Ocena brak

ALEGORIA

Autor /Gordian Dodano /18.05.2012

(gr. alios inny, agoreuo przemawiam), Występuje jako figura retoryczna w Piśmie Św., literaturze i sztuce.

1. Figura retoryczna lub stylistyczna o charakterze rozwiniętej metafory, obejmująca cały utwór lub jego część, zbudowana na zasadzie dwóch planów znaczeniowych: jednego — ukazanego bezpośrednio w postaci obrazowej i konkretnej, oraz drugiego — domyślnego (ale wyraźnie przez autora postulowanego) o charakterze uogólniającym; a. (w przeciwieństwie do symbolu) wymaga określonej i log. konstrukcji tego drugiego planu;

tradycyjna poetyka i terminologia przyjęta w egzegezie bibl. skłaniają jednak do szerszego rozumienia a. i włączenia do niej również konstrukcji poetyckich o wyraźnie zaznaczonym pierwszym planie, jak to ma miejsce np. w bajkach czy przypowieściach, w których najczęściej drugie znaczenie sygnalizowane jest przez wprowadzającą lub zamykającą gnomę — morał; czasem funkcje te spełnia kontekst lit., sytuacyjny lub osoba narratora.

1° A. występuje w Biblii, zarówno w ST (cała księga Pnp, niektóre psalmy, fragmenty pism prorockich itp.), jak i w NT, zwłaszcza w Ewangelii św. Jana (np. a. dobrego pasterza), a także w Ewangeliach synoptycznych (Mt 5, 13-16 i paralelné; 15, 13) i w Listach św. Pawła (Ga 4, 24-27), gdzie znajduje się sam termin a.

W zestawieniu z innymi figurami retorycznymi a. jest najbliższa przypowieści. Niekiedy poszczególne elementy tych dwóch figur tak się nakładają, że ich wyraźne rozróżnienie jest niemożliwe.

Dlatego mówi się czasem o przypowieściach alegoryzują-cych (przypowieść o siewcy, o kąkolu) lub o a. parabolizujących (opowiadanie o nieuczciwych dzierżawcach winnicy). W Ewangeliach a. są wprowadzone za pomocą formuł identyfikujących rzeczywistość przyrównywaną z rzeczywistością, do której się przyrównuje (np.: „Ja jestem dobrym pasterzem", J 10, 11).

W przypowieściach natomiast stwierdza się podobieństwo istniejące pomiędzy dwoma wspomnianymi elementami (np.: „Królestwo niebieskie podobne jest do ziarnka gorczycy [...], zaczynu [...]", Mt 13, 31. 33). Przy wykładzie a., odmiennie niż w przypowieści, wszystkie szczegóły obrazu powinny mieć swoje odpowiedniki w zastosowaniu.

 

J. Danielou, Typologie et allćgorisme, RSR 34(1947) 180-226; J. Pirot, Paraboles et a. évangéliques, P 1949; J. Pépin, Mythe et a. Les origines grecques et les contestations judéo-chrétiennes, P 1958; H. de Lubac, A propos de l'a. chrétienne, RSR 47 (1959) 5-43.

 

2° A. posługiwali się pisarze staroż. (jaskinia w Rzeczypospolitej Platona, alegoryczne przedstawienie ojczyzny pod postacią okrętu w odzie I, 14 Horacego). Najczęściej była stosowana w zracjonalizowanej i przesiąkniętej duchem analogii i filoz. dualizmu literaturze średniowiecznej.

Na upowszechnienie a. w wiekach średnich wpłynęła również metoda alegorycznej interpretacji Pisma Św., szczególnie często stosowana w szkole —> aleksandryjskiej. Najbardziej znanym utworem literatury śred-niow. zbudowanym na a. jest Boska komedia Dantego, której pełny sens, zgodnie z zaleceniami średniow. scholastyków, rozpatrują niektórzy badacze w czterech aspektach: literalnym, alegor., mor. i analogicznym.

Na tej zasadzie próbowano również interpretować utwór W. Langlanda z końca XIV w. Pier Plowman (Piotr Oracz). Często występuje a. w literaturze ang. (E. Spenzer, Królowa elfów; J. Bunyan, Pielgrzymka); do niem. literatury średniowiecznej a. wprowadził Gotfryd ze Strasburga w eposie Tristan i Izolda. Klasycznym przykładem a. świeckiej o problematyce miłosnej jest poemat franc. Roman de la rose (XIII w.).

W pol. literaturze średniowiecznej a. nie zdołała się wykształcić. W późniejszych epokach a. wiąże się przede wszystkim z określonymi gatunkami lit. (np. bajką) lub służy określonym celom, przede wszystkim satyrycznym (Podróże Guliwera).

W epoce modernizmu ponownie występują często konstrukcje poetyckie o dwóch planach znaczeniowych, najczęściej jednak drugie znaczenie tych konstrukcji miało charakter tak złożony, że prawie niemożliwy do odczytania. Konstrukcje te spełniały raczej funkcje nastrojowe, a często świadomie zacierały wyrazistość drugiego planu znaczeniowego, stwarzając pozory głębi problemowej i intelektualnej. Można je zatem traktować jako swoiste odmiany a., które zwykło się w nauce o literaturze nazywać symbolami.

 

K. Górski, Poezja jako wyraz, To 1946, 106-115; SPAU 51 (1950) 482-485; C.S. Lewis, The A. of Love, Lo 1951; R.T. Davies, Cassel 9-11; S. Skwar-czyńska. Wstęp do nauki o literaturze, Wwa 1954, I 306-308; J. Kmita, W. Ławniczak, Znak, symbol, a., w; Studia semiotyczne, Wr 1970, 75-108.

 

2. W sztuce chrześcijańskiej jest obrazowym przedstawieniem treści transcendentnych zawartych w dogmatach i liturgii, najczęściej przy pomocy personifikacji. O znaczeniu tak pojętej a. decydowały: postawa, czynność lub umowne emblematy czy atrybuty przedstawionej postaci.

Pod wpływem sztuki hellenist. i wsch. pierwiastek symboliczny i alegoryczny zajmuje ważne miejsce już w sztuce wczesnochrześc. : w malarstwie ka-takumbowym pojawia się alegoryczne przedstawienie Chrystusa — Dobrego Pasterza (katakumba Domicylli, Rzym; arcoso-lium w coemeterium maius, Rzym); na hellenist. personifikacjach wzorowane są alegoryczne przedstawienia Jordanu w scenie wniebowzięcia Eliasza oraz Słońca w zesłaniu Ducha Świętego. Równie wcześnie występują alegoryczne przedstawienia śmierci.

W czasach późniejszych całokształt pojęć wyobrażających chrzęść, koncepcję świata i człowieka był przedstawiany zarówno w konwencji historyczno-narracyjnej, jak symboliczno--alegorycznej. Są to przedstawienia prawd wiary, cnót i grzechów, życia i śmierci, nagrody i kary itp. Bardziej złożoną i wzbogaconą lit. symboliką treść uzyskały a. w epoce odrodzenia (A. Dürer Rycerz, śmierć, diabeł; H. Bosch Droga sprawiedliwych do Raju; P. Bruegel Karnawał i post itp.).

W okresie baroku pod wpływem kontrreformacji malarstwo rel. przejawia szczególne zainteresowanie przedstawieniami dydaktycznymi; miały one najczęściej na celu przeciwstawienie znikomościom rzeczy ziemskich — życia wiecznego; posługiwano się w tym celu niejednokrotnie bardzo skomplikowanymi alegoriami: koła śmierci (klasztor Augustianów, Kraków), tańce śmierci, koła życia itp.; często powracał temat sądu ostatecznego (P.P. Rubens Upadek potępionych, ok. 1620) i raju (J. Tintoretto Raj, ok. 1590).

W alegorycznych przedstawieniach dawano wyraz mądrości Bożej (A. Sacchi Boska Mądrość, ok. 1629-33) i ukazywano zwycięstwo kontrreformacji (A. Pozzo Alegoria misji jezuickich i triumf św. Ignacego). W pol. malarstwie rel. dużą popularnością cieszył się motyw opiekuńczej roli NMP (Matka Boska w płaszczu opiekuńczym, poł. XVII w., Jasna Góra).

A. posługiwali się również malarze późniejszych okresów. W pol. malarstwie XIX w. obrazy rel. wyrażały niejednokrotnie w formie alegorycznej treści patriotyczne (J. Suchodolski Jezus rzeźbiący krzyżyk — nawiązujący do wiersza A. Mickiewicza Do Matki Polki).

 

V. Mole, Historia sztuki starochrześcijańskiej i wczesnobizantyjskiej, Lw 1931; G.Mazzoni, Elt II 536-543; Sztuka sakralna w Polsce, Wwa 1958; L. Kaute, LCIkI97-100; J. Białostocki, Sztuka cenniejsza niż zloto, Wwa 1968.

Podobne prace

Do góry