Ocena brak

Żyto i życice

Autor /Letki Dodano /31.01.2012

Żyto już od ponad 2000 lat jest cenną rośliną uprawną. Można je uprawiać nawet w najtrudniejszych warunkach. Z żyta wyrabia się wiele podstawowych produktów, takich jak chociażby chleb i napoje.
Na świecie występuje ponad 8000 gatunków traw. Większość z nich to rośliny niskie, kilkucentymetrowe, jednak zboża, trzcina cukrowa i bambusy mogą osiągać nawet kilka metrów wysokości. Zboża są ważnym źródłem pokarmu na całym świecie. Stanowią one również paszę dla zwierząt hodowlanych.
Żyto (Secale cereale) jest trawą zbożową o szczególnym znaczeniu. Jest uprawiane już od ponad 2000 lat. Roślina ta została sprowadzona do Europy przez osadników przybyłych z południowo-zachodniej Azji i obok pszenicy oraz jęczmienia była uprawiana w starożytnym Rzymie przez bie­dotę. Z nastaniem średniowiecza żyto ze względu na wszechstronne zastosowanie stało się jednym z głównych zbóż w Europie. Wyrabiano z niego mąkę na pieczywo i kluski, piwo i spirytus. Obecnie żyto nadal stanowi podstawowy surowiec do pro­dukcji na całym świecie pieczywa, przetworów mącznych i napojów.

Szczególna budowa
Żyto rośnie na obszarach cieplejszych, jednak można je uprawiać też na wyższych szerokościach geograficznych, gdyż w zimie toleruje temperatury poniżej zera stopni. Jedna trzecia upraw żyta znaj­duje się w Europie na terytoriach Rosji i Ukrainy. Roślina ta dorasta do wysokości 2 m. W zebranych w kłos kwiatach powstaje w lecie ziarno. W wielu krajach ziarna żyta są składnikiem pasz zwierzę­cych. Zaorane rżysko (korzenie i dolne części łodyg zbóż pozostawione na polu po żniwach) wzboga­ca glebę w substancje odżywcze i przygotowuje ją pod uprawę innych gatunków roślin. Słoma żytnia służy jako podściółka dla zwierząt gospodarskich.
Daleki krewniak żyta, życica trwała (Lolium parenne), to roślina wieloletnia, która występuje pospolicie w środowiskach trawiastych rejonów o klimacie umiarkowanym. Środowiska te są bar­dzo ważne dla utrzymania równowagi ekologicz­nej na naszej planecie. Są one też miejscem wystę­powania licznych gatunków ssaków i ptaków, zarówno tych, które żywią się nasionami traw, jak i tych, dla których pokarm stanowią rozmaite gatun­ki zwierząt trawożernych.

Step
Na wszystkich kontynentach świata istnieją duże obszary porośnięte trawami. W rejonach północnej strefy umiarkowanej w Europie i Azji te zbiorowi­ska roślinne są nazywane stepem. Pierwotny step ciągnął się nieprzerwanym pasem od Węgier i Aus­trii na zachodzie,przez Ukrainę, Rosję i Mongolię aż po Chiny na wschodzie. Zajmował on płaskie, suche i nizinne obszary Eurazji znajdujące się pomiędzy arktyczną tajgą i Zwrotnikiem Raka.
Obecnie większość pierwotnego stepu została zaorana i zamieniona na pola uprawne pszenicy, ryżu, jęczmienia, owsa i kukurydzy.
Chociaż obszar stepu należy geograficznie do najbardziej niegościnnych rejonów Europy i Azji, na tym zimnym i ubogim w urodzajne gleby obsza­rze występuje bardzo wiele gatunków traw. Rośliny te są podstawowymi producentami materii orga­nicznej. Przeprowadzając fotosyntezę, zamieniają energię światła słonecznego, dwutlenek węgla i wodę na energię organicznych związków che­micznych i są podstawowym ogniwem obiegu materii i energii w ekosystemie stepu.
Pasikoniki i szarańcze - konsumenci pierwsze­go rzędu - rozgryzają swymi mocnymi aparatami gębowymi włókniste tkanki traw. Ptaki, gady i ma­łe ssaki żywią się owadami, są więc konsumenta­mi drugiego rzędu. Konsumenci drugiego rzędu stają się ofiarami większych zwierząt drapieżnych. Odchody i martwe ciała producentów i konsumen­tów wszystkich rzędów są rozkładane przez grzy­by i bakterie do postaci prostych związków nie­organicznych. Do odnowy roślinności stepowej przyczyniają się małe ssaki. Należą do nich susły, lemingi, chomiki i norniki. Zjadają one korzenie i kłącza traw, żywią się liśćmi, nasionami i wy­stępującymi wśród traw owadami. Liczne gatunki gryzoni robią w swoich norach zapasy nasion i przyczyniają się do ich rozsiewania. Błotniaki, orły, myszołowy i sowy polują z powietrza na gry­zonie, natomiast w podziemnych korytarzach i na powierzchni ziemi głównymi wrogami małych ssa­ków są tchórze stepowe, gronostaje, łasice i lisy.

Podobne zależności ekologiczne
Obszary trawiaste Ameryki Północnej, nazywane prerią, są mniejsze od eurazjatyckiego stepu, lecz nadal zajmują bardzo dużą powierzchnię. Preria rozciąga się na równinnych obszarach Kanady i USA. Również tam można napotkać pola żyta. Występują tam bizony oraz antylopy widłorogie, które dawniej dla Indian były podstawowym źró­dłem pokarmu. Od czasu, gdy przybysze z Europy zaczęli zamieniać prerię na pola uprawne, liczeb­ność tych ssaków ogromnie zmniejszyła się.
Małe gryzonie preriowe mają trzech głównych wrogów naturalnych. Są to grzechotniki, gnieżdżą­ce się w norach sówki ziemne oraz sokoły preriowe, które wypatrują zdobyczy z wysokości kilkudzie­sięciu metrów. Dzikie dawniej tereny trawiaste Argentyny, czyli pampa, stały się obecnie w dużym stopniu obszarami rolniczymi. Tutaj, tak jak w Afryce Południowej, dominują pola pszenicy i prosa. W Australii tereny trawiaste południowej części kontynentu stanowią pastwiska kangurów i walabii. Tropikalna sawanna to obszary trawia­ste gorących, położonych blisko równika rejonów Afryki. Największe obszary sawanny rozciągają się na południe od Sahary. Są one siedliskiem słoni, antylop gnu, bawołów i żyraf.
Obserwacje biologiczne wskazują na to, że różne typy zbiorowisk trawiastych powstały w okresie kredy i oligocenu, czyli na długo przed tym, gdy pradawne lądy zaczęły rozdzielać się na dzisiejsze kontynenty. Dlatego na naturalnych zbiorowiskach trawiastych poszczególnych kontynentów żyją inne gatunki traw. W każdym z nich wykształciły się jednak podobne zależności ekologiczne pomiędzy producentami, konsumentami i reducentami.

Pasza dla zwierząt
Ubogie łąki na stokach górskich i terenach pod­mokłych mogą stanowić pastwiska dla owiec, kóz i koni. Bydło mleczne wymaga jednak pastwisk bujniejszych, obsianych delikatniejszymi, gęsto ulistnionymi i bogatszymi w substancje pokarmo­we gatunkami traw.
Życica trwała (Lolium perenne) jest uważaną za najlepszy gatunek spośród traw stosowanych jako pasze. W celu poprawienia właściwości pokar­mu jest ona zwykle mieszana z tymotką łąkową (Phleum pratense) i odporną na suszę kupkówką pospolitą (Dactylis glomerata).

Ziarno życia
Jednym z głównych sposobów wykorzystania zbóż jest mielenie ich ziarna na mąkę, a następnie wypie­kanie pieczywa. W życie znajduje się inny niż w pszenicy rodzaj glutenu i ciasto z mąki żytniej nie rośnie podczas pieczenia tak dobrze jak ciasto z mąki pszennej. Jednakże pieczywo z mąki żyt­niej dłużej zachowuje świeżość. Cecha ta miała du­że znaczenie w czasach, gdy trudne lub niemożli­we było codzienne wypiekanie chleba. Ciemne pieczywo żytnie jest wyrabiane z mąki pochodzącej z pełnego przemiału, natomiast jasne jest wyra­biane z mąki uzyskanej po zmieleniu ziaren oczysz­czonych z łuski nasiennej.
Kraje skandynawskie, państwa bałkańskie, Pol­ska, Niemcy i Rosja nie mogły w przeszłości zaspo­koić zapotrzebowania na zboże pszenicą; głównym rodzajem pieczywa było wtedy pieczywo ciemne z mąki żytniej. Ten rodzaj pieczywa jest tam nadal popularny. W Danii i innych państwach Skandy­nawii wyrabia się chleb o nazwie smorgasbrod, który doskonale nadaje się do robienia kanapek z mięsem, serem, jajkiem lub rybą-. W Szwecji takie przyprawy jak koper włoski, anyż oraz kminek mie­sza się z miodem i wywarem ze skórek pomarań­czy, a następnie dodaje do ciasta z żytniej mąki. W ten sposób powstaje chleb o nazwie limpe. W Norwegii z mąki żytniej wypieka się flattbrod, a we Francji seigle. Specjalnością okolic Dijon jest pain d'epice - słodzone miodem pieczywo z do­datkiem przypraw.
W Holandii wypieka się roggebrood, któremu zapachu nadają melasa i nasiona kminku, a Niemcy mają swój pumpernickel. W Polsce w sposób tra­dycyjny wypieka się smaczny, pachnący chleb żyt­ni z ciasta spulchnionego zakwasem. Sposób po­chodzi z czasów, gdy drożdże nie były powszechnie dostępne. Do wina lub piwa dodaje się mąki żytniej aby przyspieszyć fermentację.

Napoje
Z żyta wyrabia się również rozmaite napoje. Z przefermentowanych nasion tego zboża Rosjanie już na długo przed odkryciem ziemniaków wyrabiali wódkę. Żyto jest też głównym składnikiem kwasu chlebowego, napoju popularnego w Rosji. W Ho­landii z ziaren żyta z dodatkiem jałowca wyrabia się gin, a Skandynawowie na bazie żyta produkują przezroczysty, mocny napój alkoholowy aquavit, pity jako aperitif. W USA z żyta powstaje whisky. Często też z żyta lub z jego dodatkiem warzy się ciemne piwo.
Żyto można mleć z ziarnami kawy lub wytwa­rzać z niego kawę zbożową. Zmielone i prażone nasiona żyta mają zapach i smak podobny nieco do kawy naturalnej. Kawa zbożowa jest też zdrow­sza od kawy naturalnej - taka mieszanina żyta, jęczmienia i owsa zawiera bowiem fosforany, że­lazo witaminy A i E oraz witaminy z grupy B, nie ma w niej natomiast szkodliwej kofeiny.

Trawy należą do najmłodszych rodzin w gromadzie roślin nasiennych, a jednak przedstawiciele tej grupy występują na wszystkich kontynentach, nawet na pokry­tej lodem Antarktydzie.
■ Świat można podzielić na dziesięć natu­ralnych stref przyrodniczych zwanych biomami, które charakteryzują się odrębną florą i fauną. W dwóch biomach dominują trawy - na stepach północnej strefy umiar­kowanej oraz tropikalnych sawannach.
■ Trawy zapewniają żyzność gleby i prze­ciwdziałają erozji. Gęsta sieć ich korzeni i podziemnych kłączy przenika gtęboko w glebę i ją scala, a z rozkładających się suchych nadziemnych części traw i ciał trawożernych zwierząt, w wyniku działania reducentów, powstają mineralne substan­cje odżywcze.
■ W miarę jak pierwotne obszary trawiaste zaczęto orać i obsiewać wysoko wydajnymi odmianami zbóż, nasiliły się tam pro­cesy erozyjne. Wskutek tego powierzchnia sąsiadujących ze stepami i sawanną pustyń zaczęta się powiększać.

Podobne prace

Do góry