Ocena brak

ZRÓŻNICOWANIE JĘZYKA POLSKIEGO

Autor /rocky Dodano /16.02.2011

ZRÓŻNICOWANIE JĘZYKA POLSKIEGO

JĘZYK MÓWIONY A JĘZYK PISANY

Język ogólnopolski występuje w dwu odmianach: mówionej i pisanej. Zachodzą między nimi pewne, niekiedy dość znaczne różnice, o czym możemy się przekonać, jeśli nagramy czyjąś wypowiedź potoczną na taśmę magnetofonową i następnie ją zapiszemy.

Oto przykład nagranej autentycznej rozmowy dwóch dziewcząt. W zapisanym tekście nie uwzględniono znaków przestankowych, natomiast pauzy między odcinkami tekstu oznaczono ukośnymi kreskami. Dwie ukośne kreski oznaczają dłuższą pauzę.

No ja wiem / no jeśli chodzi o tę naszą modę to / wydaje mi się że przede wszystkim jest zaopatrzenie w sklepach fatalne / bo na przykład rzeczy które są modne w pewnym okresie / to tych rzeczy nie można w żaden sposób dostać a / ukazują się dopiero wtedy gdy moda już właściwie jest inna / / no jest wieczna ta / gonitwa za czymś efektownym / / nawet właśnie się wyjeżdża do innych miast żeby coś dostać / naprawdę ładnego / /

Dla porównania przeczytajmy fragment książki naukowej, który w pewnym stopniu stanowi komentarz do zacytowanej rozmowy.

Ze względu na swoistość sytuacji, w której produkuje się wypowiedzenie ustne i w której się je pisemnie odtwarza, a zwłaszcza ze względu na brak interpunkcji, najobiektywniejszego, unormowanego przepisami kryterium granic zdania w języku mówionym odróżnienie wypowiedzenia pojedynczego od złożonego jest bardziej konwencjonalne niż w języku pisanym.

Między obu tekstami są widoczne uderzające różnice, co dotyczy zwłaszcza składni. W przytoczonym tekście rozmowy nie zaznaczają się wyraźnie granice między poszczególnymi zdaniami, występują w nirr liczne partykuły ekspresywne, zaimki zbędne z punktu widzenia normy stylistycznej języka pisanego, wyrazy wtrącone. Cały tekst jest pod względem logicznym mało spójny, ma luźną strukturę.

Wymienione cechy składniowe są uzasadnione warunkami, w jakich powstaje potoczna, spontaniczna wypowiedź mówiona. Zdania takiej wypowiedzi nie są z góry przemyślane, rozwijają się stopniowo w trakcie mówienia, wskutek czego mówiący ma ograniczone możliwości ich uporządkowania i dostosowania do normy składniowej obowiązującej teksty pisane. Natomiast zamieszczony fragment książki naukowej ma strukturę spójną i logiczną. Różni się także od tekstu przytoczonej rozmowy słownictwem, zawiera bowiem wiele wyrażeń abstrakcyjnych i terminów naukowych, brak w nim natomiast wyrazów zabarwionych emocjonalnie.

Rozbieżności językowe, jakie stwierdzamy między obu tekstami, nie dotyczą wszelkich wypowiedzi mówionych i pisanych. Obie te odmiany języka są zróżnicowane stylistyczne. Inne cechy stylistyczne ma swobodny list pisany do kolegi czy koleżanki, inne zaś wypracowanie uczniowskie, jeszcze inne artykuł zamieszczony w czasopiśmie. Duże różnice zachodzą także między swobodną rozmową a wypowiedzią w dyskusji czy też wygłoszonym, choć nie zapisanym uprzednio tekstem wykładu czy referatu. Niektóre formy językowe wypowiedzi ustnych i pisemnych bardzo się różnią, inne zaś są sobie bliskie pod względem gramatycznym i słownikowym, jak np. wygłaszany i napisany referat.

JĘZYK OGÓLNOPOLSKI A DIALEKTY TERYTORIALNE

Oprócz języka ogólnopolskiego występują w Polsce dialekty terytorialne, zwane też gwarami1.

Mimo stopniowego zanikania gwar, można jeszcze wyróżnić w naszym kraju wiele dialektów, spośród których największy zasięg mają dialekty: małopolski, wielkopolski i mazowiecki. Każdy z nich jest wewnętrznie zróżnicowany i dzieli się na gwary charakterystyczne dla mniejszych obszarów. Na przykład w dialekcie małopolskim występują m. in. gwary: podhalańska, sądecka, żywiecka. Spośród dialektów języka polskiego najbardziej różni się od współczesnego języka literackiego dialekt kaszubski.

Do istotnych odróżniających poszczególne dialekty cech należą charakterystyczne właściwości fonetyczne, mianowicie mazurzenie lub jego brak oraz udźwięcznienie lub brak udźwięcznienia międzywyra-zowego spółgłosek przed samogłoskami i spółgłoskami półotwartymi (rrf, n, r, 1,1).

Mazurzenie jjolega na tym, że zamiast spółgłosek szczelinowych i zwartoszczelinowych przedniojęzykowo-dziąsłowych (ż, sz, dż, cz) wymawiane są spółgłoski zębowe (z, s, dz, c), np. „żaba", „safa", „dżdżysty", „colo". Mazurzenie występuje na Mazowszu, w Małopol-sce, na Podlasiu, Suwalszczyźnie i na większej części Śląska. Nie występuje natomiast w Wielkopolsce i na Pomorzu.

Udźwięcznienie międzywyrazowe spółgłosek przed samogłoskami i spółgłoskami półotwartymi (np. wymowa „brad ojca", „brad matki", „głoz ludu") występuje w Wielkopolsce, w Małopolsce i w większej części Śląska, nie występuje natomiast w pozostałych regionach Polski.

GWARY MIEJSKIE

Do terytorialnych odmian języka polskiego należą obok gwar wiejskich gwary miejskie. Powstawały one i szerzyły się głównie w większych miastach, zwłaszcza w dobie rozwoju gospodarki przemysłowej. W okresie tym do miast przybywali ludzie ze wsi szukający zarobku w fabrykach i innych warsztatach pracy. Zamieszkiwali oni peryferyjne dzielnice miast, w pobliżu zakładów przemysłowych. Ze względu na pochodzenie mieszkańców tych dzielnic w ich mowie występowało — i po części występuje do dziś — wiele cech fonetycznych, gramatycznych i słownikowych, charakterystycznych dla obszarów dialektycznych, skąd przybyli (np. mazowieckich, małopolskich czy śląskich). Zarazem jednak przybysze ze wsi dzięki kontaktom z ludźmi władającymi językiem ogólnopolskim oraz dzięki nauce zawodu przyswajali sobie wyrazy nie znane w gwarach, a także stopniowo wyzbywali się właściwości gwarowych, wyraźnie różniących się od norm języka literackiego. Niedostatek wykształcenia przybyszów ze wsi do miast powodował w wielu wypadkach zniekształcenie formy przyswajanych przez nich wyrazów, zwłaszcza obcego pochodzenia. Było to przyczyną powstawania i szerzenia się takich błędnych form, jak np. „machenik" (mechanik), „karolyfer" (kaloryfer), „karkulować" (kalkulować), „trojlebus" (trolejbus). W takich warunkach ukształtowały się swoiste odmiany języka polskiego, zwane gwarami miejskimi. Zajmują one stanowisko pośrednie między językiem literackim a gwarami ludowymi.

GWARY ŚRODOWISKOWE

Oprócz gwar terytorialnych występują w języku polskim jego środowiskowe odmiany, zwane gwarami środowiskowymi. Gwary te powstają i rozwijają się w środowiskach ludzi związanych wspólnym zawodem, zainteresowaniami, działalnością w różnych dziedzinach życia. Różnią się one od języka ogólnopolskiego przede wszystkim odmiennym w pewnym stopniu słownictwem i frazeologią.

Przyczyną tych różnic jest potrzeba nazwania przedmiotów i pojęć specyficznych dla danego środowiska, a nie znanych szerszemu ogółowi. W skład słownictwa charakterystycznego dla gwar środowiskowych wchodzą wyrazy i związki frazeologiczne, zaczerpnięte ze słownictwa specjalnego (np. naukowego, technicznego), a ponadto wyrazy użyte w innym znaczeniu niż w języku ogólnopolskim oraz nazwy własne i wyrazy pospolite nie używane poza danym środowiskiem (np. przezwiska kolegów i nauczycieli, nazwy przedmiotów i ocen w gwarze uczniowskiej).

Do gwar środowiskowych należą m. in. gwara uczniowska, myśliwska, żeglarska, sportowa i różne gwary zawodowe.

Niekiedy przyczyną użycia w gwarach środowiskowych słownictwa nie znanego szerszemu ogółowi są względy konspiracyjne. Dotyczy to np. środowisk tzw. marginesu społecznego.

Elementy gwar środowiskowych są często wyzyskiwane w literaturze, zwłaszcza współczesnej, w celu stylizacji językowej i indywidualizacji języka postaci literackich, należących do różnych środowisk.

ZRÓŻNICOWANIE STYLISTYCZNE JĘZYKA

Teksty językowe bywają zróżnicowane nie tylko terytorialnie i środowiskowo, lecz także stylistycznie. Można się o tym przekonać, gdy się porówna różne teksty wypowiadane lub napisane w języku literackim, np. wypowiedź potoczną, dzieło naukowe i utwór literacki. Wyraźne różnice występują zwłaszcza w zakresie słownictwa i składni.

Styl tekstów mówionych lub pisanych zależy od wielu czynników: od celu i treści wypowiedzi, od typu nadawcy i odbiorcy, od warunków, w jakich się wypowiadamy, a w dziedzinie literatury — także od prądu i gatunku literackiego.

Do głównych odmian stylowych języka zalicza się następujące style: potoczny, naukowy, publicystyczny, urzędowy i artystyczny. Wymienione odmiany są jeszcze wewnętrznie zróżnicowane, co dotyczy zwłaszcza stylu artystycznego.

Styl potoczny

Styl potoczny cechuje przede wszystkim wypowiedzi mówione, choć niekiedy występuje także w swobodnych tekstach pisanych. W mowie najczęściej przejawia się w formie dialogu, rozmowy dwu lub więcej osób, ponadto także w monologu, np. w żywym opowiadaniu. Słownictwo tekstów mówionych jest konkretne, często dosadne i zabarwione emocjonalnie. Jeśli chodzi o składnię, w tekstach potocznych dominują zdania o mało skomplikowanej strukturze, przeważnie pojedyncze lub złożone współrzędnie. W tekstach takich, zwłaszcza mówionych, często występują równoważniki zdań, zdania niepełne i urwane. Niekiedy zdarzają się w nich tzw. anakoluty, tj, błędy składniowe polegające na łączeniu formalnie nie zharmonizowanych członów wypowiedzenia (np. Ta nowa bluzka, gdzie ją kupiłaś?).

Styl naukowy

Styl naukowy występuje w pracach z zakresu nauki i techniki, przeznaczonych dla specjalistów. Jest on zróżnicowany w zależności od tego, jakiej dotyczy dziedziny wiedzy. Na przykład w pracach matematycznych, fizycznych lub chemicznych autorzy często posługują się różnymi wzorami i symbolami, które w zasadzie nie występują w publikacjach historycznych czy historycznoliterackich. Wiele prac naukowych, zwłaszcza z dziedziny nauk ścisłych, jest mało zrozumiałych lub wręcz niezrozumiałych dla szerszego ogółu, gdyż zawarte w nich informacje nie wchodzą w zakres wykształcenia ogólnego w szkole podstawowej i średniej.

Charakterystyczną cechą stylu naukowego jest występowanie wielu terminów naukowych lub technicznych, mających ściśle określone znaczenie. Terminami tymi są przeważnie wyrazy i wyrażenia obcego pochodzenia, nie występujące w słownictwie ogólnym, a ponadto wyrazy powszechnie znane, ale mające inne, specjalne znaczenie (np. zgoda, rząd, tryb, strona w terminologii gramatycznej).

Składnia prac naukowych charakteryzuje się wyraźną przewagą zdań złożonych nad pojedynczymi, zwłaszcza złożonych podrzędnie. Między zdaniami składowymi zdań złożonych często występują w tych pracach różne relacje logiczne, np. wynikanie, uzasadnianie, uwarunkowanie (zdania wynikowe, przyczynowe, warunkowe).

W tekstach naukowych dominuje funkcja informatywna. Teksty takie cechuje rzeczowość, obiektywizm. Ich autorzy nie dążą na ogół do obrazowości stylu i unikają zabarwienia uczuciowego swych wypowiedzi; odwołują się przede wszystkim do intelektu odbiorcy, a nie do jego uczuć i wyobrażeń.

Od prac ściśle naukowych różnią się stylowo prace popularnonaukowe, przeznaczone dla szerszego kręgu odbiorców. Autorzy takich prac starają się przystępnie, obrazowo omawiać problemy naukowe i techniczne, starają się unikać specjalistycznych terminów bądź też za każdym razem wyjaśniają ich znaczenie.

Styl publicystyczny

Styl publicystyczny występuje w tekstach zamieszczanych w prasie: w dziennikach, tygodnikach i miesięcznikach. Jest on bardziej zróżnicowany niż styl naukowy, co się wiąże nie tylko z różnymi tematami tekstów publicystycznych (np. teksty na tematy polityczne, gospodarcze, literackie, obyczajowe), ale też z różnymi odmianami gatunkowymi publicystyki. Na przykład artykuły krytycznoliterackie są bliskie stylowo tekstom popularnonaukowym, zaś reportaże bywają podobne do tekstów artystycznych.

Mimo tego zróżnicowania teksty publicystyczne mają pewne istotne cechy wspólne, mianowicie pełnią nie tylko funkcję informatywna, ale zarazem impresywną, a niekiedy również ekspresywną. Odwołują się nie tylko do intelektu czytelników, lecz także do ich wyobraźni i uczuć, mogą też wyrażać zaangażowanie emocjonalne autorów. Słownictwo tekstów publicystycznych jest bardziej konkretne i komunikatywne dla szerokiego ogółu odbiorców niż słownictwo tekstów naukowych, odznacza się obrazowością i sugestywnością. Wiele tekstów publicystycznych, zwłaszcza felietonów, zawiera elementy humoru i ironii, a więc środków językowych ożywiających styl i zachęcających czytelników do lektury. Przykładem takich tekstów są felietony Bolesława Prusa, zamieszczane przed wiekiem w prasie warszawskiej.

Również składnia większości tekstów publicystycznych charakteryzuje się większą prostotą niż składnia tekstów naukowych. Występuje w nich stosunkowo wiele zdań pojedynczych i współrzędnie złożonych, a oprócz zdań oznajmujących pojawiają się zdania pytające, zwłaszcza pytania retoryczne.

Styl urzędowy

Styl urzędowy występuje we wszelkiego rodzaju tekstach o charakterze urzędowym, np. w ustawach, rozporządzeniach, okólnikach, regulaminach, podaniach. Do jego znamiennych cech należy rzeczowość, brak elementów obrazowych i form językowych wyrażających zaangażowanie uczuciowe. Oprócz funkcji informatywnej pojawia się często w tekstach urzędowych funkcja impresywna, polegająca na nakłanianiu odbiorców do odpowiedniego zachowania się w określonych sytuacjach.

Cechą składni tekstów urzędowych jest częste występowanie zdań bezpodmiotowych z czasownikami w formie zwrotnej (np. Zabrania się palenia papierosów w przedziałach dla niepalących. Uprasza się o ciszę) oraz zdań z orzeczeniem w stronie biernej.

Styl artystyczny

Styl artystyczny cechuje utwory należące do literatury pięknej, zarówno utwory poetyckie, jak też prozaiczne i dramatyczne. Jest on najbardziej zróżnicowany wewnętrznie ze wszystkich stylów. Znaczne różnice stylowe zauważymy np. między typowym wierszem lirycznym a realistyczną powieścią, czy też dramatem obyczajowym, w którym występują postacie z różnych środowisk. Dobór środków stylistycznych w utworach literackich zależy więc w znacznym stopniu od ich rodzaju i gatunku.

 

Pomimo tych różnic teksty z literatury pięknej mają znamienne cechy wspólne. Łączą mianowicie funkcję informatywną z impresywną i ekspresywną, co dotyczy zwłaszcza poezji. Ich styl charakteryzuje się dużą obrazowością i sugestywnością, doborem oryginalnych środków wyrazu w zakresie słownictwa i frazeologii, celowym wykorzystaniem różnych struktur składniowych, unikaniem przez autorów utartych, szablonów stylistycznych, np. pospolitych porównań i przenośni.

Autorzy utworów literackich dość często wyzyskują, zwłaszcza w opowiadaniach, powieściach i dramatach, elementy innych stylów, np. potocznego, a nawet elementy różnych odmian terytorialnych, środowiskowych i historycznych języka. Ma to na celu nadanie utworom lub ich fragmentom odpowiedniego kolorytu lokalnego bądź czasowego oraz indywidualizację języka postaci. Na przykład wyrażenia i zwroty potoczne oraz potoczną składnię znajdziemy w partiach dialogowych Lalki Bolesława Prusa i w Pamiętniku z powstania warszawskiego Miro-na Białoszewskiego, stylizację gwarową w Chłopach Władysława Reymonta, a stylizację archaiczną w powieściach historycznych Henryka Sienkiewicza.

Stylistyczne środki językowe

W stylu artystycznym występują różnorodne środki językowe, świadomie dobierane przez autorów w celu zainteresowania czytelników i osiągnięcia zamierzonego efektu estetycznego. Środki te czerpane są ze wszystkich warstw języka, mianowicie z fonetyki, słowotwórstwa, fleksji, składni i słownictwa.

Do fonetycznych środków stylistycznych zaliczamy onomatopeję, eufonię (zharmonizowanie strony dźwiękowej wyrazów i zdań), rytm i rym. Słowotwórcze środki stylistyczne to głównie zdrobnienia i zgrubienia oraz neologizmy słowotwórcze.

Wśród stylistycznych środków fieksyjnych wyróżniamy celowo stosowane dawne formy odmiany wyrazów oraz formy czasu teraźniejszego używane w opowiadaniu o wypadkach minionych, a wśród środków składniowych — anafory, powtórzenia, inwersje i paralelizm syntakty-czny.

Do leksykalnych środków stylistycznych, często wykorzystywanych przez pisarzy, należą epitety, archaizmy, neologizmy, dialektyzmy, słownictwo środowiskowe, synonimy, porównania i różnego typu przenośnie: metafory, animizacje i personifikacje, metonimie i peryfrazy.

 

Stylizacja i jej typy

Stylizacja językowa polega na celowym wprowadzeniu do utworu środków leksykalnych i gramatycznych, charakterystycznych dla jakiejś epoki, dla określonego dialektu terytorialnego lub środowiska.

Główne typy stylizacji, to stylizacja archaiczna (archaizacja), gwarowa (dialektyzacja) i środowiskowa. Stylizacje te występują przeważnie w wypowiedziach postaci literackich, a niekiedy także w narracji autorskiej.

Celem archaizacji jest zbliżenie czytelników do epoki, której dotyczy fabuła utworu, a także wywołanie odpowiedniego nastroju. Stylizację archaiczną osiągają autorzy głównie przez wprowadzanie dawnego słownictwa, a ponadto przez stosowanie dawnych form fonetycznych, morfologicznych i składniowych. Stopień stylizacji bywa różny; w niektórych utworach zauważymy stylizację względnie ubogą (np. w powieściach Karola Bunscha), w innych — umiarkowaną (np. w powieściach historycznych Henryka Sienkiewicza), w innych wreszcie bardzo silną (np. w Bolesławie Chrobrym Antoniego Gołubiewa).

Dialektyzacja polega na nadaniu utworowi gwarowych cech słownikowych i gramatycznych. Występuje ona np. w Chłopach Władysława Reymonta, w Komornikach Władysława Orkana i w zbiorze opowieści Kazimierza Przerwy-Tetmajera Na skalnym Podhalu. Podobnie jak w wypadku archaizacji, stopień stylizacji gwarowej bywa różny w poszczególnych utworach.

Stylizacja środowiskowa polega na wprowadzeniu do utworu cech słownictwa charakterystycznych dla określonego środowiska, np. uczniowskiego (Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego), aktorskiego (Strachy Marii Ukniewskiej), mieszkańców przedwojennych przedmieść Warszawy (felietony Stefana Wiecheckiego podpisującego się pseudonimem Wiech).

Stylizacja środowiskowa poza funkcją realistyczną pełni dość często funkcję humorystyczną.

Podobne prace

Do góry