Ocena brak

ZWIERZĘTA

Autor /Ciechoslaw Dodano /25.04.2012

Dla pierwotnego łowcy, dla starożytnego pasterza i rolnika-hodowcy były (dla pierwszego - dzikie, dla drugich - dzikie i oswojone) nosicielami tajemniczych sił, często o charakterze demonicznym, które mogły działać na korzyść lub niekorzyść człowieka. Usiłowano wpływać na te moce przy pomocy zabiegów magicznych (maski i tańce zwierzęce, zakaz zabijania i jedzenia pewnych zwierząt, rytuały ofiarne dla uniknięcia zemsty zabitego zwierzęcia itd.) a. kultu zwierząt.

Pozostałości takiego kultu, wyraźne jeszcze w staroż. Egipcie, gdzie licznych bogów wyobrażano w ludzkiej postaci wprawdzie, ale z głowami zwierzęcymi, zanikły niemal całkowicie w religii antycznej Grecji, ustępując przed kultem bogów, którym tylko przyporządkowywano poszczególne zwierzęta.

Najmocniej utrzymywała się tam jeszcze zwierzokształtność demonów, takich jak (zob.) gorgony, harpie, centaur(owie), satyrowie, sylenowie, syreny, oraz różnych potworów morskich. Tylko nielicznych bogów przedstawiano a. wzywano w kształcie zwierzęcym: Dionizosa jako capa a. byka, Fauna i Pana jako kozła, bóstwa rzeczne jako konie a. inne zwierzęta.

Ograniczona jest także liczba gatunków zwierząt, w które przeobrażają się przejściowo, w mitach gr.-rz., bogowie olimpijscy z Zeusem na czele: orzeł, niedźwiedź, delfin, łania, koń, byk, łabędź, wilk. Ludzi natomiast przeistaczają bogowie w niezliczone rodzaje zwierząt, poczynając od świerszcza i pająka (Titonos i Arachne), a na jeleniu (Akteon) kończąc.

Czy zwierzęce epitety bogów (Homer nazywa Herę wolooką, a Atenę sowiooką) świadczą o tym, że byli oni dawniej zwierzętami? Rzecz wątpliwa. Liczne zwierzęta poświęcano poszczególnym bogom a. przydawano im je jako atrybuty.

Takimi świętymi zwierzętami.były m.in. dla Afrodyty - gołąb, dla Artemidy - łania, dla Asklepiosa - wąż, dla Ateny-wąż i sowa, dla Hery - paw, dla Junony - gęś, dla Zeusa - orzeł; o wyborze zwierzęcia rozstrzygało zapewne podobieństwo cech przypisywanych zwierzęciu (zob. niżej Zwierzęta jako symbole) do cech bóstwa; zob. też Głos(y ptaków i in. zwierząt); Totem; Zwierzyna; Zwierzyniec. Bajka o zwierzętach zob. Bajka (alegoryczno-morąlizująca).

Król zwierząt lew. Magnetyzm zwierzęcy, mesmeryzm, system leczniczy oparty na rzekomo istniejącym w świecie „fluidzie uniwersalnym", który w postaci magnetyzmu zwierzęcego emanuje z człowieka, reguluje układ nerwowy i leczy różne choroby. Twórcą systemu był lekarz nm., Franz Anton Mesmer, 1734-1815.

W 1784 w Paryżu komisja złożona z wybitnych uczonych, m.in. Antoine Lavoisiera, Benjamina Franklina, Jeana Sylvaina Bailly'ego i... dr Josepha lgnące Guillotina (zob. Gilotyna), zredagowała głośny referat Francuskiej Akademii Nauk, który sprowadzał słynne wówczas cuda Mesmera do ich właściwych wymiarów. Mimo to mesmeryzm miał licznych zwolenników przez cały wiek XIX, a nielicznych jeszcze w XX w.

„Zwierzęce" czasowniki, których pierwiastek znaczeniowy tkwi w nazwach zwierząt, np.: bobrować, byczyć się, czerwienić się (czerwień od czerwia), gzić się, hołubić (ukr. hołub 'gołąb'), lampartować się, małpować, mrowić się, myszkować, opluskwić, osowieć, pawić się, psioczyć, psuć (z dawn. psować od pies), raczkować, rozbestwić, rozindyczyć się, rozwydrzyć się, szarogęsić się, ślimaczyć się, świńtuszyć, tchórzyć, wszawieć, zacietrzewić się, zasępić się, zbaranieć, zbydlęcieć, zepsieć, ześwinić się, zlisić. Zwierzę społeczne zob. Człowiek (Istota państwowa).

Zwierzęta arkadyjskie zob. Arkadia. Zwierzęta jako symbole cech ludzkich i boskich występują w różnych czasach i miejscach; dzieje się to w wyniku obserwacji zwierząt, ich właściwości, umiejętności i sposobów zachowania się, a częściej jeszcze na skutek ich antropomorfizacji, tj. przypisywania im ludzkich cech charakteru i umysłu, ludzkiej hierarchii społecznej.

Proces ten, dobrze widoczny w mitach gr. i rz., osiągnął szczyt rozwoju w bajce o zwierzętach, zob. Bajka (alegoryczno-moralizująca). I tak np. baranek symbolizuje niewinność, ofiarę; buldog - upór, zawziętość; byk-siłę, potencję, prostolinijność; -cielę-gapowatość; cykada - poezję; gęś - zarozumiałość, głupotę;

gołąb - niewinność, miłość, pokój; jastrząb - drapieżność, łupieżczość, bystrość (umysłu); jeleń - zdradzanego męża; kaczka - oszukaństwo, fałsz(ywą wiadomość); kawka - zarozumialstwo, chełpliwość; kogut - odwagę, czujność, zarozumiałość, pychę; kokosz fe' matczyną troskę o dzieci; koń - szybkość, wdzięk; kot-fałsz; kozioł (cap) - lubieżność; kret - ślepotę, tępotę; krokodyl - hipokryzję; królik - płodność; kruk-długowieczność, niepowodzenie, pecha; lampart -grzech; lew - szlachetne męstwo; lis - chytrość, podstęp; łabędź - wdzięk, urodę;

małpa-nieczystość, lubieżność, złośliwość, naśladownictwo, spryt, zręczność; motyl - żartobliwość, radość (krótkich chwil) życia; mrówka - pracowitość, oszczędność, zapobiegliwość; mucha - słabość, znikomość, błahość; muł - upór; niedźwiedź - gwałtowność, niezdarność; nietoperz - ślepotę; orzeł - majestat, natchnienie; osioł - głupotę; owca - głupotę, bojaźliwość;

pająk - przebiegłość; papuga - gadatliwość, naśladownictwo; paw - dumę; pies - wierność, bezwstyd; pszczoła - pracowitość; robak - służalczość, płaszczenie się; ryś-podejrzliwą czujność; sęp-grabież; skowronek - wesołość, pogodę ducha; słoń - mądrość, dobrą pamięć, ociężałość; słowik - melancholię, tęsknotę; sowa-mądrość; sójka - bezsensowne gadulstwo;

sroka - gadatliwość; struś-głupotę, dobre trawienie; świerszcz - starość; świnia-brud, bezeceństwo, upór, obżarstwo; turkawka - wierność małżeńską; tygrys -srogość, dzikość, okrucieństwo; wąż - mądrość, medycynę, farmację; wielbłąd - uległość; wieprz - nieczystość, wulgarność; wilk - okrucieństwo, dzikość; wół -cierpliwość, siłę, dumę; zając - tchórzliwość; żółw-cnotę.

W symbolice chrześc. baranek, pelikan i jednorożec symbolizują Chrystusa i niewinność; baranek - św. Jana Chrzciciela; woł, krowa a. cielę-św. Łukasza; orzeł-św. Jana Ewangelistę, św. Augustyna i św. Grzegorza I Wielkiego; lew — \ św. Marka (por. Ewangelia: Ewangeliści) i św. Hieronima; kogut i ryba - św. Piotra;

jagnię - św. Agnieszkę; kruk - śś. Apolinarego i Benedykta; pszczoły- śś. Ambrożego, Bernarda i Izydora; jeleń z krucyfiksem - śś. Eustachego i Huberta; osioł-św. Hermana; mysz-św. Gertrudę; gołę-bica-Ducha św. i św. Grzegorza I Wielkiego; koń i wół - św. Gwidona itd. Smok, Lewiatan, wąż i świnia symbolizują Szatana i moce piekielne.

Zwierzęta w chacie zbójeckiej pochodząca prawdop. z Indii i rozpowszechniona w całej Europie w licznych wariantach bajka o zwierzętach domowych gnębionych przez właściciela, które opuszczają jego podwórze i ruszają w świat.

W polskich wariantach są to zwykle kogut, kot, pies i osioł a. koń. Z nadejściem nocy towarzystwo to znajduje schronienie w chacie należącej do zbójów, wilków, upiorów a. diabła. Gdy właściciel chaty wraca, zwierzęta rzucają się na niego z takim wrzaskiem i hałasem, machaniem skrzydłami i tupaniem, że ten bierze nogi za pas, sądząc, że spotkał się z jakimś strasznym smokiem.

Wtedy zwierzęta siadają do zastawionego stołu a. znajdują zakopane w chacie skarby. Por. Muzyka(nci miasta Bremy). Inwalidzi jedna z Bajek (1910) Wacława Sieroszewskiego. Zwierzę towarzyskie zob. Towarzystwo (Człowiek to...).

Zwierzęta w raju zob. Mahomet (Raj Mahometa i zwierzęta). Zwierzę wyrabiające narzędzia, ang. a toolmaking animal, człowiek; wg określenia Benjamina Franklina.

Podobne prace

Do góry