CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - UKŁAD SPOŁECZNY

 

Edykt Karakalli z r. 212 zrównał w zasadzie w prawach wszystkich mieszkańców Cesarstwa. Dotyczył jednak tylko ludzi wolnych, a i wśród nich utrzymał w praktyce nierówność wynikającą ze stanu majątkowego. Obok wolnych istnieli jednak w państwie nadal liczni niewolnicy i wyzwoleńcy.

Niewolnik...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - SYTUACJA GOSPODARCZA

 

Kryzys gospodarczy, który w III w. n. e. wstrząsnął Cesarstwem Rzymskim, pozostawił po sobie głębokie ślady w różnych dziedzinach życia. Zachwiana ekonomika państwa o ustroju niewolniczym, mimo wysiłków ze strony kół rządzących, nie powróciła całkowicie do równowagi.

Częściowy nawrót do...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - STOSUNKI W LATYFUNDIACH

 

W myśl zasad gospodarki naturalnej, latyfundyści dążyli do pełnej samowystarczalności. Ich czeladź (familia) wolna i niewolna składała się nie tylko ze służby domowej i robotników rolnych, ale również z rzemieślników, mających zaspokajać wszelkie potrzeby przemysłowe mieszkańców włości...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - PATROCINIA VICORUM

 

Uprzywilejowany latyfundysta, niezależny od administracji lokalnej i dysponujący poważnymi środkami gospodarczymi oraz znaczeniem politycznym, oddziaływał przyciągające nagrobnych wolnych rolników w swoim sąsiedztwie.

Często też dla wyzwolenia się od nadużyć urzędniczych i zapewnienia sobie...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - UPADEK MIAST

 

Uprzywilejowanie latyfundłów, powodujące kurczenie się drobnej własności ziemskiej, było prawdziwą klęską dla miast. W ustroju Cesarstwa, wzorowanym na dawnym ustroju Rzymu, rola miast była olbrzymia. Wokół nich skupiały się okręgi wiejskie, którymi zarządzał funkcjonujący w mieście samorząd...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - DZIEDZICZENIE ZAWODÓW

 

Czynnikiem przyspieszającym zarówno upadek życia miejskiego, jak kurczenie się drobnej własności chłopskiej, była polityka fiskalna państwa, które nie liczyło się z możliwościami płatniczymi podatników i rujnowało ich ściąganymi bezwzględnie nadmiernymi podatkami.

Uchodząc przed uciskiem i...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - USTRÓJ PAŃSTWOWY

 

Na czele państwa stał cesarz (imperator), w którego rękach, jako monarchy absolutnego (dominus), spoczywała najwyższa władza. Był on uosobieniem i źródłem prawa. Wprawdzie jako chrześcijanin nie wymagał oddawania sobie czci boskiej, ale uważał się w dalszym ciągu za istotę nadziemską i...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY

 

Od czasów Dioklecjana i Konstantyna Wielkiego ustalił się trzystopniowy podział administracyjny na prefektury, diecezje i prowincje. Liczba ich ulegała zmianom.

Spis wyższych urzędników Cesarstwa (Notitia dignitatum), zachowany w prywatnej zapisce z początów V w., stwierdza, że państwo dzieliło się...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - SAMORZĄD MUNICYPALNY

 

W skład poszczególnych prowincji wchodziły gminy miejskie (civitates, municipia), obejmujące poza terenem właściwego miasta duży niejednokrotnie okręg wiejski. Gminy te były ośrodkami lokalnego samorządu. Władzę sprawowała w nim rada miejska (curia), będąca odpowiednikiem rzymskiego...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - ARMIA

 

Siły zbrojne Cesarstwa liczyły na schyłku IV w. ok. 500 000 ludzi i były -podzielone na wojska kresowe (limitanei), osadzone w garnizonach pogranicznych, oraz rezerwowe (palatini i comitatenses), stacjonujące w ważniejszych punktach strategicznych wewnątrz kraju.

Poważną trudność sprawiała kwestia...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - PRZENIKANIE BARBARZYŃCÓW W GRANICE CESARSTWA

 

Stan niepewności wywołany istniejącym w Cesarstwie fermentem powodował coraz większy brak rąk do pracy. Wiele prowincji, zwłaszcza położonych na pograniczu, znalazło się wobec tego w ciężkiej sytuacji, nie było bowiem komu uprawiać opuszczonej ziemi.

Ponieważ radykalne rozwiązanie tych...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - STOSUNKI RELIGIJNE

 

Czynnikiem, który w swoim czasie odegrał dużą rolę w utrzymaniu jedności Cesarstwa, był pogański kult państwowy. Wprawdzie obok oficjalnych bóstw, tolerowano również inne o charakterze lokalnyin, ale czyniono to zawsze pod warunkiem oddawania czci również i opiekuńczym bóstwom Rzymu.

Inaczej...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - ORGANIZACJA KOŚCIOŁA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO

 

Zwycięska religia wytworzyła wzorowaną na państwowej organizację \/ kościelną. Najniższym jej ogniwem była opisana wyżej gmina, zarządzana przez biskupa. Teren jej działania pokrywał się z terytorium rzymskiej civitas.

Kult skupiał się jednak początkowo w stolicy okręgu, w świątyni e...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - BUDOWNICTWO SAKRALNE

 

W zubożałych i wyludnionych miastach, które zaniechały zbędnego w tych warunkach budownictwa mieszkaniowego, zwycięska religia podjęła budownictwo dla celów sakralnych.

Ze względu na masowy udział wiernych w obrzędach religijnych, nowemu kultowi nie wystarczyły szczupłe pod względem przestrzennym...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - ŚWIATOPOGLĄD CHRZEŚCIJAŃSKI

 

Chrystianizm podkreślał z naciskiem istnienie w człowieku dwóch różnych pierwiastków — duchowego i materialnego. Ich współistnienie sprawiało, że całe życie ludzkie było stałym zmaganiem się wewnętrznym duszy i ciała. Religia, przez wysunięcie na czoło pierwiastka duchowego i pognębienie...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - POCZĄTKI LITERATURY I SZTUKI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ

 

Założenia ideologiczne nowej religii zaciążyły na życiu kulturalnym społeczeństwa schyłkowego Cesarstwa Rzymskiego. Chrystianizm miał przecież w głębokiej pogardzie wiedzę świecką, widząc w niej źródło tradycji pogańskich. Nie stać go było jednak na przeprowadzenie reformy szkolnej...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - RUCHY SPOŁECZNE

 

Kryzys gospodarczy, którego przejawy i skutki staraliśmy się przedstawić wyżej, wzmógł nasilenie walki klasowej. Przyjmowała ona rozmaite formy. Omówione wyżej ucieczki mieszkańców miast, czy też chłopów uchodzących przed uciskiem fiskalnym, były jedną z jej postaci.

Obok jednak biernych przejawów...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - HEREZJE

 

Chrystianizm, wyrosły na podłożu tęsknoty do zmiany panujących stosunków społecznych, łatwo stwarzał warunki do wystąpień buntowniczych. Były one jednak ostro zwalczane przez jego przywódców, którzy zajmowali zazwyczaj stanowisko oportunistyczne i za cenę uznania swej religii za panującą...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - RUCHY PUSTELNICZE I MONASTYCZNE

 

Ewolucja chrystianizmu, wywołana jego ugodą z Cesarstwem, potęgowała niezadowolenie gorliwych członków gmin kościelnych. Nabierali oni przekonania, że w nowych warunkach nie da się w ich obrębie pędzić życia zalecanego przez ewangelię.

Ten przeto, kto nie chce z jej wskazań rezygnować, winien...

CESARSTWO RZYMSKIE U SCHYŁKU IV WIEKU - KRYZYS CESARSTWA

 

Osłabione przez kryzys, wstrząsane przez walki wewnętrzne, nie po-gadało Cesarstwo konstytucji regulującej przekazywanie władzy cesar-skieji Na skutek tego dochodziło często do aktów samowoli ze strony gwardii, która siłą wynosiła na tron swoich ulubieńców, a detronizowała tych, którzy nie potrafili...