Ocena brak

Życie literackie na Śląsku w 20-leciu międzywojennym i po II wojnie światowej.

Autor /DroidZ Dodano /31.03.2012

W 20-leciu międzywojennym stolicą woj. śląskiego zostały —> Katowice. Do roli centrum kult. nie były jednak przygotowane. G. Śląsk nie miał tradycji środowiska lit., co związane było z sytuacją polityczną. Bytom, najsilniejszy ośrodek życia pol. od Wiosny Ludów, pozostał po stronie niemieckiej. Lata 1922-29 w Katowicach były okresem przezwyciężania podstawowych trudności o charakterze polit., gospodarczo-administracyjnym i kulturalnym. Przenikała tu niem. propaganda nauk. i lit., stanowiąc zagrożenie dla sprawy polskiej. W tej sytuacji powstał program rozwoju kultury pol. (formułowany od 1929, dzięki posunięciom organizacyjno-finansowym wojewody M. Grażyńskiego, stwarzającym podstawy jego realizacji, stał się przedmiotem dyskusji, w której zabrali głos reprezentanci młodej śl. inteligencji, uczeni spoza Ś. - R. Dyboski, F. Bujak, S. Kot.), oparty na przesłankach nar., wspieranych elementami ideologii kat., uznawanej wówczas na Ś. za jeden z gł. składników tradycji nar'.: podkreślał on odrębność regionu, który jednak zarazem miał współtworzyć kulturę ogólno-nar.; jego gł. koncepcje dotyczyły uaktywnienia społeczeństwa śl., organizacji badań nauk., które stworzyłyby zarys pełnej wiedzy o Ś. i tym samym umożliwiły przeciwstawienie się nauce niem. i zaznajomienie in. regionów ze Ś.; także przed literaturą stanęły cele patriotyczno-propagandowe. W procesie realizacji tego programu ukształtowało się w Katowicach w l. trzydziestych środowisko kulturalne. Rozwinęły tu działalność placówki nauk.: TPN na Ś. (od 1927), Muzeum Śl. (zał. 1928/29), Instytut Śl. (zał. 1934), który odegrał przełomową rolę w badaniach nad dziejami piśmiennictwa śl,; związali się z nimi historycy i historycy literatury na Ś. - Kudera, Prus, Szramek, oraz W. Ogrodziński, organizator systematycznych badań, autor pierwszych ujęć syntetycznych (Stan i potrzeby nauki polskiej w zakresie piśmiennictwa śląskiego oraz Dzieje piśmiennictwa śląskiego, wyd. pośm. 1946), S. Wallis (syn Łukasza z Bytomia), który skupił zainteresowania na śl. etnografii i folklorystyce, zbierał teksty i opracowywał je literacko (gł. w formie widowisk teatralnych). Z Cieszyna przeniesiono tu „Zaranie Śląskie". Powstał Komitet Wydawnictw Śląskich PAU, dzięki któremu ukazały się dwa ważne dzieła: Historia Ś. do roku 1400 oraz Pieśni ludowe z polskiego Ś. (t. 1 z. 1,21927, 1934, w oprać. J.S. Bystronia, t. 2 i 3 z. 1 1938,1939, w oprać. J, Ligęzy i S.M. Stoińskiego). Skąpe wydarzenia lit. i kult. rejestrowały dzienniki: „Polonia" (1924-39) i „Polska Zach." (1926-39). Warunki rozwoju ruchu lit. miała zapewnić jego instytucjonalizacja. Mecenat finansowy objęło Śl. Towarzystwo Lit. (zał. 1928); laureatem konkursu na powieść o Ś. został 1931 Morcinek jako autor Wyrąbanego chodnika-, Nagrodę Ś. przyznano 1932 Z. Kossak za tom opowiadań Nieznany kraj. Koło Literatów na Ś. (1929) i utworzony zeń Zw. Artyst.-Lit. na Ś. (1930) nie stworzyły żadnego programu artystycznego. Regionalizm lit. sprowadzał się w praktyce do dbałości o mity oraz mody na folklor, mającej częśc. oparcie w ideowo-artystycznych założeniach teatru J. Cierniaka; powstał cykl widowisk dram. opartych na tekstach obrzędowych; do najbardziej znanych należało Wesele na Górnym Ś. S. Ligonia i A. Kubiczka, wyróżnione 1928 I nagrodą na Konkursie Sekcji Teatrów Lud. przy Śl. Urzędzie Woj.; w sezonach 1929/30 i 1936/37 cieszyło się ono w katów, teatrze niesłabnącym powodzeniem. Jednocześnie tematykę śl. podjęła literatura ogólnokrajowa. P. Go-jawiczyńska (Powszedni dzień 1933, Ziemia Elżbiety 1934) dojrzała odmienność konfliktów społ., polit. i obycz. górnośląskiego zagłębia przemysłowego, ukazując sprawy śl. bez regionalnych stereotypów i tendencji idealizująco-moralizator-skich. Problematykę społ. powstań śl. podjęła w sposób rozrachunkowy H. Krahelska (Zdrada Heńka Kubisza 1938), zajmując radykalne, lewicowe stanowisko. Do jej reportażowej prozy, o cechach pamfletu polit., zbliżył się K. Gołba (na Ś. od 1926); choć tworzył w nurcie regionalistycznym, nie poddał się stereotypom, zwł. w powieści z kluczem Młodzieżowcy, będącej krytyką sanacyjnego systemu szkolnictwa. Ś. jako temat w poezji pojawił się sporadycznie w twórczości J. Tuwima, J. Czechowicza, A. Słonimskiego i W. Broniewskiego. W celu wzbogacenia poezji regionalnej i zamanifestowania entuzjastycznego stosunku do Ś. napisał E. Zegadłowicz (mieszkał w Katowicach 1933-34) Pieśń oŚ., w której nie wyszedł jednak poza poet. banał. Początki ruchu poet. na Ś. wiążą się z twórczością W. Żelechowskiego (przybył z Krakowa 1923 razem z żoną, J. Zabierzewską); m. in. w tomie W cieniu brzóz i kominów. Tematy śląskie (1933) odkrył malarskie walory regionu. Zabierzewska-Żelechowska włączyła do tradycji śl. literatury patriot. swą opisową poezję o zabarwieniu uczuciowym (Przez śląskie okno 1937).

Prawdziwa odnowa literatury na Górnym Ś. wiązała się jednak z działalnością młodszych pisarzy, skupionych wokół —> „Kuźnicy" (1935-39), nast. miesięcznika —> „Fantana" (1938-39). Program polit.-społ. o silnym zabarwieniu nacjonalist. ograniczał znaczenie ich ruchu. Z. Hierowski i P. Musioł, twórcy programu literatury ambitnej i nowoczesnej pod względem formy artyst., wystąpili przeciw regionalistycznym mitom, wskazali na konieczność związania literatury Z gł. nurtami ogólnopolskimi. Osiągnięciami artyst. były debiuty poet. J. Baranowicza (walczące wiersze społ. w tomie Pieśń o jaworowym krzaku 1938) oraz W. Szewczyka (poemat Hanys 1938, obrazujący aktualną sytuację społ.-polit., łączący elementy epiki, liryki i reportażu). Wystąpienia kryt. Hierowskiego stanowiły opozycję w stosunku do A. Jesionowskiego, akceptującego popularne pisarstwo regionalistyczne.

Tematyka powstań przyciągnęła w 20-leciu zainteresowanie pisarzy spoza regionu, gł. jednak minorum gentium. Utworzony wokół regionu mit męczeństwa i bohaterstwa był gł. oddźwiękiem apelu S. Żeromskiego w Snobizmie i postępie o zainteresowanie się ludzi pióra problemem Ś. Wątek powstańczy pojawiał się m. in. w opowiadaniach (np. Ogród róż K. Bobelaka, Zbudzone polskie serce J. Chlebowczyka), utworach dram. (np. Słonko jasne... L. Łakomego, Orlątko śląskie P. Śmietany-Sokolskiego). Z pisarzy regionalnych do tematu powstań powrócił Imiela w wizyjnym utworze scen. Stara wieża, w szerszą problematykę polit.-społ. włączył go Morcinek (Wyrąbany chodnik), później Szewczyk (Hanys). W ocenie wydarzeń powstańczych odbiegała od in. pisarzy Krahelska (Zdrada Heńka Kubisza).

W okresie okupacji hitlerowskiej, z powodu przyłączenia Ś. do Rzeszy Niem., polskie środowisko kult. przestało istnieć, część pisarzy uszła do Generalnej Guberni utrzymując stały kontakt, większość podjęła pracę w konspiracji. Twórczość poet. kontynuowali Baranowicz i Szewczyk, publicystykę uprawiali Z. Bednorz i E. Osmańczyk, zagadnienia pol.-niem. opracowywał Jesionowski; wykłady na tajnym UJ prowadził Ogrodziński. Wśród więźniów obozów koncentracyjnych znaleźli się Morcinek, Szramek (zamordowany) i Widera; tragicznie zginął Jesionowski, P. Musioł został stracony.

Po wyzwoleniu w 1945 na Górny S. trafili repatrianci ze Lwowa, przybysze z Krakowa i Warszawy, powrócili pisarze i krytycy mieszkający w Katowicach przed wojną. Przystąpili tu do odbudowy i organizacji życia kult. zarówno na S., jak i na in. ziemiach zach. i pn., zmierzając do zacieśnienia związków z wszystkimi regionami kraju. Odbiciem tej działalności był program realizowany przez —> „Odrę" (1945-50). W L czterdziestych Katowice były najsilniejszym ośrodkiem kult. na Ś. i pełniły funkcję mecenasa, zwł. wobec Opola (1945 zorganizowano masowy wyjazd pisarzy na spotkania autorskie). Patronat nad inicjatywami społ. i wydawn. pełniły oddział ZZLP (zał. 1945) oraz Instytut Śl. (1945-48). Reaktywowano „Zaranie Śląskie" (1945—47). Nastąpił rozwój publicystyki związany z dyskusją nad stworzeniem modelu twórczości lit., specyficznej-dla regionu. Z. Hierowski występował w pracach kryt. (25 lat literatury na Śląsku. 1920-1945) przeciw opisowości i uproszczeniom regionalistycznym, wysuwał postulat literatury poświadczającej wielkość zachodzących przemian. Przeszłości i współczesności polit., kult. i literackiej Ś. poświęcili szkice eseistyczne: Szewczyk (Śląski trud literacki, Trzynaście portretów śląskich), Morcinek (Słowo polskie na Ś.) i Osmańczyk (Ś. w Polsce Ludowej). Na tematyce literatury zaważyły przeżycia wojenne i okupacyjne pisarzy; związane z nimi problemy moralne znalazły odzwierciedlenie we wspomnieniach Morcinka (Listy spod morwy, Listy z mojego Rzymu) i Kossak (Z otchłani), w refleksyjnej poezji Szewczyka (Posągi), opowiadaniach W. Żukrowskiego (Z kraju milczenia), szkicach publicyst. Osmańczyka (Sprawy Polaków). W serii Arkusz Śląski (z. 1-12, 1946-49), pod red. Hierowskiego, ukazały się m. in. praca publicyst tegoż Odbudowa kulturalna odzyskanego Ś., wiersze Baranowicza, A. Baumgardtena, Hierowskiego, Osmańczyka, J. Pierzchały (debiut), J. Prutkowskiego, A. Widery, Zabierzewskiej, Żukrowskiego. Zainteresowania tematyką śl., zarówno hist., jak współcz. budziły konkursy lit. (dwa . w 1952,1956,1961). Do upowszechnienia literatury przyczyniły się znacznie kluby lit., poza Katowicami działające m. in.  w Bytomiu, Dąbrowie Górniczej, Gliwicach, Sosnowcu (najstarszy, zał. 1946); jednym z najliczniejszych była Beskidzka Grupa Lit. „Gronie", skupiająca pisarzy i twórców lud. z kilku województw (założyciele H. Biłka, Z.M. Okuljar). Korzystny klimat dla poczynań lit. stworzyły czasopisma, zwł. —> „Śląsk Lit." (1952—56) i „Zaranie Śl." (reaktywowaneponownie 1957), oraz utworzenie w Wydawnictwach Górniczo-Hutniczych działu lit.-społ., który rozwinął się w —> Wydawnictwo „Śląsk:'..

Ukazały się liczne edycje poezji. Antologia Wierszem o Śląsku (1956, w oprac. Widery) prezentowała różnorodność ujęcia m. in. motywów pracy i walki o polskość, objęła utwory anonimowych autorów śl. z XVI i XVIII w. oraz Lompy, Konopnickiej, Or-Ota, J. Kasprowicza, W. Broniewskiego, J. Tuwima, J. Iwaszkiewicza, M. Jastruna, K.I. Gałczyńskiego, Osmańczyka,. Szewczyka i in. Wśród debiutujących poetów do tematyki śl. nawiązał B. Lubosz w wierszach poświęconych powstańcom (Czas ballady) i społ.-polit., gloryfikujących pracę (Milczenie węgla), także T. Kijonka swoje refleksyjne liryki związał m. in. z krajobrazem śl. i obroną Katowic w 1939 (Rzeźba w czarnym drzewie). Problematyka regionu sporadycznie pojawia się w poezji K. Broll-Jareckiej (liryki krajobrazowe), S. Horaka, Z. Jankowskiego, J. Koniusza, Cz. Ślęzaka. Bogate i wieloaspektowe jej omówienie przyniosła proza. Rewolucyjne dzieje Ś. i świat górniczy ukazały powieści Morcinka (Pokład Joanny, xGómiczy zakon). Temat pracy w powiązaniu z przemianami społ., zagadnieniami polit., psychol. i obycz. propagował w krytyce lit. W. Nawrocki. Rozwinęli go w powieściach zwł. L. Wantuła (Urodzeni w dymach), Pierzchała (Dzień z nocą na trzy podzielony), A. Siekierski (Czarne i białe pióropusze), także Lubosz (Odkrywanie Kolumba), J. Wawrzak (Na spotkanie dnia). Obraz środowiska gómiczo-hutniczego na tle historii regionu i całego kraju przynoszą sagi rodzinne Baranowicza (Kurtokowie), M. Klimas-Błahutowej (jDrzewo żyda), Pierzchały (Krzak gorejący). Temat walki Ślązaków z okupantem niem. podczas II wojny świat, podjęli S. Broszkiewicz (opowiadania z tomu Johanka), Szewczyk (cykl Kleszcze), Z. Pietras (Dziewczyna z bukowego parku), A. Wydrzyński (Umarli rzucają cień). Skomplikowaną sytuację ^po wojnie, związaną z procesem osadnictwa i scalania się różnych tradycji regionalnych, ukazali Siekierski (Odchodzące niepokoje), Baumgardten (Spotkanie z jutrem), Horak (Ostatni kurs). Tradycyjną problematykę narodowościową, społ., moralną, psychol. wiążą pisarze z tematami współcz. (Victoria Morcinka, Wyprzedaż samotności Szewczyka, Przyjaźń o zmierzchu Baranowicza, Skandal w niebie Klimas-Błahutowej, Końca świata nie będzie S. Broszkiewicza). Wyrazem dążeń do utrwalenia tradycji regionalnych są m. in. zbeletryzowane biografie zasłużonych pisarzy i działaczy (W. Żelechowskiego Trzej budziciele polskości na Ś., Baranowicza Juliusz Ligoń), oraz lit. opracowania folkloru, zwł. baśni (Przedziwne śląskie powiarki Morcinka, Baśnie śląskie i Baśnie kwitną, na hałdach Baranowicza), a także nawiązanie do przeszłości Ś., utrwalonej m.in. w podaniach (powieść Morcinka Ondraszek). Jednocześnie wiedzę o folklorze poszerzają m. in. zbiory: c.d. Pieśni ludowych z polskiego Ś. (t. 3, z. 2 1961, w oprać. J. Ligęzy i F. Rylinga), Podania górnicze z Górnego Ś. (1972, w oprac. Ligęzy) oraz Gadka za gadką (1975, w oprac (Ligęzy i D. Simonides).

O rewol. i kult. przeszłości regionu przypominają szkice Nawrockiego Trwanie i powrót, poświęcone lit. dokumentom walki o polskość na ziemiach zach. i północnych. Plonem prac edytorskich Komisji Hist.-Lit. —> Śląskiego Instytutu Nauk. (działającego od 1957) są m. in. antologie z serii Pisarze Śląscy XIX i XX wieku: Śląscy pisarze ludowi 1800-1914 (1968, w. oprac. J. Kucianki), Młoda Polska na Ś. 1899-1922 (1969, w oprac. A. Gładysza). Różnorodność tematyki śl. w literaturze prezentują antologie Z górnośląskiej ziemi (1963, w oprac. Morcinka i M. Suboczowej, wybór Hierowskiego) oraz Zachodem poszły dzieje (1970, w oprać. Nawrockiego i A- Wasilewskiego),

Najnowsza literatura śl. jest odbiciem zainteresowań ponadregionalnych, ogólnohumanist. lub społ., a także poszukiwań formalnych. Powstała pierwsza po wojnie programowa grupa poet. Kontekst, której członkowie włączyli się do dyskusji nad pol. poezją ostatniego ćwierćwiecza (W. Paźniewski, S. Piskor, T. Sławek, A. Szuba Spór o poezję 1977). Młode pokolenie reprezentują m.in. poeci i prozaicy: J.P. Krasnodębski, F. Netz, A. Żak, prozaicy, m.in.: W. Baran, A. Otrębski, E. Zaczyk, krytycy: m.in. W. Janota, B. Tokarzowa, E. Zyman. Twórczość ich przedstawiona jest w almanachu Młody Ś. literacki (1975, w oprac. J. Górdziałka, Netza, Zymana). Nowe warunki rozwoju środowiska kult. stworzył —> Uniwersytet Śląski (zał. 1968/69). Ukazują się periodyki: dwutyg. „Poglądy" (zał. 1962), „Katowicki Informator Kult." (od 1971, pod red. S. Wilczka), Rocznik Katowicki (od 1973). Organizowane imprezy służą kontaktom między różnymi ośrodkami regionu (Rybnickie Dni Kultury) i środowiskami (Hutnicze Spotkania Literackie).

Z. HIEROWSKI Życie literackie na Ś. w latach 1922-1939, Kat. 1969; M. FAZAN, W. NAWROCKI Katowickie środowisko literackie w latach 1945-1967, Kat. 1969.

Podobne prace

Do góry