Ocena brak

ABSTYNENCKI RUCH

Autor /Matron Dodano /16.05.2012

Zorganizowane działanie ludzi zrzeszonych, związanych ideą osobistej rezygnacji z konsumpcji wszelkich napojów alkoholowych na rzecz realizowania tej idei w życiu osobistym oraz upowszechniania jej w społeczeństwie celem zwalczania społ. klęski —> pijaństwa i —> alkoholizmu oraz ich skutków.

I. POCZĄTKI RUCHU ABSTYNENCKIEGO — Nawiązując do idei—s-abnegacji, -> zadośćuczynienia oraz w ogóle —> miłości bliźniego w chrześcijaństwie, powstał w poł. XIX w. w Stanach Zjedn. i Irlandii r. a.

1. W 1851 powstał w Nowym Jorku Independent Order of Good Templars, którego członkowie zobowiązywali się ślubem do bezwzględnej abstynencji na całe życie; zrzeszał on katolików, protestantów, buddystów i członków innych wyznań. Do jego idei nawiązały tzw. grupy oksfordzkie oraz ruch Alcoholics Anonymous (1933-36). Oba te ruchy postulowały w leczeniu alkoholizmu łączenie elementów terapii med. z psychoterapią religijną.

Ruch alkoholików anonimowych rozwija się obecnie w ok. 90 krajach (szczególnie w USA), skupia ok. 400 tys. alkoholików w ok. 14 tys. grup, stawiając im jako jedyny warunek przynależności dobrą wolę zaprzestania picia alkoholu. Członkowie ruchu dzielą się nawzajem doświadczeniem i pomagają sobie i innym w powrocie do trzeźwości. Kierują się tzw. dwunastoma tradycjami głoszącymi, że osobisty powrót do trzeźwości zależy od jedności organizacji, dla której istnieje tylko jeden autorytet, kochający Bóg.

Program leczenia opierają na tzw. dwunastu stopniach. Uznając w kierowaniu własnym życiem swą bezsilność wobec alkoholu, wyznają ją przed Bogiem, samym sobą i innymi osobami. Po osiągnięciu „duchowego przebudzenia", będącego wynikiem przejścia przez tzw. dwanaście stopni, starają się pełnić posłannictwo wśród innych alkoholików. Stosując powyższe zasady we wszystkich poczynaniach, ratują ok. 60% alkoholików zrzeszonych w organizacji Anonimowych Alkoholików. Tak skutecznej metody leczenia alkoholizmu dotąd nie znano.

2. Za inicjatora r.a. w Kościele kat. należy uważać o. T.A. —> Mathewa, który od 1838 apostołował w Irlandii, Anglii i Ameryce; propagując bez większego powodzenia jedynie tzw. umiar w piciu, zaczął nast. krzewić całkowitą i dobrowolną abstynencję, opartą na motywach ofiary, miłości Boga i bliźniego, co okazało się skuteczną metodą, bowiem o. Mathew udało się zdobyć do „złotych ksiąg trzeźwości" ok. 6 min ludzi.

3. Spośród innych chrzęść, wspólnot Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (-> adwentyści) w swej doktrynie mor. głosi zasadę całkowitej abstynencji (1855 włączona do Credo), która jest warunkiem przynależności do Kościoła; jej złamanie powoduje utratę członkostwa.

Działalność abstynencką Kościół prowadzi od początku swego istnienia (od 1848 w Stanach Zjedn. działał J. Baets). W 1947 Gener. Konferencja powołała ponad-konfesyjne International Temperance Association o charakterze społeczno-zdrowotnym w celu propagowania zasad lepszego życia (better Life) oraz zwalczania plag społ., zwł. alkoholizmu. Podobne instytucje powstały przy Świat. Wydziałach oraz przy Kościołach krajowych.

Kościół rozwija działalność propagan-dowo-profilaktyczną; jest członkiem wielu międzynar. stowarzyszeń abstynenckich, m.in. International Commission for Pre-sention of Alcoholism. Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w Polsce jest członkiem stowarzyszonym Społ. Komitetu Przeciwalkoholowego (przedstawiciel Kościoła wchodzi w skład Zarządu Głównego). Duchowni i wyznawcy są w zasadzie działaczami antyalkoholowymi.

II. RUCH ABSTYNENCKI W POLSCE — W XIX w., w okresie szczególnego rozpicia (1815-63), narodził się w Polsce ruch—> trzeźwościowy, który rozwijał się głównie w formie tzw. —v bractw trzeźwości.

Jednym z nurtów tego ruchu był polski r.a., nawiązujący do doświadczeń na Zachodzie. Miał on charakter nie tylko ascet.-mor., ale także rel., społ., a nawet polit, i narodowy. Był niejako odpowiedzią na ówczesne zapotrzebowanie społ. narodu pol., dotkniętego klęską pijaństwa, do której powstania przyczyniało się głównie — istniejące od dawna — prawo propinacji służące władcom polskim, a od XIII w. również „panom świeckim i duchownym".

Już wł. humanista Sabellicus 1498 określił Polaków jako bibacissimum genus humanuni. Próbę walki z nadużywaniem alkoholu podjęła królowa Bona, przeszczepiając do Polski wł. wzory wstrzemięźliwych obyczajów. Z ograniczeniem pijaństwa wracało wiele innych cnót i wzrastał szacunek dla Polski wśród obcych narodów, co stwierdza 1519 J.L. Decjusz.

Rządy saskie spowodowały ponowne rozpicie całego społeczeństwa, szczególnie chłopstwa, które rozpijało się głównie z powodu tak zwanej pańszczyzny browarniczej. Kolejny etap pracy nad trzeźwością narodu przypada na czasy Stanisława Augusta. Przyczynił się do tego m. in. wzrost spożycia czarnej kawy, która wypierała alkohol. Dalszy spadek konsumpcji alkoholu, postępujący w okresie zaborów, był rezultatem intensywnego budzenia się świadomości nar. i poczucia odpowiedzialności za losy narodu.

Na niebezpieczeństwo — pijaństwa wskazywała również literatura piękna, społ.-polit. i religijna, np. Grzegorz z Sanoka, J. Ostroróg, A. Frycz Modrzewski, M. Rej, J. Kochanowski, P. Skarga, K. Opaliński, A. Morsztyn, W. Potocki, I. Krasicki, ks. F.S. Jezierski, Jędrzej Śniadecki, S. Staszic, J. Szymkiewicz, H. Sienkiewicz, M. Konopnicka, A. Dygasiński i inni. Sytuację poprawiło także zniesienie prawa propinacji 1811 w zaborze prus., 1844 likwidacja karczem plebańskich, a 1888 karczem „panów świeckich" w Królestwie Polskim oraz 1910 zniesienie prawa propinacji w Galicji.

1. Okres zaborów — Io W Poznańskiem i na Pomorzu — Z inicjatywy katolików świeckich powstało 1837 w Sztumie Tow. Wstrzemięźliwości, które 1839 powołało do życia w Toruniu dwa oddziały abstynenckie. Z inicjatywy —> „Jutrzenki" odbył się 1901 w Poznaniu „wiec obyczajowy" za zgodą i poparciem abpa F. Stablewskiego, z polecenia którego księża szerzyli ideę wstrzemięźliwości wśród ludu, uświadamiając potrzebę osobistej i całkowitej abstynencji przykładowej jako skutecznego środka dalekosiężnej akcji przeciwalkoholowej.

W 1902 powstał z inicjatywy alumnów Seminarium Duch. w Poznaniu i ks. K. Niesiołowskiego Związek Księży Abstynentów, który 1908 liczył 38 członków (1909 powstał osobny oddział dla diec. chełmińskiej).

Od 1910 Związek ten rozpoczął wydawanie-* „Przyjaciela Trzeźwości", a od 1911 miesięcznika-* „Świt", redagowanego przez ks. Niesiołowskiego. Podobne stowarzyszenie dla katolików świeckich pod nazwą-* Wyzwolenie powstało w Poznaniu 1905.

Na Górnym Śląsku - dzięki działalności ks. J. Kapicy przybrał r.a. charakter masowy, ale przygasł wskutek epidemii nieurodzaju oraz sytuacji społ.-polit.; odżył po 1918.

W Galicji i na Śląsku Cieszyńskim — na szczególną uwagę zasługuje społ. i duszpast. działalność ks. B. Markiewicza, zał. towarzystwa i czasopisma pod wspólną nazwą— „Powściągliwość i Pr-aca" (1900), które miało na celu zwalczanie alkoholizmu jako choroby społecznej.

Drogę do likwidacji alkoholizmu ks. Markiewicz widział w szerzeniu całkowitej abstynencji. Na uwagę zasługuje działalność ks. K. Antoniewicza oraz bpa L. Wałęgi. We Lwowie prof. W. Lutosławski założył 1902 stow. Eleuteria, mające za zadanie troskę o dobro mor. i fiz. ludności Galicji. Warunkiem przynależności do niego było uznanie istnienia Boga i zobowiązanie się do abstynencji od alkoholu.

W 1902 powstało w Krakowie towarzystwo poczwórnej dożywotniej wstrzemięźliwości Eleusis, zrzeszające świeckich i duchownych. W działalności na rzecz r.a. zasłużył się także A. —> Chmielowski. W 1906 abp J. Bilczewski w instrukcji dla duchowieństwa nakazał, by dzieci przystępujące do I komunii św. składały przyrzeczenie abstynencji do 20 r. życia (ta praktyka trwa w diecezjach pol. So dnia dzisiejszego). Polecił także tworzyć kółka abstynenckie wśród duchownych przy Stowarzyszeniach Św. Wincentego à Paulo.

Ponadto szerzył ideę dobrowolnej abstynencji, w wyniku czego powstały 1906 Koło Abstynentów wśród alumnów seminarium oraz 1907 Związek Księży Abstynentów dla Galicji i Bukowiny. Zwołany 1908 przez bpa J. S. Pelczara synod diec. przemyskiej poleca, by przy każdym bractwie wstrzemięźliwości powstawały w parafii oddziały abstynenckie.

Choć ruch ten cieszył się życzliwością władz austr., spotkał się jednak z wrogą postawą szlachty, ziemian i Żydów, co doprowadziło do konfliktów między nimi a duchowieństwem propagującym r.a. (S. Kieniewicz). Mimo kryzysu związanego z powstaniem 1846, r.a. przetrwał i promieniował na Królestwo, Litwę i Żmudź.

W Królestwie — r.a. napotyka opór ze strony władz carskich, które zakazały 1836-38 wszelkich stowarzyszeń. Pijaństwo w tej sytuacji rozszerzało się, a 1844 osiągnęło apogeum (E. Stawiński). Namiestnik I. Paskiewicz zezwolił na przyjmowanie ślubów trzeźwości, ale tylko od nałogowych pijaków. Gdy na Zachodzie r.a. odnosił sukcesy dzięki o. Mathew, w Królestwie skonfiskowano nawet skromną broszurę Cud rzadki w świecie, że pijak przecie statkuje się jako przeciwną rządowi.

Duchowieństwo jednak mimo tego prowadziło w dalszym ciągu akcję skierowaną przeciwko demoralizacji i wyniszczeniu ludu przez pijaństwo (H. Rożenowa). Zakaz Paskiewicza z 1858 oraz działania powstańcze 1863 zahamowały nieco rozwój r.a., ale podtrzymywał go o. Honorat (W. —> Koźmiński) i in., zakładając m.in. gospody bezalkoholowe.

Na Litwie i Żmudzi — r.a. sprzyjało środowisko uniw. wil., w którym podjęto pierwsze próby opracowania nauk. jego podstaw przez J. Szymkiewicza w Dziele o pijaństwie (Wl 1818), co uważa się za narodziny alkohologii polskiej. W środowisku uniwersyteckim rozwijały działalność organizacje, które w programach uwzględniały hasła abstynenckie: Tow. Szubrawców (1817-22), które propagowało abstynencję w czasie uprawiania turystyki (godłem ich był dzban wody z napisem: aqua fontis) oraz pozostający pod ich wpływem filomaci, filareci i promieniści.

Ponieważ ruch trzeźwości owy, zorganizowany i upowszechniany przez bpa M. K. Wołonczewskiego 1858-64, został zahamowany przez energiczną kontrakcję gen. gubernatora M. N. Murawjewa, r.a. nie mógł się rozwinąć.
Polski r.a., oparty na motywach rel., całkowitej abstynencji dobrowolnej i przykładowej, znajdował zrozumienie wśród społeczeństwa pol. nie tylko w kraju, lecz także za granicą. Został przeszczepiony do Stanów Zjedn. 1913 jako Związek Pol. Abstynentów.

2. W dwudziestoleciu międzywojennym r.a. w Poznaniu ożywił się dzięki działalności abstynenckiego związku Wyzwolenie. Ks. T. Gałdyński wraz z J. Szymańskim zorganizowali 1922 V Kongres Przeciwalkoholowy, na którym Związek Księży Abstynentów na Archidiec. Gnieźnieńsko-Poznańską przekształcił się w Polski Związek Księży Abstynentów.

W tym czasie analogiczny związek na Galicję i Bukowinę przekształcił się w Związek Księży Abstynentów na Małopolskę. Rozpoczęto akcję werbunkową katolików świeckich do abstynenckich kół parafialnych. W 1925 powstało Koło Nauczycieli Abstynentów, które przekształciło się wkrótce w związek, a 1933 rozpoczęło działalność Koło Lekarzy Abstynentów.

Na Śląsku utworzono 1926 Śląski Katolicki Związek Abstynencki.
Na dobry grunt trafiła idea abstynencka w wyższych seminariach duch., które do 1939 prawie wszystkie miały kleryckie koła abstynenckie. Spośród zak. tylko kapucyni w Lublinie założyli takie koło. R.a. rozwijał się także wśród młodzieży akademickiej: 1926 powstał Związek Akademików Abstynentów w Poznaniu oraz podobne organizacje wśród młodzieży akademickiej Warszawy, Wilna, Lwowa i Lublina (KUL).

Wśród młodzieży pozaszkolnej organizatorem r.a. w Krakowie i Małopolsce był ks. M. Kuznowicz. Dla młodzieży tej utworzono z czasem Centralę Abstynencką Kół Młodzieżowych, której organem był od 1925 dwumies. „Młodzież Abstynencka"; środowisko lubelskie miało od 1928 mies. „Młodzież Błękitna". W Poznaniu scentralizowano Związek Nauczycieli i Księży Abstynentów, tworząc tzw. Centralę Poznańską.

Ruch Eleusis, przekształcony w Fila-recki Związek Elsów, przeniósł się ze Lwowa do Poznania, a jego organem stała się od 1928 „Myśl Filarecka". Wileńskie Tow. Walki z Alkoholem i Innymi Nałogami — Mens oraz Abstynencka Liga Kolejowa we Lwowie (1927) miały międzyzwiąz-kowy organ „Trzeźwość", wyd. 1919-39 w Warszawie. Doceniając znaczenie r.a. w życiu mor.-społ. udzieliły mu swego poparcia pol. synody kośc. (krak., war., podlaski, lwowski, tarn., kielecki, chełmiński, piński, wil. i Polski Synod Plenarny) oraz Akcja Katolicka. Również organizacje harcerskie aktywnie działały na rzecz r.a.

Po wielu latach pracy polski r.a. zdołał wypracować własne metody działania, które zwięźle sformułował kard. A. Ka-kowski, stwierdzając, że trzeźwość i umiarkowanie stopniowo przygotowują do całkowitej abstynencji, natomiast całkowita abstynencja wielu prowadzi do trzeźwości wszystkich.

Polski r.a. charakteryzuje ciągłość rozwoju, która nawiązuje do idei „pobożnych bractw trzeźwości" organizowanych w XVI w. przez o. S. -> Papczyńskiego „ku uczczenia pragnącego na krzyżu Chrystusa Pana". Formy działania polskiego r.a. były wyznaniowo neutralne, np. Abstynencka Liga Kolejowców, Koło Lekarzy Abstynentów, i wyznaniowe, np. Kat. Związek Abstynencki, Polski Związek Księży Abstynentów, Związek Nauczycieli Abstynentów. I Kat. Kongres Przeciwalkoholowy odbył się 1937 w Warszawie.

Przedstawiony na nim dorobek polskiego r.a. był przedmiotem ogólnego zainteresowania. W tym okresie działaczami byli : ks. K. Niesiołowski, ks. J. Ciem-niewski, prof. S. Ciechanowski, prof. S. Władyczko, J. Szymański, prof. J. Kostrzewski, B.T. Dybowski, ks. A. Cząstka, ks. W. Padacz i inni.

3. Okres powojenny. Po II wojnie świat, polski r.a. odżył z nową siłą. Kierunek wyznaczył mu kard. A. Hlond. W 1947 bpi pol. wydali list pasterski o „palącej sprawie grozy alkoholizmu i pijaństwa".
Zaczęto szukać nowych środków zaradczych.

Pod przewodnictwem doświadczonego działacza abstynenckiego ks. A. Cząstki, kierownika Krajowego Referatu Trzeźwości, działającego w ramach Krajowej Centrali Caritas, r.a. przybrał nowe formy. Zgodnie ze statutem z 1947 uległy reorganizacji bractwa trzeźwości, które odtąd propagowały również abstynencję całkowitą. W ciągu 2 lat działalności Krajowego Referatu Trzeźwości powołano do życia 448 bractw, skupiających ok. 119 tys. członków (w tym ok. 80% zupełnych abstynentów).

Do rozpowszechnienia r.a. w Polsce przyczyniły się-* Wielkopostne Akcje Trzeźwości oraz —f Wielka Nowenna, dążące do odnowienia obyczajów chrzęść, wśród wiernych. Od 1959 akcję antyalkoholową prowadzą Społ. Komitety Przeciwalkoholowe skupione wokół Głównego Społ. Komitetu Przeciwalkoholowego z siedzibą w Warszawie, zajmując się także propagowaniem tzw. kultury picia oraz tzw. trzeźwości zawodowej.

Ideę abstynencką zaś krzewią również misjonarze trzeźwości, jak ks. Michał Żukowski, ks. Wiesław Osmólski, ks. Antoni Cząstka, o. Benignus Jan Sosnowski (OFMCap), ks. Stefan Tarasiuk (SVD) oraz działacze dr Józef Rybicki, doc. Zbigniew Wierzbicki, dr Aleksandra Majewska, ks. Władysław Padacz i in. Delegatami d/s Trzeźwości z ramienia Episkopatu Polski byli kolejno bpi Piotr Dudziec, Henryk Strąkowski, Jan Mazur.

W 1970 powołano Komisję Episkopatu d/s Trzeźwości, której przew. został dotychczasowy delegat bp Jan Mazur, sekretarzem ks. Henryk Korża. Konferencja Episkopatu Polski znowelizowała 1971 (uchwalone 1959) Wytyczne Episkopatu Polski dla kośc. działalności trzeźwościowej (WAW 53 (1971) 265-268).

Akcentując wartość ascet.-mor. i rel. a nadto społeczno-wycho-wawczą abstynencji wprowadzono do seminariów duch. wykłady z zakresu alkohologii i wychowanie w duchu abstynenckim; sekretarza Komisji powołano na krajowego duszpasterza trzeźwości, do którego zadań należy koordynacja działalności.

W wielu diecezjach przeprowadzono 1969-72 par. misje trzeź-wościowe, których ideą przewodnią była abstynencja; bpi w trzeźwościowych orędziach 1971-72 do diecezjan oraz w listach pasterskich do poszczególnych parafii wysunęli na czoło ideę abstynencką. Idea ta jest także przedmiotem kazań, konferencji, rekolekcji i katechizacji; stanowi również istotny czynnik odnowy posoborowej Kościoła.

 

E. Stawiski, Kronika pewnej wioski od 1790 do 1842, BW 4 (1843) 665n.; B. Bobrzyński, Prawo propinacji w dawnej Polsce, Kr 1888; A. Baer, Pijaństwo a towarzystwa wstrzemięźliwości, Pz 1889; „Powściągliwość i Praca" 1900-1911; B. Markiewicz, Przewodnik dla wychowawców młodzieży opuszczonej oraz wskazówki do rozwiązania kwestii socjalnej II, MP 1912; N. Cieszyński, Kościół a nowoczesny ruch przeciwalkoholowy, Pz 1914; J. Szymański, Odrodzenie Górnego Śląska a trzeźwość. Walka z Alkoholizmem 5 (1925) 296n.; A. Wojtkowski, Z dziejów ruchu przeciwalkoholowego. Świt 22 (1925) 82-86; Polski Związek Księży Abstynentów. Pamiętnik z okazji 25-lecia istnienia, Pz 1927; C. Wolniewiczówna, Idea abstynencka w stowarzyszeniach młodzieży polskiej, Pz 1930; Orędzie Episkopatu Polski z 10 Xl 1931, Świt 29 (1932) 27-28; A. Seelieb, Katolik wobec sprawy alkoholizmu, Pz Í933; Pamiętnik X-letniej pracy abstynenckiej na Górnym Śląsku (1923-1933), Ka 1933 ; K. Gie-czys, Bractwa trzeźwości w diecezji żmudzińskiej w latach 1858-64, Wl 1935; Posłannictwo kaplana we współczesnym ruchu katolickim. Pamiętnik I-ego Zjazdu Abstynentów Kościelnych Akcji Katolickiej, Pz 1936; T. Gałdyński, Krzewiciele trzeźwości, Pz 1936; XXI Międzynarodowy Kongres Przeciwalkoholowy w Warszawie (12-17 IX 1937). Sprawozdanie, Trzeźwość 12 (1937) 561-607; Przewodnik, Guide, Führer. Materiały I Kat. Kongresu Przeciwalkoholowego. Wwa 1937; W. Chodźko, Stulecie zorganizowanej walki z alkoholizmem w Polsce, Trzeźwość 12 (1937) 641-652; A. Kakowski, Listy pasterskie o trzeźwości i abstynencji. Świt 34 (1937) 113-119; Katalog wydawnictw przeciwalkoholowych. Świt 35 (1938) 44-50; W. Padacz, Podręcznik organizacyjny bractw trzeźwości, Wwa 1939; W. Granat, Abstynencja od alkoholu w duchu Chrystusowym, HD 18 (1949) 234-241; S. Kieniewicz, Ruch chłopski w Galicji w 1846, Wr 1951. 69-87; Alcoholics Anonymous (the Story...), NY 1955; A. Gallez, Alcoolisme et pastorale, P 1958; F. Blachnicki, Krucjata Trzeźwości, HD 27 (1958) 612-614; Abstynenckie Credo Krucjaty Wstrzemięźliwości, HD 28 (1959) 730--733 ; H. Rożenowa, Produkcja wódki t sprawa pijaństwa w Królestwie Polskim 1815-1863, Wwa 1961 ; F. Blachnicki, Humanistyczne wartości idei abstynenckiej, HD 29 (1960) 591-597: W. Myslek, Kościół katolicki w Polsce w latach 1918-1939, Wwa 1966, 528-537; K. Moczarski, W 150-lecie ruchu przeciwalkoholowego w Polsce, Problemy Alkoholizmu 17 (1969) z. 1, 1-7; z. 2, 8-12; Z. Łyko. Adwentyzm, Wwa 1970, 148, 216-218.

Podobne prace

Do góry