Ocena brak

ZSRR w czasach Stalina

Autor /motorola Dodano /03.05.2012

Pod przywództwem Józefa Stalina ZSRR szybko stał się krajem wysoko uprzemysłowionym i, wychodząc zwycięsko z II wojny światowej, urósł do rangi supermocarstwa. Lecz stalinowska tyrania dokonała straszliwych spustoszeń w społeczeństwie radzieckim.

Już przed śmiercią pierwszego przywódcy radzieckiego Włodzimierza Lenina, szefowie partii komunistycznej zaczęli rywalizować ze sobą o władzę. Kontrola nad partią znaczyła bowiem kontrolę nad państwem, które, choć obszarowo ogromne, było zniszczone przez wojny i zacofane gospodarczo. W 1923 r. Józef Stalin, sekretarz generalny partii komunistycznej, wszedł w układy z Zinowiewem i Kamieniewem, w celu wyeliminowania błyskotliwego i potencjalnie dla nich groźnego przywódcy, Lwa Trockiego. W 1925 roku Stalin znalazł nowych wspólników w Bucharinie i Rykowie, odsuwając Zinowiewa i Kamieniewa. Wreszcie w 1929 roku Stalin wyeliminował dawnych sojuszników i został niekwestionowanym przywódcą ZSRR.

Prawdziwe nazwisko Stalina brzmiało Józef Dżugaszwili. „Stalin" to pseudonim, który przyjął on jako działacz rewolucyjny. Stalin urodził się w biednej, skromnej rodzinie; z pochodzenia był Gruzinem (Gruzja należała wtedy do posiadłości kaukaskich carskiej Rosji). W szkole przykościelnej nauczył się mówić płynnie po rosyjsku, a następnie wysłano go do seminarium duchownego. Jednak na Stalinie duże wrażenie wywarły socjalistyczne pisma i idee, które krążyły nawet po seminarium, i w 1899 r. został on stamtąd wydalony. Natychmiast skontaktował się z rewolucjonistami i spędził wiele lat jako agitator rewolucyjny, często pozbawiany wolności przez policję carską.

Po wstąpieniu do partii bolszewickiej (później przemianowanej na komunistyczną), Stalin został, w 1912 roku, członkiem jej Komitetu Centralnego. W rewolucji październikowej 1917 roku, która wyniosła komunistów do władzy, odegrał niewielką rolę (co potem ukrywano), ale wyróżnił się dynamizmem później, w czasie wojny domowej. W roku 1922 awansował ze stanowiska komisarza (ministra) do spraw narodowości na sekretarza generalnego partii komunistycznej. To stanowisko dawało mu klucz do władzy, pozwalając kontrolować poszczególne komitety partyjne i promować w nich swych popleczników. Sytuacja ta pozwoliła Stalinowi osiągnąć wiele zwycięstw nad pol i tycznymi rywalami w latach dwudziestych.

Walki wewnętrzne w partii miały charakter czy sto polityczny, nie były starciami na śmierć i życie Komuniści, jakkolwiek brutalni w traktowanii przeciwników partii, powstrzymywali się od zabi jania swoich towarzyszy. Takie konflikty miał; często charakter prywatnej walki o wpływy, alt posiadały też aspekt ideologiczny, każda grupa bo wiem opowiadała się za odmienną strategią dzia łania. Z czysto ideologicznego punktu widzeni najważniejszy był konflikt między Staliner a Trockim. Trocki opierał się na tradycyjnej dok trynie marksistowskiej, twierdząc, że w zacofa nym, wyizolowanym politycznie ZSRR nie moż e powstać społeczeństwo socjalistyczne. Należy po prostu wytrwać, próbując rozszerzyć rewolucję na cały świat, po czym państwa uprzemysłowione miałyby udzielić Rosjanom koniecznej pomocy. Stalin jednak był przekonany, że ze względu na niepowodzenie ruchów rewolucyjnych w Europie po I wojnie światowej, ZSRR może i musi iść własną drogą. Jego hasło o „budowaniu socjalizmu w jednym kraju" było trudne do uzasadnienia na gruncie marksizmu, znalazło jednak pozytywny oddźwięk, przemawiając do nowego, młodego pokolenia działaczy, których Stalin zachęcał do wstępowania do partii. Z pomocą propagandy Stalin zdołał zmobilizować energię społeczeństwa radzieckiego, wywołując falę autentycznego entuzjazmu dla „budowania socjalizmu".

Gospodarka planowa

Stalin wykorzystał ten entuzjazm, doprowadzając do radykalnej zmiany polityki gospodarczej. Po I wojnie światowej i wojnie domowej gospodarka rosyjska znajdowała się w tak złym stanie, że Lenin, aczkolwiek niechętnie, zgodził się na wprowadzenie Nowej Ekonomicznej Polityki (NEP), która dawała chłopom i prywatnym przedsiębiorcom pewien zakres swobody w handlu swymi produktami. Teraz Stalin zdecydował, że nadszedł czas, by zbudować gospodarkę w pełni socjalistyczną, w której robotnicy i chłopi - reprezentowani przez państwo - byliby właścicielami i zarządcami niemal wszystkich przedsiębiorstw.

W tym czasie podjęto także ogromny wysiłek w celu uprzemysłowienia kraju. Związek Radziecki był pod tym względem opóźniony w stosunku do Zachodu o co najmniej 100 lat, ale Stalin zdecydował, że ZSRR musi dorównać kapitalistom w ciągu 10 lat. Kluczem do postępu miało być planowanie rozwoju gospodarczego przez państwo. W 1929 roku Stalin uruchomił pierwszy plan pięcioletni, w którym znalazły się założenia osiągnięcia w tym czasie bardzo ambitnych celów w wielu gałęziach gospodarki. Po pięciu latach ogłoszono, że cele zostały osiągnięte z nadwyżką, potem to samo stwierdzono o następnym planie. W państwie o systemie jednopartyjnym nikt nie był w stanie zaprzeczyć twierdzeniom rządu, który wyolbrzymiał sukcesy, tuszował kompromitujące błędy lub obwiniał za nie zdrajców i „sabotażystów". Osiągnięto jednak pewien postęp - w ciągu dziesięciu lat Związek Radziecki zosta! przekształcony w kraj wysoko uprzemysłowiony. Poziom życia pozostał niski, ponieważ nie dbano o produkcję dóbr konsumpcyjnych; całą energię włożono w stworzenie infrastruktury państwa przemysłowego - fabryki, elektrownie, zapory, miasta przemysłowe, maszyny, w tym także rolnicze, powstawały w zawrotnym tempie.

Osiągnięcia radzieckie były na świecie szeroko podziwiane, nie tylko przez partie komunistyczne, które wiernie postępowały za „linią partii", lecz także przez zagranicznych naukowców, intelektualistów i pisarzy. W Związku Radzieckim dostrzegano zalążek społeczeństwa nowego typu, a planowanie uznawano jako klucz do postępu społecznego i gospodarczego. Te idee tym silniej trafiały do przekonania, że światem zachodnim wstrząsał wielki kryzys gospodarczy i wydawało się, że kapitalizm jest bezradny w obliczu rosnącej nędzy i bezrobocia.

Ci, których sukcesy radzieckie wprawiały w podziw, lekceważyli błędy systemu, uznając je za drobne kłopoty, nieuniknione przy nowatorskich rozwiązaniach. Nie docenianiali wagi takich złowróżbnych zdarzeń, jak proces kilku inżynierów, oskarżonych o sabotaż w 1928 roku, w którym to z podejrzaną łatwością przyznali się oni do popełnienia wysoce nieprawdopodobnych przestępstw.

Świat nie wiedział również o wydarzeniach, które miały wtedy miejsce na radzieckiej wsi. Nowa polityka gospodarcza zakładała, że ziemia nie może być już własnością prywatną, lecz grunty powinny być skomasowane w ramach spółdzielni produkcyjnych (kołchozów), które miały być zarządzane (w teorii) przez całą społeczność wioski. Ten program nie trafiał do przekonania chłopów, szczególnie dlatego, że spółdzielnie były zmuszone do sprzedaży znacznej części swych produktów państwu po niskiej cenie, tak by można było zaopatrzyć w tanią żywność regiony przemysłowe.

Okrucieństwa kolektywizacji

Dlatego też, gdy wprowadzono w życie program kolektywizacji, chłopi często stawiali opór, a próby jego przełamania doprowadziły do strasznego w skutkach konfliktu, podczas którego niesławą okryła się szczególnie radziecka tajna policja. Wielu chłopów zginęło, a miliony zostały zesłane, choć oficjalna wersja propagandowa głosiła, że opór stawiali głównie bogaci chłopi (tzw. kułacy), którzy starali się w ten sposób ochronić swe zdobyte oszustwem dobra. Chaos spowodowany przez kolektywizację doprowadził do straszliwej klęski głodu, której skutki pogłębiła jeszcze obojętność władz. Kolejne miliony mieszkańców wsi straciły życie. Dopiero po 1932 roku, gdy opór chłopstwa został ostatecznie złamany, wydawało się, że sytuacja wraca do normy. Kolektywizacja nigdy jednak nie dała spodziewanych rezultatów. Pomimo ofiar poniesionych przez miliony ludzi w czasie prób narzucenia „modernizacji", rolnictwo pozostało najsłabszym punktem gospodarki radzieckiej.

W roku 1934 wydawało się, że najgorsze już minęło, ale w rzeczywistości miało ono dopiero nadejść. Zabójstwo jednego z czołowych komunistów Siergieja Kirowa, w grudniu 1934 r., wywołało falę aresztowań i egzekucji na domniemanych sabotażystach, zdrajcach i szpiegach. Cała prawda o zabójstwie i czystkach, które po nim nastąpiły, wciąż nie jest znana. Zbrodnia mogła zresztą być zaaranżowana przez samego Stalina, aby wyeliminować rywala politycznego i zapewnić sobie wymówkę do bezwzględnego stłumienia wszelkiej rzeczywistej czy potencjalnej opozycji. Jeszcze w tym czasie bowiem Stalin musiał dzielić się władzą ze swymi współpracownikami z Komitetu Centralnego partii. Po okresie nazwanym później wielkim terrorem (osiągnął on szczytowe nasilenie w latach 1936 -1939) dyktatura Stalina była już zupełnie przez nikogo nie kontrolowana, pomimo że on sam usilnie pozował na skromnego działacza partyjnego z fajeczką w ustach.

Czystki

Podczas wielkiego terroru tajna policja (od 1934 roku NKWD) aresztowała miliony ludzi. Wielu stracono, lecz jeszcze więcej wysłano do rozsianych po całym kraju obozów pracy przymusowej (łagrów), których sieć rozrosła się do monstrualnych rozmiarów. Porzucono zasady wewnątrzpartyjnej solidarności, szeregi partii zostały zdziesiątkowane. Wszyscy rywale Stalina - Zinowiew, Kamieniew, Bucharin - pojawili się jako oskarżeni w pokazowych procesach, przyznając się do nieprawdopodobnych przestępstw, na przykład do wieloletniej działalności szpiegowskiej na rzecz o obcych mocarstw. Wszyscy zostali straceni. Do zeznań zmuszano ich głównie za pomocą presji psychologicznej i gróźb pod adresem ich rodzin, lecz zapewne stosowano również przemoc fizyczną.

Wielki terror objął wszystkie grupy społeczeństwa radzieckiego. Ludzie powszechnie zachęcani byli do donosicielstwa. Bez względu na pierwotną przyczynę czystek, w kraju zapanował rodzaj masowego szaleństwa, porównywalny z klimatem średniowiecznego polowania na czarownice. Dopiero w 1939 roku Stalin wstrzymał nagonkę.

W tym czasie sytuacja w Europie stała się dramatyczna. Pomimo wzrastającego zagrożenia ze strony hitlerowskich Niemiec, wzajemna niechęć i podejrzenia nie pozwalały na efektywną współpracę między ZSRR a Wielką Brytanią i Francją. W tym przypadku wina leżała nie tylko po stronie Stalina. Ostatecznie Stalin zdecydował się podpisać z Niemcami pakt o nieagresji, mimo że komunizm i faszyzm zawsze uważane były za śmiertelnych wrogów. W tajnym protokole do paktu Europa Wschodnia podzielona została na strefy interesów niemieckich i radzieckich. Zgodnie z tymi postanowieniami, 17 września 1939 roku wojska radzieckie wkroczyły na wschodnie ziemie Polski, a w roku 1940 ZSRR anektował państwa nadbałtyckie: Litwę, Łotwę i Estonię. Związek Radziecki zagarnął także część terytorium Finlandii, po wojnie radziecko-fińskiej (listopad 1939-marzec 1940). Mimo radzieckiego zwycięstwa w tym konflikcie, wojna pokazała słabość Armii Czerwonej, która w czasie wielkich czystek straciła niemal cały korpus oficerski.

Choć wiadomo było jak Hitler traktuje porozumienia z innymi państwami, Stalina zaskoczył najazd Niemców na ZSRR w czerwcu 1941 r. Brak natychmiastowej reakcji z jego strony stał się jedną z przyczyn straszliwych strat, których doznały armie radzieckie. Jednak później zachował zimną krew, gdy Niemcy podeszli pod Moskwę, nie opuszczając miasta. Wydał rozkaz o wprowadzeniu „taktyki spalonej ziemi", która spowolniła z czasem postępy Niemców. Ostatecznie Stalin wyszedł z wojny jako zwycięski przywódca, co potwierdziło jego nadludzki status w oczach narodu.

W końcowym okresie wojny wojska radzieckie kontrolowały całą Europę Wschodnią, co umożliwiło Stalinowi zainstalowanie w Polsce, Czechosłowacji, na Węgrzech i w innych państwach reżimów komunistycznych. Gdy komuniści wygrali wojnę domową w Chinach, Stalin stał się przywódcą dużego bloku państw komunistycznych. Przywódcy mocarstw zachodnich stali się w stosunku do Stalina nieufni, a ich obawy, potwierdzone jego brutalnym stłumieniem ruchów wolnościowych w Europie Wschodniej,doprowadziły do rozłamu w gronie byłych sojuszników, co ostatecznie zapoczątkowało „zimną wojnę".

Podejrzliwość

Powojenna odbudowa ZSRR była długim, bolesnym procesem. W tym czasie Stalin stał się wręcz obsesyjnie podejrzliwy, nasyłając tajną policję między innymi na Żydów oraz żołnierzy Armii Czerwonej, którzy, jak sądził, mogli zostać skażeni obcym, burżuazyjnym myśleniem. Odrodzenie się w ZSRR terroru na pełną skalę wydawało się być kwestią czasu, ale 5 marca 1953 roku Stalin zmarł. Jeden z największych tyranów w historii był opłakiwany i czczony przez miliony radzieckich obywateli jako . Wielki Wódz i Nauczyciel".

ZSRR w czasach Stalina - WAŻNIEJSZE DATY

1879

Narodziny Józefa Stalina

1917

Rewolucja październikowa w Rosji wynosi bolszewików (komunistów) do władzy

1918-20

Wojna domowa

1922

Stalin zostaje sekretarzem generalnym partii komunistycznej; założenie ZSRR

1929

Rozpoczęcie kolektywizacji; pierwszy plan pięcioletni (antydatowany na rok 1928)

1934

Zabójstwo Kirowa; pierwsze czystki

1936

Początek wielkiego terroru; stracenie Zinowiewa i Kamieniewa po pokazowych procesach

1939

Pakt radziecko-niemiecki; niemiecka napaść na Polskę: początek II wojny światowej; ZSRR zajmuje wschodnie tereny Polski; początek wojny radziecko-fińskiej

1941

Niemcy atakują ZSRR

1945

Koniec II wojny światowej

1946-48

Narzucenie reżimów komunistycznych państwom Europy Wschodniej

1953

Śmierć Stalina

Podobne prace

Do góry