Ocena brak

AMBROŻY, Ambrosius Aurelius Św. bp. Mediolanu

Autor /Uniedrog Dodano /22.05.2012

Jeden z czterech doktorów Kościoła zach., ur. ok. 340 w Trewirze, zm. 4 IV 397 w Mediolanie; zwłoki A. spoczywają w bazylice mediolańskiej; święto 7 XII.

I. ŻYCIE i DZIAŁALNOŚĆ — A. można odtworzyć na podstawie jego własnych dzieł, wzmianek u współcz. mu pisarzy oraz Vita Ambrosii, biografii napisanej ok. 420 przez jego sekretarza, diakona Paulina, na prośbę św. Augustyna. Urodzony w arystokratycznej rodzinie chrzęść, po śmierci ojca prawdopodobnie kształcił się w Rzymie w zakresie literatury gr. i rzym., retoryki i prawa. Zgodnie z tradycją rodzinną obrał karierę urzędniczą; 373 został namiestnikiem Ligurii i Emilii z siedzibą w Mediolanie.

Po śmierci bpa Mediolanu, Auksencjusza (374), został przez lud wybrany jego następcą, choć był jeszcze katechumenem. Wybór po dłuższym oporze A. zaakceptował na życzenie ces. Walentyniana I i za aprobatą bpów; 30 XI 374 przyjął chrzest, a 7 XII otrzymał sakrę biskupią. Wiedzę teol. zdobył pod kierunkiem kapłana Symplicjana. Czystość wiary i jedność Kościoła były głównymi celami jego działalności apostolskiej.

W 378-397 A. był doradcą cesarzy: Gracjana, Walentyniana II, Teodozjusza Wielkiego. W zachowaniu czystości wiary widział pomyślność imperium rzymskiego. Ideałem przyświecającym działalności politycznej A. było państwo chrześcijańskie, w którym Kościół i władza świecka wzajemnie udzielałyby sobie pomocy, a wiara spajałaby cesarstwo.

Zabiegał, by prawo Boże było szanowane także przez władzę cesarską. Chciał zapewnić Kościołowi autonomię, zmusić władzę państw., nawet przy pomocy kar kość, do przestrzegania prawa mor., z drugiej strony zaś związać Kościół z państwem, które powinno popierać wiarę katolicką.

Pod jego wpływem wydano dekret (27 II 380), uznający wyznanie kat. za jedyną religię państw, w cesarstwie. A. odrzucał stosowanie wobec innowierców przymusu zewn., zdecydowanie potępił stracenie Pryscyliana, dokonane w Trewirze na żądanie bpów hiszpańskich. Skłonił również (382) ces. Gracjana m. in. do usunięcia z gmachu rzym. senatu ołtarza bogini Wiktorii, stanowiącego symbol dawnej wiary.

Dzięki ingerencji A. nie odniosły skutku zabiegi Symma-cha mające na celu odzyskanie przez poganizm utraconych przywilejów. Po zamordowaniu ces. Gracjana 383 podjął się misji dyplomatycznej do uzurpatora Maksyma w celu zawarcia układu najkorzystniejszego dla małoletniego następcy Walentyniana II.

W 385 regentka Justyna, zwolenniczka —> arianizmu, zażądała oddania arianom dwóch bazylik w Mediolanie i wydała dekret grożący śmiercią każdemu, kto będzie stawiał przeszkody kultowi ariańskiemu. A. odmówił oddania świątyń; mając poparcie ludu, zastosował bierny opór i zamknął się z przybyłymi na synod bpami i wiernymi w bazylice Portiana.

Dla utrzymania właściwego nastroju rel. zaproponował zgromadzonym anty-foniczny śpiew hymnów i psalmów na wzór Kościoła wsch.; odtąd zwyczaj ten przyjął się w liturgii Kościoła zachodniego.

Zwycięstwo A. osłabiło pozycję arian w górnej Italii i Ilirii. Po nakazanej przez Teodozjusza masakrze ludności Tesaloniki (390), w odwet za zamordowanie kilku urzędników cesarskich, A. wymógł na cesarzu odbycie pubi, pokuty. Przyczynił się również do nawrócenia św. Augustyna.

W sposobie myślenia i w życiu A. wyróżniał się silną wolą, poczuciem ładu i karności, zmysłem praktycznym, sprawiedliwością. Był wrażliwy na krzywdę ludzką; własny znaczny majątek rozdał ubogim. Już za życia cieszył się wielkim autorytetem mor., o czym świadczą nadawane mu tytuły: „kolumna Kościoła", „perła, która błyszczy na palcu Boga".

II. DZIEŁA — A. znany był przede wszystkim z działalności duszpast. (doctor vitae), pozostało jednak po nim wiele pism. Niemal we wszystkich pismach i listach A. pojawia się tematyka mor.-ascet. i katechetyczna. Pozostawił też kazania, których głoszenie uważał za podstawowy obowiązek bpa. A. nie był głębokim myślicielem czy oryginalnym pisarzem.

Najczęściej korzystał z dzieł autorów gr. (Atanazego Wielkiego, Bazylego Wielkiego, Dydyma Ślepego, Cyryla Jeroz., Grzegorza Teologa, Filona); przyswoił zach. teologii myśl Kościoła gr. ; w pismach A. spotyka się również reminiscencje z literatury pogańskiej.

1. Pisma dogmatyczne —skierowane są przeciw ówczesnym błędom doktrynalnym, głównie przeciw arianom. Dogmat o Trójcy Świętej wyjaśniają: De fide; De Spiritu Sancto (przeróbka traktatu Dydyma); De incarnationis Dominicae sacramento. W liturgię i sakramentologię wprowadzają: De sacramentis i De mysteriis.

Są to katechezy adresowane do neofitów, wyjaśniające sakramenty (chrztu, bierzmowania, eucharystii), a wzorowane na Explanatio symboli ad initiandos Cyryla Jeroz. ; rygoryzmowi -> nowacjan przeciwstawił się w traktacie De poenitentia, w którym bronił prawa Kościoła do odpuszczania grzechów i pouczał o obowiązującej dyscyplinie pokutnej.

2. Pisma moralno-ascetyczne — De officiis ministrorum, napisane ok. 390 na wzór De officiis Cycerona jest pierwszym i jedynym do Tomasza z Akwinu opracowaniem etyki chrzęść, w formie szeregu pouczeń, głównie dla duchownych. A. podjął tu próbę połączenia moralności stoickiej z nauką ewangelii. W De Elia et ieiunio zachęcał do praktyki postu i piętnował pijaństwo.

Rozprawy skierowane do kobiet: De virginibus ad Marcellinam sororem to przeróbka wcześniejszego traktatu Atanazego Wielkiego, w której zamieścił przemówienie pap. Libe-riusza do Marceliny z okazji przyjęcia z jego rąk welonu dziewicy; De virginitate — uzupełnienie poprzedniego pisma; De viduis — pouczenia na temat czystości w stanie wdowieńskim; De institution virginis — obrona nauki o trwałym dziewictwie NMP, i Exhortatio virginitatis.

3. Pisma egzegetyczne — powstały z homilii opracowanych literacko. Za Orygenesem przyjmował A. potrójny sens Pisma Św.: hist, lub wyrazowy, mor., tj. praktyczny, oraz mist, lub alegoryczny. Zamiłowanie do alegorii zgodnie z zasadą „Litera zabija, a duch ożywia" było istotną cechą jego egzegezy, uprawianej dla celów duszpast., a nie naukowych. Za wzorem A. alegorią posługiwał się także św. Augustyn w interpretacji Pisma św.

Spośród komentarzy do ST Hexaëmeron A. zawiera 9 homilii wygłoszonych w czasie wielkiego postu, opartych na komentarzu Bazylego Wielkiego : De paradiso, De Cain et Abel, De Noe et arca, De Abraham, De Isaac vel anima oraz 4 traktaty poświęcone Jakubowi: De fuga saeculi, De Iacob et vita beata, De Ioseph patriarcha, De patriarchis albo De benedictionibus patriarcharum; korzystał w nich z pism Orygenesa i Hipolita.

Inne komentarze A. do ST: De Nabuthe Iesraelita, De Tobia, De interpellatione lob et David, De apologia prophetae David, Apologia David altera. Psalmy stanowią osnowę dwóch serii homilii: Explanatio super Psalmos duodecim (Ps 1,35-40,43, 45,47,48,61) i Expositio Psalmi 118 (22 kazania). Kreśląc w nich drogi doskonałości chrzęść, A. korzystał z dzieł Hipolita Rzym., zwł. z jego komentarza do Pieśni nad pieśniami.

Fragmenta in Isaiam znane są z cytatów św. Augustyna. Jedyny komentarz do NT to Expositio Evangelii secundum Lucam (10 ksiąg), oparty głównie na Orygenesie; stanowi ważne źródło do odtworzenia tekstu -> Itali.

4. Mowy — A. posługiwał się prozą artyst. wg zasad tradycyjnej retoryki. Przemówienia jego urzekały słuchaczy, co poświadcza św. Augustyn. Wygłaszał homilie, przemówienia okolicznościowe i mowy żałobne, z których zachowały się: De excessu fratris Satyri, 2 mowy wygłoszone podczas pogrzebu brata (378); pierwsza z nich jest przemówieniem żałobnym, druga (De fide resurrectionis) rozprawą dogm. o wierze w życie przyszłe.

W mowach: De obitu Valentiniani consolatio (392) i De obitu Theodosii (395) ukazał ideał chrzęść władcy. Z okresu konfliktu z arianami pochodzi: Sermo contra Auxentium de basilicis tradendis (386). Kilka przemówień zamieścił A. w całości w listach do swej siostry Marceliny.

5. Listy — Były one dla A. środkiem duszpasterzowania; zachowało się 91 listów (PL 16, 913-1342); większość z nich to pisma biskupie dotyczące spraw Kościoła i stanowiące źródło do poznania wielorakiej jego działalności; niektóre, np. do Kościoła w Vercelli, są właściwie traktatami. O pubi, działalności A. świadczą listy do ces. Walentyniana II w sprawie cofnięcia zarządzeń ces. Gracjana, do ces. Tedozjusza w sprawie Calli-nicum i Tesaloniki czy do siostry Marceliny w sprawie bazyliki i odnalezienia relikwii św. Gerwazego i św. Protazego.

6. Hymny — Nawiązując do prób św. Hilarego, A. wprowadził do liturgii śpiew hymnów o treści teol. ; układał je sam, posługując się łatwą, przejrzystą formą.

Pisane są w dymetrach jambicznych (zw. później metrum ambrosianum) z podziałem na 8 strof 4-wierszowych. A. miał wielu naśladowców; za autentyczne uchodzą: —> Aeterne rerum conditor, -> lam surgit hora tenia, —> Deus, creator omnium, —> Intende qui regis Israel, —y Illuminas, Altissime, —> Splendor paternae gloriae, —> Aeterna Christi muñera. Tzw. hymn ambrozjański, — Te Deum, nie jest jego autorstwa.

7. Pisma wątpliwej autentyczności to: Praeconium Paschale („Exsultet"), którego autorstwo jest jeszcze nie ustalone, Expositio fidei, Lex Dei sive mosaicarum et romanarum legům collatio, —> Atanazjański symbol „Quicumque", Carmen de ternani numeri excellentia; przypisywano je A.

III. MYŚL TEOLOGICZNA — Pisma A. stanowią cenne źródło do poznania tradycji oraz jednomyślności w wierze Kościołów zach. i wschodniego. Korzystając z wielu źródeł A. zachował samodzielność myśli i sformułowań. Nie wykazywał zamiłowania do teologii spekulatywnej ; poprzestawał na rozwinięciu dowodu z Pisma św. i Tradycji. Wywarł też duży wpływ na kształtowanie się teologii i życia Kościoła zach., a także kultury średniowiecznej.

1. Bóg — A. jaśniej i umiejętniej niż poprzednicy przedstawił nic. naukę trynitarną, wykazując, że arianie mają błędne pojęcie o Bogu i Chrystusie; w teologii Ducha Świętego podkreślał prawdę o pochodzeniu od Ojca i Syna (—> Filioque), którą upowszechniał przez hymny zakończone doksologią trynitarną; dogmat chrystologiczny (dwoistość natur zupełnych i niezmie-szanych oraz jedność osoby w Chrystusie) ujął z taką precyzją, że jego sformułowania weszły częściowo do orzeczenia Soboru Chalcedońskiego.

2. Maryja — W nauce o Maryi A. ujął jej rolę w aspekcie chrystologiczno-soteriologicznym; zdecydowanie wypowiedział się za Bożym macierzyństwem (pierwszy z łacinników posłużył się terminem Mater Dei), nieustannym dziewictwem (pierwszy głosił dziewictwo Maryi in partu), udziałem Maryi jako nowej Ewy w dziele odkupienia; A. widział w Maryi typ Kościoła, wprowadził na Zachodzie termin Virgo-Mater; wiernym przedstawiał Maryję jako idealny wzór życia, zwł. dla dziewic poświęconych Bogu.

3. Aniołowie — są wg A. istotami bezcielesnymi, pełniącymi wobec ludzi zbawcze posłannictwo, opiekującymi się całą wspólnotą wiernych, Kościołami i poszczególnymi ludźmi, a zwł. męczennikami i dziewicami; upadli aniołowie do sądu ostatecznego przebywają w przestworzach, kusząc ludzi do złego, za co spotka ich kara wiecznego potępienia.

4. Grzech pierworodny — A. głosił powszechność winy pierworodnej; potomkowie Adama uczestniczą nie tylko w następstwach jego upadku, ale również w samej winie, dlatego konieczny jest chrzest dzieci.

Niektóre jednak wypowiedzi świadczą, że A. przyjmował dziedziczenie raczej następstw grzechu pierworodnego (skłonność do grzeszenia) niż winy mor. (na sądzie nie będziemy za nią karani); jego poglądy nie są dostatecznie sprecyzowane.

5. Łaska i usprawiedliwienie — Poglądy A. na temat wolnej woli i łaski nie są jednoznaczne; podkreśla on konieczność łaski uprzedzającej do rozpoczęcia dobrego czynu, a nie tylko do jego wykonania; łaska ma w dobrym uczynku główny udział, wola tylko „pewną część"; początek wiary natomiast zdaje się przypisywać woli, a nie łasce.

6. Kościół — wg A. jest pośrednikiem i depozytariuszem łask zbawczych Chrystusa, strażnikiem Pisma św. i Tradycji; Kościół nie jest tylko widzialną wspólnotą wierzących, ale „ciałem", „oblubienicą" Chrystusa, „zrzeszeniem zespolonym w jedno ciało, jednością wiary i miłości"; łaska Chrystusa jest łaską Kościoła.

A. uznawał prymat jurysdykcji bpa rzym. i podkreślał konieczność jednomyślności z nim w wierze: „gdzie Piotr, tam jest Kościół; gdzie Kościół, tam nie ma śmierci, tylko życie wieczne".

7. Sakramenty — A. głosił jeden chrzest konieczny do zbawienia; zastąpić go jedynie może męczeństwo lub pragnienie chrztu; umycie nóg nowo ochrzczonemu uważał za pewne uzupełnienie chrztu, które gładzi grzechy odziedziczone (chrzest — tylko osobiste) i sprowadza dodatkową pomoc nadprzyrodzoną.

8. Eucharystia — We mszy św. Chrystus staje się obecny przez konsekrację chleba i wina, dokonywaną jego słowami przez kapłana; eucharystia ma charakter ofiarniczy; przyjmuje się, że u A. po raz pierwszy wyrazmissa" oznacza nabożeństwo wiernych, a nie „odesłanie" katechumenów.

Niezbyt jasne są poglądy A. na praktykę pokuty; jego zdaniem Kościół ma prawo odpuszczania wszystkich grzechów popełnionych po chrzcie; dopuszczalna jest jednak tylko jednorazowa pokuta pubi, za ciężkie grzechy, nawet tajnie popełnione; nie można dziś stwierdzić, czy A. głosił zasadę tajemnego wyznania grzechów i uznawał pokutę prywatną za mniej ciężkie grzechy.

9. Eschatologia — A. ma związek z orygenizmem (głosił, że wszyscy dostąpią w końcu zbawienia) i nie we wszystkich punktach jest dostatecznie jasna. Do sądu ostatecznego zmarli pozostają w Hadesie; dusze wszystkich muszą przejść przez ogień oczyszczający, a nie w pełni sprawiedliwi mogą liczyć na pomoc wiernych na ziemi.

10. Cześć świętych —szczególnie męczenników, która znalazła w A. entuzjastycznego propagatora, zdradza w jego opisach pewne rysy kultu ludowego.

11. Nauka moralna — Osoba Chrystusa stanowi centrum doktryny moralnej A. Chrystus jest źródłem i wzorem doskonałej moralności, a każda dusza jego oblubienicą.

A. postulował, by chrześcijanin wypełniał swoje powołanie nadprzyr. przez wewn. wyrzeczenie się świata, szukanie Chrystusa i upodobnienie się do niego, ustawiczną modlitwę, także nocną, opieranie się pokusom, posty, stałe przystępowanie do sakramentów i lekturę Pisma św. Rozważanie Pisma św. jest cechą wyróżniającą duchowość ambrozjańską. Kontemplacji przyznaje A. pierwszeństwo przed działaniem.

Głosił śmiałe poglądy na własność prywatną, która wg niego ma charakter umowny i dowolny, pierwotnie bowiem istniała wspólnota dóbr; nie zachęcał jednak do przywrócenia pierwotnej równości. Podobnie jak inni moraliści wczesnochrześc. piętnował chciwość, kładąc nacisk na należyte użytkowanie posiadanych dóbr i obowiązek wspierania potrzebujących.

 

PL 14-17; C. Schenkl, M. Petschenig, CSEL 32, 62, 64(1897, 1913, 1919); O. Balber, CSEL 73, 78, 79(1955, 1962, 1964). W tlum. polskim wydano: Mowy św. A., POK 21, Pz 1939; Obowiązki duchownych, Wwa 1967; Hexa-ëmeron, Wwa 1969; O wierze (do ces. Gracjana), Wwa 1970; Wybór pism dogmatycznych, Pz 1971 ; Wybór pism. O pokucie. O ucieczce od świata. O dobrach przynoszonych przez śmierć, Wwa 1971.

J.B. Kellner, Der heilige A. als Erklärer des Alten Testaments, Rb 1893; R. Thamin, Saint A. et la morale chrétienne au IV siècle, P 1895; A. de Bro-glie, Saint A. (340-397), P 1899 (Św. Ambroży, Kr 1926); E. Buonaiutti, Sant'A., R 1926; H. von Campenhausen, A. von Mailand als Kirchenpolitiker, B 1929; J.R. Palanque, Saint A. et l'Empire romain, P 1933; F.H. Dudden, The Life and Times of Saint A. I-II, Ox 1935; Ambrosiana. Scritti di storia, archeologia ed arte Mi 1942; G. Figuerva, The Church and the Synagogue in Saint A., Wa 1949; Th. Deman, Le „De officiis" de Saint A. dans l'histoire de la théologie morale, RSPT 37(1953) 409-424; J. Huhn, Eine unedierte „Fides" sancii A., ThQ 133 (1955) 408-426; H. Glaesener, L'empereur Gratien et saint A., RHE 52(1957) 466-488; G.H. Williams, The Golden Priesthood and the Leaden State. A Note on the Influence of a Work Sometimes Ascribed lo Saint A., HTR 50(1957) 37-64; K. Bartnicka, Święty A. a zagadnienie dziewictwa. Lb 1958 (mpsBKUL); L. Herrmann, A. von Mailand als Trinitäts-theologe, ZKG 69(1958) 197-218; A. Paredi, Sant'A. e la sua età. Mi I9602; A.W. Santorski, Problem podobieństwa Kościoła do Maryi w nauce św. A., Lb 1964 (mpsBKUL); H. Gulbinowicz, Moralna ocena pracy ludzkiej w pismach św. A., SW 2(1965) 261-278; JJ. Marcelić, Ecclesia sponsa apud s. A., R 1967; F. Szabó, Le rôle de Fils dans la création selon saint A., Aug 7(1967) 258-305; L. Beato, Teologia della malattia in sant'A., Mi 1968; L. Gryson, Le prêtre selon saint A., Lv 1968; R. Johanny, L'eucharistie. Centre de l'histoire du salut chez saint A. de Milan, P 1968; C. Morino, Church and State in the Teaching of Saint A., Wa 1968; F. Szabó, Le Christ et les deux créations selon saint A., Aug 8 (1968) 5-39; tenże. Le Christ et le monde selon saint A., Aug 8(1968) 325-360; V. Hahn, Das wahre Gesetz. Eine Untersuchung der Auffassung des A. von Mailand vom Verhältnis der beiden Testamente, Mr 1969; A. Santorski, Odkupienie człowieka w nauce św. A„ DZ 355-366; N.J. Belval, 77ie Holy Spirit in Saint A., R 1971.

 

IV. W IKONOGRAFII — W pierwszych przedstawieniach postać A. występuje w stroju pontyfikalnym, zwł. na mozaikach, bez atrybutów, z napisem (Capella di S. Vittore in Ciel d'Oro, pocz. V w.; mozaiki z XII w. w bazylice San A. w Mediolanie i w kaplicy pałacowej w Palermo). W sztuce późniejszej postać A. występuje z atrybutami zaczerpniętymi z jego żywota i legend: księgą, piórem, ulem, dzieckiem w kołysce, kością i biczem o 3 rzemieniach.

Poszczególne sceny zostały ujęte w cykle narracyjne (Vuolvinius, złoty ołtarz w bazylice San A. w Mediolanie, 835-884; Masolino, fresk w kościele S. Clemente, Rzym, XV w.). Do najliczniejszych należy przedstawienie A. w grupie 4 ojców Kościoła (Rafael, Dysputa o Najśw. Sakramencie, Stanza Watykańska, pocz. XVI w. ; G. Reni, Ermitaż, XVII w. ; G. Bernini, Tron św. Piotra w bazylice wat., 1657), jak również w otoczeniu świętych (A. Bergognone, XV w., Pawia, Certosa).

W sztuce polskiej A. występuje zazwyczaj w otoczeniu ojców Kościoła; w gotyku (tryptyk z Mikuszowic, Kraków, Muzeum Nar.); w XVII i XVIII w. przedstawienia A. występują najczęściej w wystroju dekoracyjnym ołtarzy (np. ołtarz boczny z kościoła par. w Lubaszu Wlkp., ok. 1760), ambon (np. kościół par. w Koniecpolu, XVII w.), stall (m.in. katedra oliwska, na zapieckach stall z XVII w.); występuje także w otoczeniu ojców Kościoła i świętych (Kraśnik, kościół par., ołtarz główny i boczny, ok. 1630 i na polichromii z 1. poł. XVIII w.).

Kult A. jako patrona pszczelarzy, związany z legendą o pszczołach składających miód na jego ustach, uzewnętrznił się w sztuce lud.; na Śląsku i Sądecczyźnie, w Karpatach, pn. Słowacji i na Morawach spotyka się ule figuralne wyobrażające postać A.; do rzadszych okazów należą ule w kształcie przydrożnej kapliczki z figurą A.

V. BRACTWA ŚW. A. Bractwa kościelne V.

 

KZSP II 62, III z. 12. 19. V z. 2, 11, VII z. 7, 16, VIII z. 9, 16-17. XI z. 19, 9; R. Reinfus, J. Świderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kr 1960,14; MPol I 310; Kaftal CS 43-45; K. Marczakowa, Ul figuralny z województwa rzeszowskiego, PSL 19 (1965) 173-174; Aurenh 98-103 (bibliogr.).

Podobne prace

Do góry