Ocena brak

ALEKSY Św.

Autor /Nosislaw Dodano /21.05.2012

Imię nadane z czasem anonimowemu świętemu, zwanemu wg legendy syr. powstałej 450-475 (znanej z rpsu z pocz. VI w.) Człowiekiem Bożym lub Św. Księciem (Mar Risa) ; wg niej A. żył w Edessie (Syria) jako żebrak, zbierający u drzwi kościoła Matki Boskiej jałmużnę, którą nast. rozdawał ubogim. Przed śmiercią wyjawić miał słudze kośc, że jest rzymianinem, synem zamożnych rodziców i że ukrył się w Edessie, aby uniknąć małżeństwa.

Na wieść o tym bp miejscowy zarządził otwarcie grobu A.; znaleziono w nim tylko ubogie szaty zmarłego. O ile pierwsza wersja legendy może zawierać pewne fakty autentyczne, to wszystko, co dodano do niej później, nosi znamiona fikcji literackiej.

Z późniejszych legend o A., które miały wpływ na twórczość zarówno hagiograficzną, jak i lit., wymienia się trzy:

1° grecką, ułożoną w Bizancjum w IX w., w której po raz pierwszy występuje imię A. ; jest ona zależna od wspomnianej syr. oraz od podobnej o św. Janie Kalybicie; korzystał z niej m. in. Józef Hym-nograf układając w 2. poł. IX w. hymn (kanon) na cześć A., a także autorzy bizant.;

2° syryjską z IX w., opartą na gr.;

3° zachodnią, spotykaną w języku gr. i łac, rozpowszechnioną w różnych redakcjach; wymienia ona imiona rodziców A. (Eufemian i Aglaida) oraz mówi o powrocie A. do Rzymu, gdzie przebywał 17 lat, żyjąc nie poznany w nędzy i opuszczeniu w domu swoich rodziców.

Początek kultu A. na Zachodzie przypada na koniec X w., kiedy gr. abp Damaszku Sergiusz osiadł w Rzymie i przy kościele św. Bonifacego na Awentynie założył klasztor dla mnichów gr. i łac; 987 imię A. zostało dołączone do tytułu tego kościoła.

W krótkim czasie kult A. rozszerzył się w całej Europie. A. uchodził za patrona pielgrzymów, ubogich, żebraków, z czasem także zgromadzeń zak. —> aleksjanów, —> aleksjanek oraz kongr. Sióstr Najśw. Serca Jezusa i Maryi. Legenda o A., symbolizująca ideał ascezy średniow., miała także reperkusje rel.-społ. ; wyznawcy kultu A. byli zarówno apostołami ubóstwa, jak i równości społ. ; uważa się również, że zainspirowała ruch —> waldensów i -> ubogich z Lyonu.

Jako jedna z najpiękniejszych legend o —> abnegacji chrzęść dała początek licznym utworom ludowym ang., niem., skand, i romańskim. Poemat o A. z Xl w. uchodzi za jeden z najstarszych zabytków literatury franc; we Włoszech legenda o A. znana była przede wszystkim w układzie Jakuba de Voragine z XIII w. z jego Złotą legendą (Wwa 1955), natomiast w lud. poezji wł. szczególną popularność zyska! poemat Ritmo di san Alessio.

Niemcy także posiadają kilka poetyckich wersji tej legendy, m. in. Konrada z Würzburga (ok. 1277). Słowiańskie wersje pojawiają się już w XII w., ale są to raczej tłum. legendy bizantyjskiej.

W Polsce kult A. związany był z benedyktynami, a przede wszystkim ze św. Wojciechem, który przebywał w klasztorze na Awentynie i napisał homilię (ok. 995) na cześć A.; opactwo w Tumie pod Łęczycą poświęcone było Matce Boskiej i św. A.; ośrodkiem kultu A. stał się z czasem Płock, o czym świadczą starb'bfewiarze, mszały i pasjonały tąmtatszsj kapituły, a także częste występowanie imienia A. w zapisach metrykalnych okolicznych parafii z XVII i XVIII w.

Modlitwy ku czci A. spotykamy również w pol. „ogródkach duchownych" i specjalnych zbiorkach ku jego czci. Pierwszy pol. wierszowany przekład legendy o A., oparty na wersjach łac. i może niem., zachował się w odpisie z 2. poł. XV w. Żywot A. drukiem wydano po raz pierwszy 1529 w Krakowie (u Macieja Szarffenberga).

Opiera się on na łac. tekście z Cesta Romanoriim i wszedł później w skład pol. wydań dzieła. Częściej jednak spotykamy w naszych średniow. kodeksach teksty łac. żywotu A.; są to przeważnie redakcje prozą oparte na Złotej legendzie, utwory wierszowane reprezentują łac. poemat z XV w. Vita metrica Sancti A. (z Biblioteki Krasińskich).

Życiorys A. inspirował również rodzime legendy m. in. o Kazimierzu Korsaku, zapisaną przez jezuitę A. Naramowskie-go w Facies rerum Sarmaticarum (Wl 1724); o jego lit. żywotności może świadczyć poemat K. Iłłakowiczów ny pt. Opowieść małżonki św. Aleksego (K. Iłłakowiczówna, Zloty wianek, Wwa 1927), ukazujący konflikt między ludzkim prawem do szczęścia a jego ascetyczną negacją.

Legenda o św. A. odtwarzana była również w formie dramatycznej; po raz pierwszy 1515 w Wenecji; 1517 wydano we Florencji misterium o Aleksym. W Polsce wystawiali udramatyzo-waną wersję legendy w swoich kolegiach jezuici i pijarzy. Utwory sceniczne o A. napisali również kard. N.P. Wiseman (Fabiola, Wl 1854), a w Polsce W. Smólski (Zaczarowana gospoda, Wwa 1956).

Dużym powodzeniem cieszyły się dramaty muz.: S. Lan-diego Sant'Alessio, wystawiony w Rzymie 1632, oraz F. Pra-telłego Fabiano, wystawiony w Bolonii 1939.

W sztuce kośc. najstarsze przedstawienia A. stanowią freski z XI w., odkryte w dolnym kościele bazyliki św. Klemensa w Rzymie.

W sztuce niem. przedstawiany jest w scenach zbiorowych już w 2. poł. XII w. Osobno występuje dopiero w XV w. zazwyczaj jako pielgrzym lub nędzarz leżący pod schodami (A. Bergondi), czasem z kartką papieru w ręku; liczne przedstawienia A. odnajdujemy na miniaturach średniow. i w grafice ilustracyjnej.

 

ComMartRom 292; ASanc Julii IV 238-270; BHL I 48-50; S. Vrtel-Wier-czyński. Staropolska legenda o św. A., Pz 1937; Polskie wierszowane legendy średniowieczne (oprać. S. Vrtel-Wierczynski i W. Kuraszkiewicz), Wr 1962 Ibibliogr.).

Podobne prace

Do góry