozachrześcijańskie. 11. Kościół katolicki — A. Misje i stabilizacja Kościoła, B. Dzieje Kościoła w XIX i XX w., C. Kościół a problemy społeczne. III. Kościół prawosławny. IV. Wspólnoty chrześcijańskie — A. Początki misji. B. Rozwój wspólnot: 1. Argentyna, 2. Boliwia, 3. Brazylia, 4. Chile, 5. Ekwador, 6. Falklandy, 7. Gujana. 8. Kolumbia, 9. Paragwaj. 10. Peru, 11. Urugwaj, 12. Wenezuela, 13. Ameryka Środkowa i wyspy morza Karaibskiego. 14. Meksyk; C. Ogólna charakterystyka. V. Sztuka chrześcijańska. VI. Literatura katolicka.

 

Historia — Wyprawy Hiszpanów rozpoczęły się od odkrycia przez Kolumba Ameryki Środk. (1492) i Pd. (1498); H. Cor-tez podbił 1519-21 państwo-> Azteków w Meksyku, a F. Pi-zarro 1532-34 państwo —> Inków w Peru; obszary zdobywane organizowano jako wicekrólestwa Hiszpanii (1535,1544,1718, 1776). P.A. Cabrai dotarł 1500 do wybrzeża Brazylii, którą odtąd opanowywali Portugalczycy. Pap. Aleksander VI rozgraniczył 1493 strefy wpływów obu państw; zmieniano je 1494 i 1529.

W XVII w. Holendrzy, Anglicy i Francuzi opanowali Gujanę i część wysp Ameryki Środk.; Anglicy zajęli 1771 Falklandy, zaś 1786 Honduras, zw. odtąd Brytyjskim.

Pierwszym celem podboju było zdobycie skarbów, zwł. złota i srebra. Wśród Indian zaprowadzano chrześcijaństwo i eur. stosunki społ.-gosp.; wielka własność ziemska należała wyłącznie do Europejczyków, oni też sprawowali wyższe urzędy; następną warstwę stanowili Kreole — biali urodzeni w Ameryce; niżej stali Metysi — mieszańcy rasowi; wreszcie Indianie, których liczba szybko malała skutkiem wojen i epidemii eur. chorób.

W Ameryce Pd. przeważały stosunki pańszczyźniane, w Brazylii i Ameryce Środk. — niewolnictwo; niewolnicy rekrutowali się z Murzynów, przywożonych od 1502 z Afryki do pracy na plantacjach i w kopalniach.
Haiti uniezależniło się 1804 od Francji.

W 1808-24 kolonie hiszp. wywalczyły niepodległość, tworząc szereg państw o ustroju republikańskim. Brazylia 1822 oderwała się od Portugalii jako cesarstwo, przekształcone 1889 w republikę. Dominikana uniezależniła się 1844 od Hiszpanii. Ostatnie posiadłości hiszp., wyspy Kubę i Porto Rico zajęły 1898 Stany Zjedn.; Kuba 1902 stała się republiką.

W 1903 Stany Zjedn. spowodowały oderwanie się Panamy od Kolumbii i na jej terenie zbudowały 1904-14 kanał łączący 2 oceany. Głównym problemem polit, państw A.Ł. jest stosunek do Stanów Zjedn., które w myśl doktryny „Ameryka dla Amerykanów" (prezydent James Monroe 1823) popierały ich walkę przeciw eur. metropoliom, a nast. bardzo uzależniły od siebie, zwł. ekonomicznie.
Większość ludności A.Ł. pochodzi z Europy; są to potomkowie Hiszpanów i Portugalczyków, przybywających od XVI w. lub imigranci z XIX, a zwł. XX w.

Indianie przetrwali głównie na obszarach dawnych wysokich cywilizacji — w Meksyku i Gwatemali oraz w Peru, Boliwii i Ekwadorze; w tych krajach stanowią od 1/3 do 2/3 ludności; obok nich jest tam wielu Me-tysów; udział Indian w liczbie ludności całej A.Ł. wynosi 10%, Metysów 12% (w Meksyku 24 min). Murzyni (3 % ludności A.Ł.) żyją głównie w Brazylii i na Jamajce. Od ok. 1930 napływają do A.Ł. imigranci z Azji.

Ludność A.Ł. wynosiła 1966 ok. 253 min; chrześcijan było 237,5 min (94%), w tym katolików 226,3 min (90%), prawosławnych 0,6 min, protestantów 10,6 min (wg źródeł protest, ok., 15 min); wyznawców religii pozachrześc. ok. 15,5 min, w tym wyznawców religii rodzimych 13 min.

1. RELIGIE POZACHRZEŚCIJAŃSKIE 

1. Religie rodzime —> Ameryka (II); wyznaje je dziś ok. 13 min Indian w okolicach, do których słabo przeniknęło chrześcijaństwo i kultura europejska.

2. Religie napływowe — mają swych wyznawców wśród imigrantów żyd. z Europy oraz Azjatów przybyłych w XX w.; judaizm miał 1966 ok. 1 min wyznawców, hinduizm 600 000, islam 400 000, buddyzm 150 000, konfucjanizm 100 000, sin-toizm 100 000, taoizm 20 000 wyznawców.

 

WHP V-VII passim; H. Milier Bailey, A.P. Nasatir, Latin America. The Development of Its Civilization. EC 19662 (Dzieje A. L., Wwa 1969, bibliogr.); AtHier 1968; WCH 1968; AtKG 1970; Ameryka indiańska?, Wwa 1971.

 

II. KOŚCIÓŁ KATOLICKI - rozwijał się na terenie A.Ł. w okresie misyjnym (do pocz. XIX w.) i stabilizacyjnym.

A. MISJE i STABILIZACJA KOŚCIOŁA — Chrystianizacja A.Ł. zaczęła się z odkryciem Ameryki i jest dziełem państw iberyjskich. Jedną z jej cech charakterystycznych jest przekazanie przez Stolicę Apost. obowiązku mis. królom Hiszpanii i Portugalii (-> patronat). Królowie hiszp. z kolei powołali tzw. Radę Ind., złożoną z prawników i teologów, która była częściowo organem doradczym, częściowo wykonawczym.

Zdobywców iberyjskich ożywiał ten sam duch, co w walce z Maurami. W Nowym Świecie realizowano hiszp. ideał krzyżowca, powstały w 800-letniej walce chrześcijaństwa z islamem na Płw. Iberyjskim (—> hiszpanizm).

Jednakże autentycznej religijności, miłości bliźniego, walce o ludzkie prawa uciśnionych i osiągnięciom cywilizacyjnym towarzyszyły brutalna realizacja interesów polit, i ekon., deptanie ludzkich praw, niewolnictwo, pogoń za zyskiem i wiele innych nadużyć. Z tej mieszaniny dobra i zła powstał „Kościół kolonialny", w którym przetrans-plantowano do Ameryki katolicyzm w szacie kultury iberyjskiej.

1. Punktem wyjścia hiszp. kolonizacji i ewangelizacji Ameryki stała się wyspa Haiti (Hispaniola). Początkowo stosowano wobec Indian system tzw. requerimiento: napotkanej grupie ludzi ogłaszano hiszp. prawa i najważniejsze prawdy chrzęść, wzywając do ich przyjęcia; w razie odmowy używano siły.

Drugim etapem był system repartimiento: przydzielano Hiszpanom obszary ziemi z obowiązkiem troszczenia się o ewangelizację Indian i z prawem angażowania ich do przymusowej pracy. Z kolei wprowadzono system encomiendy: Hiszpanom polecano Indian w opiekę z zastrzeżeniem, że nie wolno ich zmuszać do ciężkiej, niewolniczej pracy. W praktyce encomienda niewiele różniła się od repartimiento. Dokonawszy w zasadzie podboju Ameryki Pd. i Środk. 1530-40, Hiszpanie przystąpili do wzmożonej akcji misyjnej.

Chrystianizacja Indian miała charakter nawracania masowego, poprzedzanego bardzo krótkim przygotowaniem, chociaż synody i odpowiedzialne czynniki kośc. żądały zaprowadzenia dla osiadłych Indian rocznego lub przynajmniej miesięcznego katechumenatu. Koczownicze plemiona gromadzono w prowadzonych przez zakony redukcjach; najbardziej znane były —> redukcje paragwajskie jezuitów (dzisiejsza Boliwia, Paragwaj, pd. Brazylia, Urugwaj i pn. Argentyna).

Ponieważ misjonarze przybywali niemal wyłącznie z Sewilli, pierwsze misje, a potem diecezje, podlegały abpowi tego miasta. Pierwsze diec. (Yaguara, Baynua, Magua) powstały 1504, lecz 151! zostały zniesione, a w ich miejsce w tymże roku powstały: Santo Domingo, Concepción de la Vega i San Juan de Puerto Rico. Do 1546 na Antylach, w Meksyku, Panamie, Kolumbii i Peru powstało 17 diecezji.

W 1546 utworzono z amer, diecezji 3 metropolie: Santo Domingo, z jurysdykcją rozciągniętą na całe Antyle i część kontynentu przyległą do Morza Karaibskiego, Meksyk, z jurysdykcją na obszarze od dzisiejszego Hondurasu po rzekę Rio Bravo del Norte w Stanach Zjedn. oraz największą Limę, w skład której wchodziły obszary wzdłuż Oceanu Spokojnego od Nikaragui po z:itokę Golfo de Arauco (Chile), a w głębi kontynentu — Boliwia, Paragwaj, Urugwaj i Argentyna. W XVI w. powstała jeszcze czwarta metropolia, Santa Fé de Bogotá (1562 diec, 1564 archidiec.) oraz 4 diecezje.

W nast. stuleciach utworzono 4 nowe metropolie: Charcas, obecnie Sucre (1609), Gwatemalę (1743), Caracas i Santiago de Cuba (obydwie 1803) oraz 15 diecezji. Przy końcu ery kolonialnej (1825) hiszp. Ameryka miała więc 44 diec. podzielone na 8 metropolii.

Misjonarzami w Ameryce hiszp. byli głównie zakonnicy; księża diec. przejmowali parafie już zorganizowane.

Obcokrajowców władze państw, traktowały z niechęcią (przez 300 lat epoki kolonialnej było w hiszp. Ameryce 1250 obcokrajowców misjonarzy). Misje prowadzili: hieronimici (najczęściej towarzyszący konkwistadorom jako kapelani), franciszkanie (najliczniejsi), dominikanie, mercedariusze, augustianie i od 1572 jezuici. Wśród franciszkanów wyróżniła się flamandzka grupaDwunastu" (los Doce), przybyła do Meksyku 1522, a w niej Piet van der Moere (de Maura, de Gante), przyrodni brat Karola V, w zakonie brat laik, czczony jako wychowawca narodu meksykańskiego.

Generał zak. dal grupie instrukcję, cenioną w Meksyku jako Magna Charta meksyk, kultury. Na Małych Antylach, zajętych w XVII w. przez Francuzów, działalność mis. prowadzili franc, kapucyni i dominikanie. Metody mis. i duszpast. wypracowano w XVI w. Szczególne znaczenie miały synody 1582-83 w Limie oraz 1585 w Meksyku, które zajęły się wewn. życiem Kościoła (reforma tryd.) oraz poprawą położenia Indian.

Stosunek liczby księży do liczby wiernych był w A.Ł. w okresie kolonialnym korzystniejszy niż kiedykolwiek później. W Meksyku na pocz. XVII w. było 3250 księży zak., a 1966 na mniej więcej tym samym obszarze (Meksyk i Gwatemala) 2281.

Około 1800 Buenos Aires miało więcej duszpasterzy niż w sto lat później. Najpodatniejszymi kandydatami i najliczniejszą grupą rodzimych duchownych byli Kreole (choć i ich uważano za mniej przydatnych) niż rodowici Hiszpanie. W takiej sytuacji większość duchowieństwa stanowili przybysze z Europy.

Kościół kat. wniósł poważny wkład w dzieło rozwoju kultury A.Ł. Duchowni, głownie zakonnicy, organizowali szkolnictwo od podstawowego do uniwersytetów włącznie. Pierwszy amer, uniwersytet założyli dominikanie w Santo Domingo 1538; 1551 uniwersytet otrzymała Lima, 1553 Meksyk (miał m.in. wydział filologii indiańskiej).

Pod koniec XVIII w. A.Ł. miała 15 uniwersytetów; niektóre (Lima, Meksyk, Charcas, Córdoba de Tucumán) nie ustępowały przodującym uniwersytetom w Europie. Wielu księży z okresu kolonialnego zasłużyło się wydatnie jako historycy, lingwiści, etnolodzy, botanicy, zoolodzy. Pierwszą w całej Ameryce drukarnię otworzył 1539 bp J. Zu-maarraga w Meksyku.

Kampanię o ludzkie prawa dla Indian zapoczątkował 1511 Antonio Montesino OP, podjął B. de Las Casas. F. Vitoria OP głosił 1539 z katedry uniw. w Salamance, że „darowizna papieska" nie może być podstawą panowania hiszp. w Ameryce, jak utrzymywano na dworze hiszpańskim. Obrońcy Indian nie uchronili ich od ciężkich krzywd, ale uratowali od biol. zagłady. Faktem jest też, że w A.Ł. nie pojawił się rasizm.

Wystąpienia Las Casasa, Vitorii i in. wywołały głębokie reperkusje i stały się ważnym etapem na drodze rozwoju prawa międzynarodowego. Paweł III wydał 1537 bullę Sublimis Deus o prawach Indian. Ustawodawstwo kolonialne (Leyes de Indias), choć często nie przestrzegane, przepojone było duchem chrzęść, humanizmu.

Młody Kościół w Ameryce hiszp. wydał wielu świętych: św. Ludwik Bertrand był misjonarzem w Kolumbii i na Antylach, bł. Jan Massias bratem laikiem w zak. dominikanów, a bł. Marcin z Porres (Metys) tercjarzem domin.; tercjarką domin, była również św. Róża z Limy; św. Franciszek Solano OFM był misjonarzem w Tucumán, a św. Turybiusz Alfons z Mogro-vejo OFM abpem Limy; św. Piotr Klawer SJ — apostołem niewolników murzyńskich w Kartagenie. Nadto wielu misjonarzy poniosło śmierć męczeńską.

W grudniu 1531 na wzgórzu Guadalupe pod Meksykiem miała się ukazać NMP po dziś dzień czczona w całej A.Ł. jako Matka Boska z Guadalupe.

2. Misyjną akcję portug. w Brazylii zapoczątkował 1500 Pedro Alvares Cabrai. Do poł. XVI w. kilka placówek mis. utworzyli franciszkanie, którzy nast. zostali wymordowani przez Indian. W 1570 w drodze do Brazylii zginęło z rąk piratów morskich 40 misjonarzy. Podobny wypadek powtórzył się 1572.

W 1549 przybył portug. gubernator Tomé de Sousa, który zorganizował systematyczną pracę misyjną. Towarzyszyła mu grupa jezuitów, których kierownikiem był Manuel da Nobrega, jeden z najwybitniejszych misjonarzy Indian brazylijskich. W 1580 przybyli karmelici i benedyktyni oraz powrócili franciszkanie, a od 1634 działali kapucyni, dominikanie, mercedariusze, augustianie, oratorianie i bonifratrzy.

Pierwsze seminarium duch. otwarto w Brazylii 1600. W 1734 przybyły pierwsze zakonnice: siostry Niepokalanego Poczęcia, urszulanki i karmelitanki, które nie brały jednak udziału w bezpośredniej pracy misyjnej. W tymże roku powstało pierwsze brazył. zgromadzenie zak. Najśw. Serca Jezusowego.

Historia misji w Brazylii jest podobna do dziejów misji w Ameryce hiszpańskiej. Patronat król. nad Brazylią potwierdził 1514 pap. Leon X. Pierwsze misje podlegały bpowi z Funchal (Madera).

Najstarsze bpstwa (Sao Salvador da Bahia 1551, Sào Sebastiào do Rio de Janeiro 1575, Olinda e Recife 1676, od 1622 prałatura) były sufraganiami Lizbony. Jedyną metropolię w okresie kolonialnym utworzono 1676 w Bahia; dołączono do niej diec. już istniejące i powstałe później (Goiás, prałatura 1746, diec. 1826; Cuyabá, prałatura 1746, diec. 1826; Säo Paulo 1745 i Mariana 1745). Dwie diec.: Säo Luis do Maranhäo (1677) i Beiern do Para (1719) pozostały do końca okresu kolonialnego w zależności metropol, od Lizbony.

W Brazylii, podobnie jak w krajach Korony Hiszp., misjonarze nie zdołali zapobiec wyzyskowi Indian, Murzynów oraz Mulatów, ale i tu wpływali na poprawę ich położenia; najwięcej zasłużyli się jezuici: Manuel da Nobrega (zm. 1570), José Anchiesta (zm. 1591) i „brazylijski Les Casas" Antonio Vieira (zm. 1697).

Akcja misjonarzy nie pozostała bez skutku. W 1741 pap. Benedykt XIV zobowiązał bpów pod groźbą kar kość, aby nie pozwalali zamieniać Indian w niewolników, a król Józef I zniósł 1775 niewolnictwo Indian. W XVIII w. kolonialiści znaleźli sprzymierzeńców przeciwko misjonarzom w masonerii.

3. Kolonialny okres mis. cechowało wiele ujemnych zjawisk. Daleko posunięty -> cezaropapizm, zalegalizowany przywilejami patronackimi, hamował w wielu wypadkach działalność Kościoła, zwł. w XVIII w.

Symbioza misji i konkwisty była przyczyną utożsamiania przez ludność rodzimą religii z polityką, a gorszące życie białych kolonistów dyskredytowało pracę misjonarzy. Liczbę mieszkańców hiszp.-portug. Ameryki w poł. XVIII w. oblicza się na 16 min, z czego 12-14 min stanowili ochrzczeni. Misjonarze położyli solidne fundamenty pod życie rel., społ. (opieka społ. i in.) i kulturalne.
Na późniejszy kryzys rel. złożyło się wiele przyczyn. Wzrost tendencji antykośc. w oświeceniu przejawił się m.in. także w polityce obu państw patronackich.

Jaskrawym wyrazem tego kierunku było wydalenie jezuitów 1759 z krajów Korony Portug. oraz 1767 Hiszpańskiej. Z Brazylii wydalono 428 jezuitów, z hiszp. posiadłości w Ameryce (z Filipinami) — 2267. Lata walk o niepodległość podzieliły duchowieństwo na dwa obozy. Bpi w większości stanęli po stronie Hiszpanii.

Stolica Apost. przez 20 lat nie mogła zaradzić potrzebom Kościoła w nowych państwach. Z 44 bpstw w byłej Ameryce hiszp. 41 pozostało nie obsadzonych przez wiele lat. Wielu duchownych wyjechało do Hiszpanii, seminaria opustoszały, klasztory uległy konfiskacie. Wydalenie jezuitów i 20 lat zamętu w dobie uzyskiwania wolności dały w wyniku chroniczny brak kapłanów, wobec niedostatecznej troski o kler rodzimy w poprzednim okresie.

 

B. de Las Casas, Brevissima relación de la destrucción de las Indias, Se 1552 (Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Wwa 1956); G. Gulik, C. Eubel, Hierarchia catholica, Mr 1923 (passim); J. Specker, Die Missionsmethode in Spanisch-Amerika in 16. Jahrhundert, Bek 1953; F. de Vitoria, Relaciones de Indis (O Indianach, Wwa 1954); P. de Laturin, Relaciones entre la Santa Sede e Hispanoamérica I-III, Caracas 1959; Mulders; C. Pape, Katholizismus in Lateinamerika, Steyl 1963; D. Biermann, Zur Auseinandesetzuns um die Menschenrechte der Indianer, NZM 24 (1968) 179-189; J. Hoffner, Kolonialismus und Evangelium. Spanische Kolonialethik im Goldenen Zeitalter,Tr 1969; J. Metzler, Francesco Ingoll und die Indianerweihen, NZM 25 (1969) 262-287; J. Beckmann, Die Glaubensmission In Amerika, HKG V 255-294.

 

B. DZIEJE KOŚCIOŁA w XIX i XX w. — W czasie walk o niepodległość A.Ł. 1808-24 autochtoniczny kler kreolski diec. i zak. wziął w ogromnej większości udział w wojnie wyzwoleńczej, episkopat natomiast i nieznaczna część kleru pochodzenia hiszp. opowiedzieli się po stronie Hiszpanów.

Nadto, wielu księży i bpów, jeszcze w czasie trwania wojny, opuściło swoje placówki i powróciło do Hiszpanii. W następstwie wojen i nowego podziału politycznego A.Ł. nastąpiła dezorganizacja terytorialnej organizacji kość, uniwersytetów, seminariów itd. Nowe rządy wprowadziły wprawdzie we własnych konstytucjach zasadę „bronienia jako jedynej religii kat., apost., rzym.", ale przejęły również prawa patronalne, sprawowane dotąd przez królów Hiszpanii i Portugalii.

Rzym pap. stanął początkowo po stronie Hiszpanii, a Pius VII w brewe z 30 I 1816 do bpów i duchowieństwa Ameryki hiszp., wezwał katolików do posłuszeństwa królowi kat., a w enc. Etsi longissimo przedstawił powstańców jako „buntowników" i ostro ich skrytykował. Takie stanowisko papieża, a nadto ucieczka bądź śmierć licznych bpów, doprowadziły do tego, że w niektórych republikach episkopat przestał prawie całkowicie istnieć. Sytuacja zmieniła się dopiero za Leona XII (1823-29).

Nowy papież poinformowany dokładnie o sytuacji Kościoła w A.Ł. przez kreolskich bpów, R. Laso de la Vega z Meridy i S. de Enciso y Cabas Padilla Jiméneza z Popayán, rozpoczął nową politykę kościelną.

W 1823 wysłał abpa Muzzi do Chile i Argentyny z pełnomocnictwem w zakresie mianowania i konsekrowania bpów tytuł., którzy w charakterze wikariuszów apost. mieli objąć wakujące od lat diecezje.

W enc. skierowanej 1824 do episkopatu A.Ł., a wydanej pod naciskiem rządu hiszp., przyznał wprawdzie prawa patronalne Hiszpanii, ale równocześnie upomniał episkopat, aby pracował na rzecz pokoju i dla dobra narodu oraz w interesie religii.

Dalsze pertraktacje doprowadziły 1827 do obsadzenia 2 metropolii i 4 diec., a w roku nast. dalszych 4 diec.; wszyscy nominaci otrzymali uprawnienia wik. apostolskich. Ten sam papież 1827 bullą Romanorum Pontificum uniezależnił bpstwa brazyl. od więzów metropol, z Lizboną, a bullą Praeclara Portugaliae (1827) przyznał cesarzowi Brazylii dotychczasowe prawa patronalne królów portugalskich.

Decydujący krok uczynił jednakże dopiero Grzegorz XVI przez faktyczne uznanie państw amer. 1831 w bulli Sollicitudo ecclesia-rum. Takie stanowisko papieża pozwoliło na mianowanie bpów ordynariuszy i rozpoczęcie reorganizacji i rozbudowy organizacji metropol, i diec. w A.Ł.

Rządy kolonialne pozostawiły w całej A.Ł. zaledwie 9 metropolii (Santo Domingo — 1546, Meksyk — 1546, Lima — 1546, Santa Fé de Bogotá — 1564, Charcas (obecnie Sucre) — 1609, Bahia - 1676, Gwatemala - 1743, Caracas - 1803, Santiago de Cuba —1803, oraz 51 archidiec. i diecezji. W ciągu XÌX w. prawie wszystkie nowo powstałe republiki otrzymały własne metropolie: Chile Santiago (1848); Ekwador Quito (1848); Argentyna — Buenos Aires (1866); Urugwaj — Montevideo (1897), a liczba archidiec. i diec. wzrosła do 118. W 1905 Brazylijczyk J. Arcoverde de Albuquerque Cavalcanti został pierwszym w A.Ł. kardynałem.

Od poł. XIX w. na skutek dojścia do władzy elementów liberalno-masońskich w poszczególnych republikach A.Ł. rozpoczął się proces zrywania z przeszłością chrzęść, i kolonialną. Katolicy byli najczęściej orientacji konserwatywnej i opierali się reformom społ., co sprzyjało wzrostowi antyklerykalizmu i zeświecczeniu życia. Zarówno liberałowie, jak i konserwatyści po dojściu do władzy stosowali wobec przeciwników represje.

Pierwsi najczęściej upaństwowiali dobra kość, znosili klasztory, usuwali jezuitów, więzili bpów itp. Tak było m.in. w Kolumbii (1851), Meksyku (1857, 1874, 1917), Wenezueli (1874) i Ekwadorze (1895). Niektóre republiki wprowadziły rozdział Kościoła od państwa (m.in. Kolumbia — 1851, Meksyk — 1857, Brazylia - 1889, Chile - 1925).

Już w 1. poł. XIX w. rozpoczęła się masowa emigracja z Europy do A.Ł. (do 1880 — ok. 500 000 ludzi), główne jej nasilenie przypadło na lata 1880-1930. Do 1960 liczba emigrantów osiągnęła 12 min, z czego z Hiszpanii i Włoch przybyło 8 min, z Portugalii, Niemiec i Polski 2 min. W 1930-39 osiedliło się tu ok. 800 000 Azjatów (ok. 300 000 Japończyków).

Prawie równocześnie nastąpiła eksplozja demograficzna. Podczas gdy jeszcze 1800 A.Ł. liczyła 19 min mieszk., 1850 było ich 33 min, 1900-63 min, 1940-131 min, 1950-163 mini 1960 - 205 min. Emigranci przybywali z reguły bez kapłanów; to wszystko obok ogromnych przestrzeni stało się przyczyną powstania palącego problemu braku księży.

W tej trudnej sytuacji dużo zrozumienia i zainteresowania dla życia kośc. A.Ł. wykazali papieże Pius IX i Leon XIII. Zwiększyli wydatnie hierarchię kośc, zawarli szereg konkordatów (m.in. z Kostaryką — 1852, Nikaraguą — 1861, Ekwadorem — 1862, 1881, Kolumbią — 1887), utworzyli nuncjatury apostolskie. Pius IX otworzył w Rzymie Pontificio Collegio Pio Latinoamericano (1858) dla kształcenia kleru A.Ł. Leon XIII w enc. In plurimis z 5 V 1889 poruszył problem zniesienia resztek niewolnictwa.

Wezwał też zakony eur. do przyjścia z pomocą Kościołowi w A.Ł., poparł zakładanie szkolnictwa kat., a 1899 zwołał do Rzymu pierwszy synod plenarny A.Ł., w którym wzięło udział 13 metropolitów i 41 bpów.

Synod zajął się m.in. problemami podniesienia życia rel.-mor. kleru i wiernych, prasą, kwestią socjalną. W XIX w. uaktywnił się również laikat kat., reprezentowany przez Associación Católica, zał. 1867 przez F. Friasa; 1903 powstał Meksyk. Kongres Kat., zał. przez Trinidada Santosa.

W XX w. narastającym wciąż trudnościom, przed jakimi stanął Kościół w A.Ł. (niedostateczny rozwój organizacji kośc, brak księży, ciemnota rel. i nie rozwiązana wciąż kwestia społ.), starali się zaradzić zarówno papieże, jak i episkopat oraz laikat. Pierwszy zajął się nimi pap. Pius X, czemu dał wyraz w enc. Lacrimabili statu z 7 VI 1912, skierowanej do katolików A.Ł. Papieże XX w. pomnożyli wydatnie liczbę metropolii i diec; 1900-50 utworzono 190 nowych okręgów kośc, a 1950-60 aż 148.

Równocześnie podjęto wysiłki zmierzające do rozbudowy sieci par., która wciąż jest niewystarczająca; 1960 w całej A.Ł. istniały zaledwie 12 274 parafie, przy czym na 1 okręg par. przypadało przeciętnie 1000 km2 i ok. 15 000 wiernych. Podniosła się także ogólna liczba księży; podczas gdy 1912 było ich 16 354, to 1960 — 37 639. Wzrost ten osiągnięto dzięki pap. akcji sprowadzania księży z Europy i Ameryki Pn. (do 1960 sprowadzono łącznie do A.Ł. 12 493 kapłanów, 3003 zakonników, 16 954 siostry i 118 laików).

Największy udział w tej akcji wzięła Hiszpania, w której specjalnie w tym celu utworzono organizacje Obra de Cooperación Sacerdotal Hispano-Americana (1953) i Equipo Missioneiro International (1957). Wydatnej pomocy udzieliły także Stany Zjedn., dzięki utworzonej przez kard. R.J. Cushinga z Bostonu The Missionary Society of St. James the Apostle (1958).

Zwrócono uwagę na rozbudowę szkolnictwa kat., zwł. wyższego. Powołano m.in. do życia 14 uniwersytetów kat. (Santiago de Chile - 1930, Bogota 1937, Lima -1942, Medellin - 1945, Rio de Janeiro - 1947, Säo Paulo -1947, Porto Alegre - 1950, Quito - 1954, Campinas - 1956, Hawana - 1957, Buenos Aires - 1960, San Salvador (Salwador) - 1961, Valparaiso - 1961, Caracas - 1963).

W 1953 utworzono Organización de Universidades Católicos de America Latina, której celem jest koordynacja pracy społ. i nauk. na wyższych uczelniach katolickich. Na religijność mas starano się wpływać m.in. przez międzynar. kongresy eucharyst. 1934 (Buenos Aires), 1955 (Rio de Janeiro) i 1968 (Bogota).

Szczególne zainteresowanie dla spraw A.Ł. wykazał pap. Pius XII (1939-58) i obydwaj jego bezpośredni następcy.

Dzięki inicjatywie Piusa XII z okazji Międzynar. Kongresu Eucharyst. w Rio de Janeiro doszło do pierwszej konferencji episkopatu całej A.Ł. ; odbyła się ona 25 VII - 4 VIII 1955 pod przewodnictwem pap. legata, kard. A.G. Piazza; wytyczne dla jej obrad podał papież w liście apost. Ad Ecclesiam Christi z 29 VI 1955. Konferencja powołała do życia stałą Radę Biskupów A.Ł. (Consejo Episcopal Latinoamericano — CELÁM), z sekretariatem w Bogocie. Celem Rady jest organizacja badań nauk. w zakresie życia rel. A.Ł., koordynacja pracy duszpast., popieranie reform socjalnych i przygotowanie konferencji kontynentalnej.

Rada odbyła sesje, m.in. w Bogocie (1956), Fomeque (1957), Rzymie (1958), Fomeque (1959), Buenos Aires (1960), Meksyku (1961). Pius XII powołał także (10 VI 1958) Pap. Komisję do Spraw A.Ł., z siedzibą w Rzymie, a Jan XXIII - Konferencję Łac-Amer. do Spraw Zakonów - 25 III 1960 (Confederación Latinoamericana de Religiosos - CLAR), która odbyła pierwsze posiedzenie 1960 w Limie.

W 1958 utworzono Organizację Seminariów Duchownych A.Ł. (Organización de Seminarios Latinoamericanos — OSLAM), z sekretariatem w Meksyku. Pius XII położył szczególny nacisk na uaktywnienie laikatu katolickiego.

Powstała już w latach 30-ych Akcja Kat. (Argentyna - 1930, Kostaryka - 1935, Boliwia - 1938) otrzymała 1947 Secretariado Interamericano de Acción Católica, z siedzibą w Santiago de Chile celem koordynacji pracy w skali kontynentu. Akcja Kat. ma specjalne osiągnięcia wśród młodzieży robotniczej (JOC), studenckiej (JEC) i chłopskiej (JAQ.

Do walki z ciemnotą rel. powołano 1926 El Verdadero Catolicismo (EVC). Dla uaktywnienia apostolatu dorosłych istnieje od 1958 Delegación General para America Latina de la U.N.I., szczególnie aktywna w Argentynie, Chile, Meksyku, Peru i Urugwaju oraz na Kubie.

Odroczeniu rodzin chrzęść, służy Movimento Familiar Cristiano (MFC), powstały 1951 w Urugwaju, a nast. w pozostałych krajach A.Ł.
Akcję społ. w całej A.Ł. koordynuje Confederación Interamericana de Acción Social Católica (CIASC), zał. 1942 w Waszyngtonie, i Confederación Latinoamericana de Sindicalistas Cristianos (CLASC), powołana do życia 1954 w Santiago de Chile, grupująca w swych szeregach ok. 3,8 min robotników z 21 krajów A.Ł. (1961). Sprawami wychowania chrzęść, zajęła się od 1945 Confederación Interamericana de Educación (CIEC), działająca w 22 państwach (1960) oraz Union Interamericana de Padres de Familia (UNIP), Union Latinoamericana de la Prensa Católica (1959).

Inicjatywy Piusa XII podjął Jan XXIII w liście apost. Ad dilectos Americae Latinae z 8 XII 1961 do episkopatu A.Ł. i w alokucji Ancora agli inizi (1963).

Paweł VI 1966 wyświęcił 70 kapłanów dla A.Ł. Podczas Międzynar. Kongresu Eucharyst. udał się do Bogoty (22-25 VIII 1968), gdzie w przemówieniach i podczas spotkań poświęcił wiele miejsca odnowie życia rel. i reformie struktur społ. w A.Ł.; 24 VIII otworzył w Medellin (Kolumbia) drugą konferencję episkopatu całej A.Ł., mającej na celu analizę problemów pastoralnc-katechetycznych na tym kontynencie.

Wg danych stat. z 1969 A.Ł. miała 101 metropolii, 467 archidiec. i diec., 69 prałatur nullius, 2 opactwa nullius, 1 administrację apost., 39 wikariatów apost., 15 prefektur apost. Kościoła rzym.kat. (1912 - 32 metropolie, 177 archidiec, diec, prałatur i opactw nullius, wikariatów i prefektur apost.; 1945 — 58 metropolii, 314 archidiec, diec, prałatur i opactw nullius, wikariatów i prefektur apost.; 1960— 81 metropolii, 466 archidiec, diec, prałatur i opactw nullius, wikariatów i prefektur apost.). Kościół unicki wsch. miał 2 egzarchaty apost. dla wiernych obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (Brazylia, Argentyna),
2 ordynariaty dla wiernych obrządku wsch. w Argentynie i Brazylii oraz łącznie 53 parafie.

W 1966 A.Ł. liczyła 253 min mieszk., w tym 226,3 min katolików obrządku łacińskiego, 23 832 kapłanów diec, 22 868 kapłanów zak., 7628 seminarzystów, 31 391 zakonników i 114 623 siostry (1900 — 64,1 min mieszk., w tym 56,8 min katolików, 10 614 kapłanów diec, 4164 kapłanów zak., 7316 sióstr; 1911 — 78,6 min mieszk., w tym 69,6 min katolików, 11 903 kapłanów diec, 4103 kapłanów zak., 10 312 sióstr; 1950 - 162,4 min mieszk., w tym 145 min katolików, 14 270 kapłanów diec, 13 282 kapłanów zak). Kościoły unickie obrządków wsch. liczyły wówczas łącznie 517 200 wyznawców (220 000 maronitów, 12 000 italo-albańczyków, 90 000 melchitów, 189 200 Ukraińców obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, 6000 ormian), 32 kapłanów diec, 69 kapłanów zak., 6 seminarzystów, 122 zakonników, 57 sióstr.

 

L. Ayarragaray, La Iglesia en América y la dominación española, BA 1935; E. Ryan, The Church in the South American Republics, Lo 1943; G. Furlong, La Santa Sede y la emancipación hispano-americana, BA 1947; P. Chaunu, Histoire de l'A. L., P 1949; R. Patlce, El catolicismo contemporaneo, en His-pano-America, BA 1951; W. Schoen, Geschichte Mittel- und Südamerikas, Mn 1953; W. Promper, Die Kirche in Lateinamerika, Aa 1959; R. Cereceda, Las instituciones políticas en A. L., Fri 1961; H. Herring, History of L. A., NY 1961; America Latina I-XL, Bru 1962-64; BdM MI (passim); J. Arcos, El sindicalismo en A. L.. Fri 1964; H. Houtart, E. Pin, The Church and the L. A. Revolution, NY 1965; H. Miller Bailey, A.P. Nasatir, Latin America. The Development of its Civilization, EC 19662 (Dzieje A. L., Wwa 1969); Z problemów Trzeciego Świata, Znak 19 (1967) 1217-1284; AtHier 1968; WCH 1968; Segunda conferencia general del episcopado latinoamericano. La Iglesia en la actual transformación A. L. a la luz del concilio I-II, Bogota 1969; AnPont 1970; O. O'Gorman, Odnowione katechizmy w Ameryce Pd., Conc 6 (1970) z. 1, 220-230; M. Rzeszewski, Kościół w A.Ł.. AK 76(1971) 228-252; J. Zarański, Katolicyzm A.L.. Novum 12(1971) z. 3, 24-58.

 

C. KOŚCIÓŁ a PROBLEMY SPOŁECZNE — Spośród krajów Trzeciego Świata kwestia społ. z największą ostrością występuje na kontynencie łac-amer., gdzie tempo przemian spol. jest szczególnie szybkie. Do najważniejszych zjawisk należy „eksplozja" demograficzna.

Począwszy od 1900 tempo przyrostu ludności jest tutaj większe niż w Chinach i Indiach. Między 1900 a 1950 ludność A.Ł. wzrosła o 73%, podczas gdy ludność ziemi o 35% (w ZSRR o 23%, w USA o 43%).

Demografowie ONZ przewidują, że A.Ł., która 1900 liczyła 63 min, a 1950 -154,4 min mieszk., 1980 będzie miała ok. 380 min, a 2000 -592 do 600 min; 1970 obszar A.Ł. zamieszkuje ok. 270 min ludzi. Stopa przyrostu naturalnego utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie (30°/oo).

Tempo przyrostu ludności A.Ł. związane jest przede wszystkim z masowym zaludnieniem się miast; 1925 — 33% ludności kontynentu, 1945 - 39%, 1955 - 45%, 1970 - ok. 50%. Słusznie podkreśla się, że procesy urbanizacji wywołują w A.Ł. największe zmiany; procesy urbanizacyjne najbardziej zaawansowane są w Argentynie, Chile, Wenezueli, Urugwaju i na Kubie; ponad 50% ludności żyje tu w miastach; w miastach liczących 1 min zamieszkuje ok. 20 min ludzi (podobna proporcja występuje w USA).

W pozostałych krajach większość ludności skupia się w rejonach wiejskich, np. w Gwatemali, Hondurasie, Ekwadorze, Dominikanie i Haiti ponad 70% ludności żyje na wsi. Zjawisko urbanizacji wskazuje na głębokie różnice występujące między krajami oraz na duże opóźnienie w rozwoju większości krajów A.Ł. Przyczyną gwałtownego wzrostu ludności miejskiej jest nie tyle industrializacja (jak na innych kontynentach), ile raczej napływ ludności z niedorozwiniętych rejonów wiejskich.

W następstwie tego, masy ludności miejskiej w A.Ł., nie znajdując odpowiednich źródeł zatrudnienia, skazane są na nędzę i wyzysk.
Ludność zarówno wiejska jak miejska w A.Ł., w przeważającej mierze znajduje się w warunkach nie odpowiadających minimalnym potrzebom bytowania. Około 80% ludności żyje w lepiankach i szałasach; jedynie 20% posiada mieszkania z minimalnym wyposażeniem.

Budowa nowych mieszkań zaspokaja potrzeby tylko 1/3 przyrostu demograficznego. Nierównomierny rozkład inwestycji kapitału obcego i elementy feudalizmu w ustroju społ.-gosp. spowodowały ogromne różnice w dochodzie nar. na 1 mieszk. w poszczególnych krajach A.Ł. Średnia roczna dochodu wynosi w całej A.Ł. 320 dolarów, podczas gdy w USA sięga prawie 3000 dolarów. Istnieje więc bardzo niska stopa życiowa, która jednak w poszczególnych krajach jest znacznie zróżnicowana.

Średni dochód nar. na 1 mieszk. wynosi np. w Argentynie i Wenezueli ponad 400 dolarów; w Paragwaju, Boliwii i Haiti poniżej 100 dolarów; w pozostałych zajmuje średnią pozycję. Występują także wielkie dysproporcje w podziale dochodu nar. między klasy społeczne. Z połowy dochodu nar. korzysta aż 80%, z drugiej tylko 20% mieszkańców. Ok. 50% ludności cierpi głód i choruje pozostając bez opieki lekarskiej; stąd duża śmiertelność. Średnia wieku wynosi ok. 40 lat, podczas gdy przeciętny Amerykanin w USA żyje 70 lat.

Niskiej stopie życiowej towarzyszy szczególnie niski poziom oświaty; ok. 60% ludności w A.Ł. nie umie pisać, choć w niektórych krajach (Wenezuela, Argentyna, Chile, Kuba i Urugwaj) odsetki analfabetów są niewielkie; w innych (Boliwia, Haiti, Paragwaj, Brazylia, Kolumbia) sięgają 50% i znacznie więcej; w samym Haiti istnieje ponad 85% analfabetów. W A.Ł. brak szkół dla prawie 50% dzieci.

Przyczyną nędzy v? A.Ł. jest niewykorzystanie ogromnych bogactw naturalnych, niedorozwój ekon., zależność od kapitału zagr., niekorzystny handel surowcami, niski stan uprzemysłowienia, konieczność importu wielu artykułów przemysłowych, niewykorzystanie obszarów nadających się pod uprawę, a także struktura produkcji. Istnieje duże zróżnicowanie między poszczególnymi sektorami gospodarczymi.

Wartość produkcji brutto po rozłożeniu na poszczególne sektory wynosi: rolnictwo — 23,1 %, górnictwo — 4,9%, przemysł fabryczny — 19,3%, budownictwo — 4,5%, usługi — 48,2%. Produkcja opiera się zatem w dużej mierze na bazie rolniczej; przy tym istnieje niekorzystna struktura własności rolnej, gdyż 5% ludności posiada 80% ziemi uprawnej.

Przemysł opiera się na produkcji surowców: nafta, kawa, cukier, banany, hodowla, co prowadzi do niekorzystnego handlu (wywóz produktów surowcowych i przywóz przemysłowych) i na skrajnej zależności od USA, a ostatnio także od Wielkiej Brytanii i NRF. Najbardziej w A.Ł. rozwinięte usługi nie są wynikiem normalnego rytmu urbanizacji; skutkiem tego masy ludzi, często bez określonej aktywności zawodowej, żyją w nędzy i są narzędziem brutalnego wyzysku.

Opisana powyżej sytuacja życiowa mieszkańców A.Ł. ukazuje rozmiary kwestii spol. będącej w ostatnich latach przedmiotem szczególnej troski ze strony Kościoła zarówno lokalnego, jak i powszechnego. Kard. Leo Suenens po powrocie 1967 z dłuższej podróży po krajach pd.amer. oświadczył, że „losy katolicyzmu łac.-amer. zależą od rozwiązania [...] kwestii społ., która doprowadziła do sytuacji wrzenia; wyrazem jej była m.in. rewolucja socjalistyczna na Kubie".

Już przed II wojną świat, powstawały w krajach A.Ł. partie chrześc.-demokr. ; obecnie istnieją w 16 krajach (z wyjątkiem Kuby, Haiti, Hondurasu i Paragwaju).

Działalność ich nie wywarła jednak większego wpływu na rozwiązanie kwestii społ. z wyjątkiem partii chilijskiej, która wysunęła program dość radykalnych reform. Stąd sytuacja społ. w A.Ł. stanowi w różnych krajach podatny grunt dla działalności komunistycznej, która uświadomiła czynnikom kośc. konieczność zajęcia stanowiska w kwestii społecznej. Na zwołanej 1959 Konferencji Episkopatu Latyno-Amerykańskiego (CELAM) w Fomeque omawiano problem przemian porządku społ. w duchu sprawiedliwości społecznej.

Nie wszyscy członkowie episkopatu A.Ł. wiązali konieczność reform społ. z antykomunizmem. Część z nich sądzi, że najważniejszym problemem, który domaga się niezwłocznego rozwiązania, jest niesprawiedliwość społeczna. Duchowym przywódcą zwolenników radykalnych reform społ. jest H. Pessoa Cámara, abp Recife w Brazylii, którego wpływ obejmuje cały kontynent A.Ł., wielu członków episkopatu, duchowieństwa oraz katolików świeckich.

Zwolennicy radykalnych reform widzą konieczność nie tylko zmiany ustroju w duchu sprawiedliwości społ., lecz także powrotu Kościoła do ubóstwa.
Inicjatywy Kościoła w A.Ł. spotykają się od 1960 z nowymi koncepcjami społ. papieży i Soboru.

Jan XXIII w enc. Mater et Magistra (1961) wskazał na podstawowe problemy demograficzne, gosp. i społ. krajów rozwijających się oraz domagał się niezwłocznego ich rozwiązania. W oparciu o tę encyklikę Konferencja Episkopatu A.Ł. mogła określić wyraźniej stosunek Kościoła do problemów społecznych. W ślad za tym dokumentem pojawiły się enc. Pacem in terris (1963), konst. Gaudium et spes (1965) i enc. Populorum progressio (1967).

Wywarły one głęboki wpływ na Kościół w A.Ł., szczególnie enc. Populorum progressio skierowana niejako wprost do tamtejszych katolików. Za dowód troski o A.Ł. uważać należy przybycie 1968 papieża, po raz pierwszy w dziejach Kościoła, na kontynent A.Ł.

Pod wpływem powyższych dokumentów społ. Kościoła oraz rozeznania sytuacji bpi A.Ł. na konferencjach ogólnokontynen-talnych wysunęli postulat przeprowadzenia reform strukturalnych oraz integracji społecznej.

Reformy strukturalne są konieczne ze względu na niewłaściwą w A.Ł. strukturę własności, która — jak podkreśla Populorum progressio — „nie stanowi dla nikogo prawa bezwarunkowego i absolutnego". Szczególnie palącym problemem jest parcelacja latyfundiów, w wielu krajach leżących jeszcze odłogiem. Kościół dał pod tym względem przykład, rozdzielając ziemię chłopom. Ponadto Kościół organizuje różne formy pomocy dla głodujących i zabiega o skuteczną pomoc zagranicy.

W akcji tej uczestniczy duchowieństwo oraz organizacje katolików świeckich. Szczególnie duże znaczenie ma uświadamiająca działalność Kościoła i solidarność z ubogimi.

Rozwiązanie kwestii społ. w A.Ł. domaga się więc integracji społ., przede wszystkim w skali całego kontynentu, a także ogólnoświatowej. Chociaż koncepcje tej integracji nie są jednolite, to niezależnie od jej pojmowania, ogólny cel dotyczy zapewnienia całemu kontynentowi integralnego rozwoju gosp., społ. i kulturalnego.

 

F. Houtart, Aspects sociologiques du catholicisme américain, P 1957; B. Corredor, S. Torres, Transformación en el mundo rurallatino-americano. Fri 1961 ; F. Debuyst, La población en A.L., Fri 1961 ; J. Dorselaer, A. Gregory, La urbanización en A.L. MI, Fri 1962; L. Tormo, Historia de la Iglesia en A.L. I-III, Ma 1962-63; E. Pin, Elementos para una sociologia del catolicismo latino-americano. Bogota 1963; F. Houtart, E. Pin, L'Eglise à l'heure del'A.L., Tou 1965 (Kościół w godzinie A.Ł., Wwa 1972); H. Miller Bailey. A.P. Nasatir, Latin America, The Development of Its Civilization, EC 19662 (Dzieje A.Ł., Wwa 19692); Z problemów Trzeciego Świata, Znak 19(1967) 1217-1326; J. Drohojowski, A.L. z bliska, Wwa 1968; F. Houtart, J. Rémy, Milieu urbain et communauté chrétienne, P 1968 , 84-122; A. Gheerbrant, L'Eglise rebelle d'A.L., P 1969; F. Houtart, J. Rémy, Eglise et société en mutation, P 1969, 234-250; Igerja e meios de comunicaçao social na A.L., Pe 1969; S. Markiewicz, Katolicyzm w A.Ł., Wwa 1969; F.C. Turner, Catholicism and Political Development in Latin America, Chapel Hill 1971; G. Adler, Revolutionäres Lateinamerika. Eine Dokumentation, Pa 1971; Kirche der Armen. Neue Tendenzen in Lateinamerika. Eine Dokumentation, Mn 1972.

 

III. KOŚCIÓŁ PRAWOSŁAWNY Ameryka Północna (III).

IV. WSPÓLNOTY CHRZEŚCIJAŃSKIE - A. POCZĄTKI MISJI — Do XIX w. wpływy ewang. były w A.Ł. nikłe. W 1532-34 działało w Brazylii dwóch luteranów, Heliodor Eoban i Hans Staden; w Rio de Janeiro osiedliła się 1555-67 grupa franc, hugenotów, z których Pierre Richier i trzech innych predykantów podjęło działalność kazn., zostali jednak zamordowani.

W 1639 koloniści niderl. wybudowali w Pernambuco (pn.-wsch. Brazylia) pierwszy Kościół protest., przy którym działało 25 kaznodziejów, a 1655, staraniem pastora Justiniana von Welz, powstał Kościół w Gujanie Holenderskiej. Od 1664, wraz z ustaniem kolonizacji nieiberyjskiej, zanikły także warunki do podejmowania działalności mis. przez protestantów. Wytworzyły się one dopiero w 1. poł. XIX w., z chwilą powstawania niepodległych republik.

W 1818 szkocki baptysta James Thomson rozpoczął, jako przedstawiciel British and Foreign Bible Society, kolportaż Pisma św. w Argentynie, Urugwaju, Chile, Peru, Ekwadorze, Kolumbii, Porto Rico i na Kubie, zapoczątkowując szeroko zakrojoną w XIX w. i prowadzoną przez wiele chrzęść, grup wyznaniowych akcję rozprowadzania Biblii wśród mieszkańców A.Ł.

B. ROZWÓJ WSPÓLNOT — w poszczególnych krajach A.Ł. przedstawiał się następująco:

1. Argentyna — Zainicjowany 1818-26 przez James Thomsona kolportaż Biblii kontynuowany był przez pn.amer. prez-biterianów Theophilusa Parvina i Johna C. Brighama. Aktywną działalność podjęły także inne wspólnoty wyznaniowe z USA.

Początkowo mniej uwagi poświęcano tubylcom; dopiero 1867 metodysta John Thomson zaczął głosić ewangelię w ich języku. W 1903 działalność rozpoczęli pn.amer. baptyści, 1908 pn.amer. luteranie, a 1917 powstał pn.amer. luterański dystrykt mis.; od 1926 datuje się działalność mennonitów.

Liczne grupy wyznaniowe napływające z Europy prowadziły pracę przeważnie wśród przedstawicieli własnych narodowości, nie podejmując misji. Centrum rel. większości wyznań jest Buenos Aires.

Wg danych stat. z 1968 istnieje 41 grup wyznaniowych, 529 657 wyznawców, 1738 predykantów i misjonarzy, 2412 miejsc kultu, 15 szkół teol. i bibl.; najliczniejsze grupy wyznaniowe: Evangelical Synod (La Plata Synod) — 100 000, Convención Evangelica Bautista - 80 000, Danish Church - 60 000, South Baptist Convention — 41 077, Lutheran Church (Missouri Synod) — 27 679, Pentecostal Assemblies of Canada — 25 000, Church of God (Cleveland) - 19 424, Seventh-day Adventista - 19 390, Assam-bleas de Dios — 19 350, Iglesia Evangelica Valdense — 17 172, Iglesia Metodista — 15 424, Congregational Christian Board — 15 000.

2. Boliwia — Pierwszy kolporter Biblii, Luke Matthews, działał tu 1827. W 1898 działalność podjęli kanad, baptyści; z inicjatywy Archibalda Reekie powstał wówczas kościół w Oruro. Od 1935 pojawiają się grupy luterańskie. Warunki rozwojowe protestantyzmu są tu trudne ze względu na szczególnie duże wpływy katolicyzmu.

Wg danych stat. z 1968 istnieje 20 grup wyznaniowych, 67 405 wyznawców, 1405 predykantów i misjonarzy, 444 miejsca kultu, 27 szkół teol. i bibl.; najliczniejsze grupy wyznaniowe: Seventh-day Adventists — 20 725 oraz Methodist Church - 9000.

3. Brazylia — Już 1532-34 podjęli tu misje luteranie; 1557 dwaj duchowni z Genewy wysłani przez Kalwina usiłowali założyć gminę wyznaniową, nie utrzymała się ona jednak; 1800 zaczęli osiedlać się anglikanie, którzy 1816 założyli gminę; 1817 zapoczątkowały działalność towarzystwa biblijne. Także 1817 niem. imigranci, luteranie i kalwiniści utworzyli Kościół. Od 1836 działają również metodyści.

W 1855 szkoc. prezbiterianin Robert R. Kalley, założył w Rio de Janerio misję, która od 1859 ma charakter stałej stacji misyjnej. Najintensywniejsza imigracja ewang., zwł. baptystów, prezbiterianów i metodystów, datuje się od 1865, kiedy to w wyniku wojny secesyjnej w USA napływali do Brazylii uchodźcy z pd. terenów Ameryki Pn. ; 1888 pojawili się episkopaliści, 1900 adwentyści i Christian and Missionary Alliance, 1901 pn.amer. luteranie utworzyli dystrykt misyjny.

Wg danych stat. z 1968 istnieje 47 grup wyznaniowych, 7 922 802 wyznawców, 29 027 predykantów i misjonarzy, 30 030 miejsc kultu, 64 szkoły teol. i bibl.; najliczniejsze grupy: Assemblers de Deus — 1,7 min, Assemblies of God — 1,3 min, Evangelical Church of Lutheran Confession — 837 139, Congrega-zion Cristao do Brasil — 700 000, Igreja Evangelica di Confissao Lutherana - 650 000, Southern Baptist Convention - 635 118, Lutheran Church (Missouri Synod) — 503 613, Presbyterian Church - 502 555, Convencao Baptista - 500 000, Evangelical Lutheran Church - 186 449, Methodist Church - 117 320, Seventh-day Adventists — 76 603, Igreja Presbyteriána Independent - 45 400, Protestant Episcopal Church - 41 433, International Church of the Foursquare Gospel — 32 626.

4. Chile — Kolportaż Biblii rozpoczęli 1818-26 szkoc. baptyści. W 1845 pn.amer. prezbiterianin David Trumbull zaczął działalność mis.; 1873 podjęli ją prezbiterianie szkoc, 1879 metodyści; 1954 pn.amer. luteranie utworzyli okręg misyjny.

Obok ewangelizacji misjonarze prowadzą działalność charytatywną, m.in. lekarską; warunkiem sprzyjającym jest istniejąca w Chile swoboda wyznaniowa. W ostatnich 40 latach szczególnie prężnie rozwijają się ugrupowania -> zielonoświątkowców.

Wg danych stat. z 1968 istnieje 21 grup wyznaniowych, 880 503 wyznawców, 982 predykantów i misjonarzy, 2672 miejsca kultu, 11 szkół teol. i bibl.; najliczniejsze grupy: Iglesia Metodista Pentecostal - 400 000, Iglesia Evangelica Pentecostal - 300 000, Church of God (Cleveland) - 41 829, Southern Baptist Convention - 36 597, Evangelical Lutheran Church - 25 000, Seventh--day Adventists — 14 862.

5. Ekwador - W 1826 W.E. Reed, przedstawiciel Gospel Missionary Union (Central Kansas City, Missouri, USA) założył tu misję prezbiteriaóską; działalności sprzyjała przychylność liberalnego prezydenta Eloy Alfara.

W 1898 przybyli metodyści. W 1952 akcję mis. podjęły grupy (amer., duń. i norw.) Luteraó-skiego Związku Światowego (Lutherischer Weltbund). W ostatnich czasach założono ewang. rozgłośnię radiową (La Voz de Los Andes); prowadzona jest ożywiona ewangelizacja wśród Indian. Z Ekwadoru wyszedł też projekt utworzenia United Andeon Mission.

Wg danych stat. z 1968 istnieje 15 grup wyznaniowych, 19 162 wyznawców, 585 predykantów i misjonarzy, 194 miejsca kultu, 4 szkoły teol. i bibl.; najliczniejsze grupy wyznaniowe: Evangelical Church of the Christian and Missionary Alliance — 4924, Seventh-day Adventists — 4567, Southern Baptist Convention - 3797.

6. Falklandy — Ekspansja ewang. dopiero się tu zaczęła; obecnie istnieją 2 ugrupowania wyznaniowe, 2050 wyznawców, 22 predykantów i misjonarzy, 16 miejsc kultu.

7. W Gujanie Holenderskiej i Francuskiej mimo dogodnych warunków stwarzanych przez kolonizatorów, zwł. Holendrów, nie obserwuje się prężnego rozwoju wspólnot chrześcijańskich. W Gujanie Brytyjskiej daje się zaobserwować typowy dla XIX w. w A.Ł. rozrost grup wyznaniowych. Podobnie jak w innych częściach A.Ł., pionierami ruchu ewang. byli tu kolporterzy Biblii, działający od lat 20-ych XIX w.

Wg danych stat. z 1968 w Gujanie Holenderskiej istnieje 5 grup wyznaniowych, 64 008 wyznawców, 132 predykantów i misjonarzy, 116 miejsc kultu; najliczniejsze grupy: Moravian Church — 46 528, Nederlandse Hervormde Kerk — 16 000.

W Gujanie Francuskiej — 2 ugrupowania wyznaniowe, 520 wyznawców, 3 duchownych 4 miejsca kultu. W Gujanie Brytyjskiej — 18 grup wyznaniowych, 474 983 wyznawców, 928 predykantów i misjonarzy, 543 miejsca kultu, 3 szkoły teol. i bibl.; najliczniejsze grupy : Church in the Diocese of Guyana (Anglican) — 400 000, Congregational Union — 18 000, Evangelical Lutheran Church - 11 258.

8. Kolumbia — Pierwsi szerszą działalność podjęli 1859 szkoc. prezbiterianie. Pionier tego ruchu, Horace B. Pratt, wydał Biblię w języku hiszp. (tzw. versio moderna). Punktem wyjścia dla misji i prozelityzmu była działalność wychowawcza (szkoły) i dobroczynna. Od 1935 działają grupy luterańskie.

Wg danych stat. z 1968 istnieją 33 grupy wyznaniowe, 111 069 wyznawców, 936 predykantów i misjonarzy, 989 miejsc kultu, 13 szkół teol. i bibl.; najliczniejsze grupy: Iglesia Pentecostal Unida - 20 000, Seventh-day Adventists - 19 213, Convenzion Bautista de Colombia — 14 945.

9. Paragwaj — Działalność mis. zapoczątkowali 1826 men-nonici; przez długi czas ograniczali się do pracy wśród imigrantów; dopiero ostatnio wykazują większą ekspansywność. W 1886 przybyli metodyści z Argentyny. Obecnie najruchliwszą, choć nieliczną grupą (450 członków) są Disciples of Christ, których działalność datuje się od końca I wojny światowej.

Wg danych stat. z 1968 istnieje 15 grup wyznaniowych, 19 369 wyznawców, 429 predykantów i misjonarzy, 192 miejsca kultu, 3 szkoły teol. i bibl.; najliczniejsze grupy: Mennonite Brethern Church — 4250, New Testament Church — 3000, South Baptist Convention — 2848.

10. Peru — Ewangelicką działalność mis. rozpoczęło 1822 British and Foreign Bible Society (James Thomson), kolportując Biblię.

W 1888 bardziej intensywną działalność podjęli metodyści (American Bible Society). Za pioniera ewang. ruchu mis. na szerszą skalę uchodzi Francisco Penzotti, aresztowany 1890 przez rząd Peru za kolportaż Biblii i prozelityzm. Od 1923 działa South American Indian Mission i kilka innych towarzystw misyjnych. W 1952 ewangelizację podjął Luterański Związek Światowy. Działalność koordynującą grup wyznaniowych pełni Concilio Nacional Evangélico del Peru.

Wg danych stat. z 1968 istnieją 32 grupy wyznaniowe, 127 902 wyznawców, 1239 predykantów i misjonarzy, 1801 miejsc kultu, 10 szkół teol. i bibl.; najliczniejsze grupy: Assemblies of God — 26 264, Iglesia Evangélica Peruana — 23 175, Seventh-day Adventists -15 746, Evangelical Union of South America - 12 705, Church of the Nazarene - 10 481.

11. Urugwaj — Od 1850 wraz z imigracją zaczęły napływać do Urugwaju grupy wyznaniowe z Europy: waldensi z Włoch, luteranie z Niemiec, kalwiniści ze Szwajcarii, men-nonici z Rosji. Gminy te zasadniczo nie wychodziły poza kręgi swych wyznawców imigrantów. Działalność mis. zapoczątkowali 1868 pn.amer. metodyści; nast. prowadzili ją baptyści, Armia Zbawienia i zielonoświątkowcy. W 1942 powstał pn.amer. luterański dystrykt misyjny.

Ruch zjednoczeniowy prowadzą organizacje Federacja Kościołów i Zjednoczenie Pastorów. Wg danych stat. z 1968 istnieje 18 grup wyznaniowych, 39 690 wyznawców, 408 predykantów i misjonarzy, 316 miejsc kultu, 7 szkół teol. i bib!.; najliczniejsze grupy: Southern Baptist Convention - 5384, Seventh-day Adventists - 4996, German Evangelical La Plata Synod — 4400.

12. Wenezuela — W ciągu niemal całego XLX w. działalność mis. ograniczała się do kolportażu Biblii. Dopiero 1897 zaczęła działać zorganizowana misja szkoc. prezbiterianów oraz przystąpiła do pracy Christian and Missionary Alliance.

W XX w., obok ożywionej działalności mis. mniejszych grup wyznaniowych, od 1952 prowadzi ewangelizację Luterański Związek Światowy. W 1951 dystrykt mis. utworzyli również pn.amer. luteranie (Missouri Synod). Na rzecz jedności i współpracy między grupami wyznaniowymi działają: United Convention i Committee on Cooperation in Latin America.

Wg danych stat. z 1968 istnieje 14 grup wyznaniowych, 52 380 wyznawców, 652 predykantów i misjonarzy, 460 miejsc kultu, 12 szkół teol. i bibl.; najliczniejsze grupy: Seventh-day Adventists — 14 602, Assemblies of God — 10 486.

13. Ameryka Środkowa i wyspy Morza Karaibskiego — Pierwszym przedstawicielem ewang. ruchu mis. w Ameryce Środk. byl Anglik Frederik Crowe (1836); działał w bryt. Hondurasie oraz w Gwatemali, gdzie kolportował Biblię.

W 1882 prezydent Gwatemali, Justo Rufino Barrios, zaprosił z USA prezbiterianów, którzy podjęli systematyczną działalność mis. w tym kraju; pochodzący z ich grona John Hill przystąpił do pracy mis. wśród Indian. Pod koniec XIX w. Cyrus L. Scofield zorganizował Central American Mission, działającą w Gwatemali, Hondurasie, Salwadorze, Nikaragui, Kostaryce i Panamie; pierwsi misjonarze z ramienia tej organizacji zaczęli działać 1891 w Kostaryce.

W rejonie Morza Karaibskiego protestantyzm rozwijał się w XVII w. wraz z przybyciem na te tereny kolonistów z Francji, Anglii, Holandii i Danii, którzy zakładali kościoły dla osiedleńców z Europy. Działalność mis. wśród tubylców zapoczątkowali hernhuci 1754 na Jamajce i 1762 wśród niewolników na Wyspie Św. Tomasza. W 1760 ewangelizację podjęli ang. metodyści (T. Cocke). Od 1783 na Jamajce pracują pn.amer. baptyści.

W XIX w. szerszą działalność rozwinęli adwentyści. W wyniku wojny amer.-hiszp. 1898 także na Kubie i Porto Rico rozpoczęła się żywa działalność wielu amer, ugrupowań ewang.; za pośrednictwem Comity Agreements wydzielano strefy działania dla poszczególnych wyznań.

Do dziś na tym terenie nie istnieje żadna organizacja, która skupiałaby wszystkie wyznania ewang.; rolę jednoczącą spełniają American Bible Society, kolportująca Pismo św. we wszystkich krajach Ameryki Środk., sieć wyznaniowych rozgłośni radiowych, uzgadniających między sobą program, Union Churches (w strefie Kanału Panamskiego), jednocząca ewangelików narodowości angielskiej.

W zorganizowanej 1957 w San Carlos konferencji międzywyznaniowej brało udział wiele grup religijnych. Wg danych stat. z 1968 rejon ten liczy 246 grup wyznaniowych, 3 257 980 wyznawców, 12 509 predykantów i misjonarzy, 13 542 miejsca kultu, 78 szkół teol. i bibl.; najsilniejsze grupy: Anglican Church, Methodist Church, American Baptist Home Mission Societies, Iglesia Episcopal, Iglesia Presbyte; riana, Seventh-day Adventists, Assemblies of God, Central American Mission, Church of God, Church of God Prophecy, Mission Evangélique Baptiste, West Indies Mission, Evangelical Lutheran Church, Baptist Union, Moravian Church, Convención Nacionál Bautista, Iglesia Christiana Nacionál las Assembles de Dios.

14. Meksyk — W 1826 J.C. Brigham, a nast. James Thomson podjęli próby kolportażu Pisma Św., co napotykało na przeszkody ze strony katolików.

Dopiero 1867, po przywróceniu konstytucji z 1857, ewangelicy uzyskali swobodę działania. W 1861 kilku księży kat. usiłowało założyć tu Kościół nar. ; kiedy próby te zawiodły, przyłączyli się do Kościoła episkopalnego.

Od 1863 działają prezbiterianie i baptyści; 1870-80 przybyli kwakrzy, kongregacjonaliści, metodyści i kalwiniści. Ponieważ liczba grup wyznaniowych wzrosła jeszcze znacznie w XIX w., podjęto próby koordynowania ich działalności; 1888 i 1899 odbyły się konferencje mis., później coroczne zjazdy o tym samym charakterze. W 1917 porozumienie między niektórymi ośrodkami mis. doprowadziło do założenia Union Publication House i Union Evangelical Seminar.

W 1928 utworzono Concilio Evangelico de Mexico. Wg danych stat. z 1968 istnieją 32 grupy wyznaniowe, 701 510 wyznawców, 6013 predykantów i misjonarzy, 5310 miejsc kultu, 23 szkoły teol. i bibl.; najliczniejsze ugrupowania: Svenska Fria Missionen — 150 000, Iglesias Evangélicas Independientes — 140 000, Iglesia Nacional Presbyteriána — 80 460, Iglesia Metodista — 42 162, Seventh-day Adventists — 41 023, Iglesia Christiana Nacional las Assembles de Dios - 39 448, Church of God (Holinesa) - 33 542, Church of God (Cleveland) - 33 263, Iglesia de Nazarene - 31 729, Southern Baptist Convention — 31 384, Iglesia de los Peregrinos — 16 476, American Baptist Home Mission Societies — 12 621,
Independent Churches — 11 391, Iglesia Episcopal — 10 337.

C. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA — Rozwój wspólnot chrzęść, w A.Ł. przybrał na sile po wielkich imigracjach z Europy 1918 i 1945, mimo bowiem że misje ewang. cieszyły się poparciem wielu republik będących w konflikcie z Kościołem kat., jednak wspólnoty chrzęść, działały głównie wśród imigrantów.

W 1910 na Świat. Konferencji Mis. w Edynburgu orzeczono, że A.Ł. nie jest terenem mis., gdyż została schrystianizowana przez katolików. Następna konferencja w Jerozolimie 1928 stwierdziła jednak potrzebę pracy mis. ze strony ewangelików, motywując to ogólną sytuacją rel. na tym terenie. Prozelityzm wspólnot chrzęść, uprawiany jest głównie w prowadzonych przez nie szkołach, przez kolportaż Biblii w językach nar. oraz działalność charytatywną i gosp. (szpitale, wzorcowe gospodarstwa rolne).

Powstają też liczne szkoły teol. i bibl.; ważniejsze: w Brazylii — seminaria prezbiteriańskie w Campinas, Recife, Porto Alegre, metodystów w Sao Paulo, baptystów w Rio de Janeiro, luterań-skie w Porto Alegre, w Argentynie — Ewang. Fakultet Teol. oraz seminaria baptystów i luteranów w Buenos Aires. Tylko nieliczne małe grupy wyznaniowe nie mają swoich szkół teologicznych. Ruch zjednoczeniowy wśród wspólnot chrzęść. A.Ł. datuje się od pocz. XX w., jednak nie są nim zainteresowane wszystkie wyznania.

Na Kongresie Tow. Misyjnych Ameryki Pd. powstał 1916 Komitet Współpracy w A.Ł. (Committee of Cooperation in South America); 1949 obradowała w Buenos Aires luteránská konferencja kośc; 1952 w ramach Luterańskiego Związku Świat, powstał komitet dla A.Ł. Ruch zjednoczeniowy zaznaczający się również w podejmowanych akcjach partykularnych napotyka tu znaczne trudności, wynikające z wielkiej liczby wspólnot, które dzielą różnice dogm. i organizacyjne.

 

J.L. Mecham, Church and Siale in L.A., Chapel Hill 1934; B. Báez-Ca-margo, K.G. Grupp, Religion in the Republic of Mexico, Lo 1935; F. Schroder, Brasilien und Wittenberg. Ursprung und Gestaltung deutschen evangelischen Kirchentums in Brasilien, B 1936; Latourette III-V; J.M. Davis, The Economic Basis of the Evangelical Church in Mexico, Lo 1940; W.S. Robertson, History of the L.A. Nations, NY 1943; W.T.T. Millham, LA. Expanding, Horizons, Movement for World Evangelization, Lo 1951 ; W. Schoen, Geschichte Mittel- und Südamerikas. Mn 1953; Lutheranische Kirche in Brasilien, Joinville 1955; S. Herman, Luthertum in Lateinamerika, w: Lutherische Kirchen in der Welt, B 1957, 135-166; R. Obermüller, Das Evangelium in Latein-america, EvD 29(1958) 19-70; T.S. Goślin. WKL 831-835; EKL II-HI (passim); LKS I-II (passim); E. Elliot, Durchs Tor der Herrlichkeit (Mission in Ecuador), Kon 1962; The Christian Ministry in L.A. and the Caribbean. Rapport of a Survey Commission [...]. NY 1962; K.S. Latourette, Die ökumenische Bedeutung der Missionsbewegung und des Internationalen Missionsrates, GÖB I 547-549; Religion, Revolution and Reform. New Forces for Change in L.A., NY 1964; J.B. Kessler, A Study of the Older Protestant Missions and Churches in Peru and Chile, Goes 1967; WCH 1968, 100-144 i passim; R.T. Handy, A Christian America. Protestant Hopes and Historical Realities, NY 1971 (bibliogr.).

 

V. SZTUKA CHRZEŚCIJAŃSKA - Okres kolonialny w A.Ł. legitymuje się dużą różnorodnością i wysokim poziomem sztuki religijnej.

Podobne prace

Do góry