Ocena brak

AMERYKA

Autor /Uniedrog Dodano /22.05.2012

Kontynent Ziemi największy po Eurazji (42,0 min km2); ze względów geogr. dzielony na A.Pn. (21,5 min km2) wraz ze Środk. (2,7 min km2) oraz A.Pd. (17,8 min km2); ze względów kulturowych na ~> Amerykę Pn. i - Amerykę Łacińską.

I. DANE OGÓLNE — Nazwę A. wprowadził 1507 M. Waldse-miiller; utworzył ją od imienia florentyńczyka Amerigo Vespucci, który opisał nowo odkryty kontynent i wykazał — wbrew mniemaniom Kolumba — że jest on różny od wsch. Azji.

Wiek najstarszych śladów człowieka z obszaru A. nie przekracza kilkunastu tysięcy lat. Człowiek (homo sapiens) odmiany żółtej przybył z Azji Pn.-Wsch. przez cieśninę Beringa do Alaski; stamtąd etapami zajmował całą A. aż po pd. kraniec lądu.

Kulturę paleolityczną łowiecko-zbieracką reprezentują do dziś Eskimosi Kanady oraz Indianie dorzecza Amazonki, Patagonii i Ziemi Ognistej ; neolityczną kulturę rolniczą zachowały różne ludy A. Pd. i Środk. oraz Pueblo w A. Pn. aż do przybycia Europejczyków; wyższą kulturę stworzyli Indianie na obszarach od Meksyku po Peru; budowali miasta, wznosili monumentalne świątynie, rozwinęli sztuki plastyczne, mieli kalendarz i pismo, dobrze zorganizowane wojska.

Większe państwa stworzyli Majowie, Toltekowie i Aztekowie na obszarze Meksyku oraz Aj-marowie i Inkowie w dzisiejszym Peru. Istnieją hipotezy o dawnym dopływie ludności do A. przez Oceany Atlantycki i Spokojny. Ok. 1000 docierali do A. Pn. Wikingowie; niejasne przekazy źródeł pisanych na ten temat zostały potwierdzone przez wykopaliska.

Kolonie Skandynawów na Grenlandii przetrwały do XV w. Od odkryć Kolumba (1492 A. Środk., 1498 A. Pd.), G. Caboto (1497 A. Pn.) i ich następców rozpoczął się napływ do A. Europejczyków, którzy od 1502 przywozili również Murzynów do pracy niewolniczej.

Rezultatem kolonizacji eur. jest podział kontynentu na A. Pd. i Środk., mówiącą językiem hiszp. i portug. (-> Ameryka Łacińska) oraz —> Amerykę Północną o przewadze języka angielskiego.

 

Milewski II I, 13-49, II 2, mapy 1-17; E. Lips, Das Indianerbuch, L 1956 (Księga Indian. Wwa 1960, bibliogr.); DdM I 165-187, 340-357. 433-434; Czekanowski Cz 303-322; G. Clark, S. Pigott, Prehistorie Societies, Lo 1965 (Społeczeństwa prehistoryczne, Wwa 1970, bibliogr.); J. Gąssowski, Narodziny średniowiecznego świata, Wr 1970.

 

II. RELIGIE RODZIME PRZEDCHRZEŚCIJAŃSKIE — Religie pierwotnych ludów A. nie wykazują żadnych szczególnie charakterystycznych cech. Występuje tu ta sama wiara w duchy, bóstwa, Istotę Najwyższą, te same magiczne praktyki i kultyczne zwyczaje jak w innych prymitywnych i bardziej rozwiniętych religiach świata.

Cechą charakterystyczną religii ludów pierwotnych A. Pn. jest „szukanie" wizji i duchów-stróżów, bogactwo ceremonii i tajnych związków. Religie ludów pierwotnych A. Łac. wyróżniają się szczególnie skomplikowaną wiarą w duchy, swoistą mitologią astralną, kultem bóstw wegetacyjnych.

A. Ludy pierwotne A. — mają wspólne wyobrażenia o obecności ducha u zwierząt łownych i w niektórych zjawiskach przyrody (-> animizm), o wyższych istotach mitycznych, wspólne personifikacje oraz praktyki magiczne. Autentyczny —> szamanizm istnieje na niektórych terytoriach A. Pn. oraz na zwrotnikowych i podzwrotnikowych obszarach A. Łac; towarzyszą mu niekiedy zjawiska —> obsesji. Nie ma kultu —> przodków, niemniej oddawana jest cześć zmarłym.

Silnie rozwinięta jest magia łowiecka, w połączeniu z wiarą w dusze zwierząt i w duchy opiekuńcze zwierzyny łownej, zwł. wśród pn. leśnych plemion łowieckich w A. Pn. ; u Indian Ziemi Ognistej animizm i magia są stosunkowo słabo rozwinięte. Personifikacja ciał niebieskich, Ziemi, stron świata, wiatrów, nieba i grzmotów, którym przypisuje się nieraz przymioty bóstw, jest charakterystyczna przede wszystkim dla ludów rolniczych wsch. i pd.-zach. obszarów A. Pn. i tropikalnych terenów A. Łacińskiej.

Zmarłych, jako sprawców urodzaju (uosabiają ich maski noszone przez tancerzy) czczą rolnicze szczepy Pueblo w pd.-wsch. obszarach Stanów Zjedn. ; z drugiej zaś strony u plemion Nawa-hów (sąsiadów Pueblo) występuje wielki lęk przed zmarłymi.

Duchy opiekuńcze zwierząt łownych i przyrody oraz istoty demoniczne przedstawiają maski, np. u ludów rybackich pn.-zach. wybrzeża A. Pn., u rolniczych Irokezów we wsch. części A. Pn. i u pd.amer. szczepów rolniczych, zwł. Arawaków i Tukano.

1. Wiara w Istotę Najwyższą — występuje u szczepów zbieraczych, np. u Indian z Ziemi Ognistej, Botokudów w pd.--wsch. Brazylii, plemion kalifornijskich, u większości szczepów Algonkinów i Seliszów w pn. części A. Pn., u myśliwskich Dako-ta-Siuksów oraz plemion rolniczych ze wsch. terenów A. Pn. i u jednej z grup Eskimosów.

Żeńskie wyobrażenia Najwyższej Istoty spotyka się u Eskimosów, u szczepów rolniczych w pd.-zach. i wsch. częściach Stanów Zjedn., u Irokezów, Pueblo, Nawahów oraz u niektórych ludów A. Łac, szczególnie u myśliwskich Jaru-rów w Wenezueli. Obok Istoty Najwyższej czci się prarodzica, uważając go za jej towarzysza i zbawiciela człowieka, np. u plemion kalifornijskich; dla Indian kalifornijskich typowe są rozbudowane mity o prastanie i początkach świata, przekazywano i przedstawiane dramatycznie (u Maidu) podczas inicjacji młodzieży.

W mitach, zwł. kalifornijskich, często występuje Kojot, tajemnicza postać, która wyobraża prarodzica, a zarazem towarzysza Istoty Najwyższej albo jej rywala i przeciwnika bądź też trykstera, reprezentanta zła. Mity pn.amer. o stworzeniu świata mówią m.in. o zanurzeniu się zwierząt w praoceanie i wydobywaniu z jego dna grudki ziemi, z której Istota Najwyższa stwarza świat.

U pierwotnych ludów rolniczych A. Pn. i Łac. Istota Najwyższa występuje niekiedy w towarzystwie Słońca (np. u Pueblo) lub „dobrego brata" — jednego z 2 braci bliźniaczych, bohaterów kulturowych (np. u Irokezów czy Ge i in. szczepów w Brazylii); również szeroko rozpowszechnione są tu mity o bohaterach kulturowych.

Wiara w nieosobową magiczną siłę życiową (—> wakonda,-> orenda), która jest, być może, wynikiem dawnej wiary w Istotę Najwyższą, istnieje przede wszystkim u niektórych szczepów A. Pn. (Irokezów, Siuksów i in.).

2. W kulcie — ujawnia się różnorodność wierzeń (m.in. elementy rel. pochodzenia pn.azjat.), szczególnie w zespołowych ceremoniach, wśród których na uwagę zasługuje „taniec słońca" u niektórych szczepów prerii (Czejennów, Arapahów i in.), będący zobowiązaniem wynikającym ze złożonego ślubu, dla zapewnienia szczepowi opieki i dobrobytu; taniec ten odbywa się wokół słupa i połączony jest z torturowaniem wojowników, które stanowi udramatyzowanie mitu praczasów.

Uroczystość noworoczna obchodzona przez rolniczych Irokezów związana jest z obrzędami dziękczynnymi, wyznaniem grzechów, ofiarą z białego psa jako posłańca do Pana życia, tańcem z maskami itp. oraz ceremonią „Wielkiego Domu"; u Delawarów podczas tejże uroczystości środk. słup symbolizuje łączność z Istotą Najwyższą mieszkającą w dwunastym niebie, do której zwracają się w wołaniach modlitewnych ; jest to uroczystość dziękczynna i błagalna, o podwójnej symbolice: męsko-żeńskiej, czerwono--czarnej.

Magiczna ceremonia „świętych Muszli" u Odżibwów, zajmujących tereny Jeziora Górnego, symbolizuje śmierć i zmartwychwstanie jej uczestników. U rolniczych Krików i Musko-gów w pd.-wsch. części A. Pn. obchodzi się uroczystość „Zielonego Ziarna", święto dojrzewania kukurydzy; towarzyszą jej obrzędy oczyszczenia, napomnienia ludu przez naczelnika, ceremonia zgaszenia i zapalenia świętego ognia, zabawa w pitkę itd.

U rolniczych Mandanów w górnej Missouri najważniejszą częścią obrzędów kultycznych jest tzw. Oki pa zawierająca przedstawienie posłańca Boga i posłańca Złego jako kultycznych gości, inicjację chłopców połączoną z torturami, mimiczne tańce symbolizujące magiczne rozmnażanie bawołów, uroczystość na pamiątkę potopu, inicjację wojowników i kult „arki" (w niektórych z tych uroczystości biorą udział kobiety).

U Pueblo odbywają się pochody z maskami, tańce dla zapewnienia płodności ziemi, magiczne ceremonie związków czarodziejskich mające na celu leczenie chorych; wielką rolę odgrywają podziemne domy kultu z ołtarzami i symbolicznymi figurami z piasku; w uroczystościach wegetacyjnych używa się instrumentów dętych, urządza procesję z maskami na cześć duchów wegetacji i - bohatera kulturowego.

Ważne miejsce w życiu polit, i w obrzędach u Indian prerii i dorzecza Missisipi odgrywa sakr. fajka, służąca do dymnej ofiary oraz symbolizująca ideę pokoju.

Pochody i przedstawienia u Indian z Ziemi Ognistej nie mają charakteru rel. ani magicznego, lecz są odgałęzieniem agrarno--kulturowych obrzędów tropikalnych obszarów A. Łac. ; sakralne instrumenty muz. wyobrażają głosy duchów i stanowią tabu dla kobiet.

Bardzo charakterystyczne, zwł. dla wielu szczepów łowieckich A. Pn., jest zabieganie o pozyskanie ducha opiekuńczego i siły tajemnej, połączone z praktyką postu i samotnej medytacji; ukrywanie w ziemi lub wodzie „świętych" paczuszek z siłonośnymi przedmiotami oraz związane z nimi śpiewy i zwyczaje magiczne wywodzą się częściowo z natchnień wyższych sił w czasie snu lub wizji.

Dla wielu szczepów Indian szczególnie w A. Pn. właściwa jest głęboko rel., a nawet mist, postawa. Ofiary w ich religii zajmują podrzędną rolę, zaś u szczepów Ziemi Ognistej nie występują w ogóle.

Wśród Indian prerii spotyka się rodzaj ofiary, podczas której proszący odcina sobie palce ku czci ducha opiekuńczego, by wyjednać jego litość. Rozpowszechniony szeroko wśród ludów łowieckich A. Pn. zwyczaj chronienia kości zwierzyny łownej nie jest ofiarą, ale służy magicznemu przywracaniu do życia upolowanych zwierząt.

B. Dla wyższych kultur religii — w A. charakterystyczne były —> politeizm synkretystyczny, kult bóstw astralnych, dei-fikacja sił przyrody i boskich bohaterów kulturowych o kształtach drapieżnych zwierząt, choć występował również monoteizm (np. u Azteków); rozwinięty był także rytualizm agrarny.

—> Aztekowie, —> Inkowie, -> Majowie, —> Meksyk, —> Peru.

 

W. Koppers. Unter Feuertand-Indianern, St 1924; M. Gusinde, Die Feuer-land-Imiianer HI, Md 1931-37; Schmidt UdG I-V; W. Krickeberg, Amerika, w: Die Grosse Völkerkunde, L 1939, III, 18-258; E.C. Parsons, Pueblo Indian Religion l-ll, Ch 1939; Handbook of South American Indians (wydal J. Steward) l-VI. Wa 1946-50; J. Haekel, The Concept of a Supreme Being amone the North West Coast Tribes of North A., WVM 2(1954) 171-183; O. Zer-ries. Wild- und Buschgeister in Südamerika, Wie 1954; J. Haekel, RWW 41-45; W. Koppers, Die Originalität des Hochgottglaubens der Yamana auf Feuerland, St 1960; W. Krickeberg i in.. Die Religionen des alten A., RRM, St 1961; A. Hultkranz, North American Indian Religion in the History of Research. HR 6(1966) 91-107. 183-207, 7(1967) 13-34, 112-148; A. Metraux, Religions et magics indiennes d'A. du Sud, P 1967; W. Haberland, Die Kulturen Meso- und Zentralamerikas, F 1969; A. Nydia Lahourcade. La creación Jel hombre en las grandes religiones de A. precolombina, Ma 1970; I. von Wedemeyer. Sonnengott und Sonnenmenschen. Kunst und Kult, Mythos und Magie im alten Peru, T 1970; C.F. StarklofT, American Indian Religion and Christianity Confrontation and Dialogue, JES 8 (1971) 317-340.

Podobne prace

Do góry