Ocena brak

Źródła prawa

Autor /Liliana Dodano /26.03.2011

 

Źródłem prawa jest sformalizowany akt władzy państwowej zawierający przepisy prawne.

Dla oceny charakteru organu państwowego jako źródła prawa istotna jest jego forma. Prawem jest bowiem tylko taka wola państwa, która przejawia się w wymaganej formie i odpowiednim trybie.

Wyróżniamy źródła prawa

  1. Powszechnie obowiązujące

    1. Konstytucja

    2. Ustawa

    3. Ratyfikowana umowa międzynarodowa

    4. Rozporządzenie

    5. Akty prawa miejscowego

  2. Akt wewnętrzny

    1. Uchwała Rady Ministrów

    2. Zarządzenie Prezes Rady Ministrów

Źródła prawa tworzą hierarchicznie zbudowany system, w którym każde źródło ma swoje miejsce. Źródło prawa niższego szczebla nie może zawierać przepisów sprzecznych z przepisami wyższej rangi.

Warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń i aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie. Ogłasza się także niektóre umowy międzynarodowe.

Akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko jednostki organizacyjne poległe organowi, który wydał akt.

W języku potocznym przez źródła prawa rozumie się często także organy promulgacyjne (Dziennik Ustaw, dziennik urzędowy, Monitor Polski, dziennik urzędowy wojewódzkich władz), w których odnośne przepisy zostały ogłoszone.

 

Konstytucja

 

Akt prawny, określany jako ustawa zasadnicza, która zazwyczaj ma najwyższą moc prawna w systemie źródeł prawa w państwie.

W skład materii konstytucyjnej mogą wchodzić różne zagadnienia. Konstytucja może więc określać: podstawy ustroju społeczno - gospodarczego państwa, ponadto organizację, kompetencje i sposób powoływania najważniejszych organów państwowych, oraz podstawowe prawa, wolności i obowiązki obywatela

 

Ustawa

 

Do wydania ustaw upoważniony jest Sejm, z istotnym udziałem Senatu. Sejm jest jedynym organem mającym prawo stanowienia ustaw; prawa tego nie może przekazać innemu organowi państwowemu.

Przedmiotem wydawania przez Sejm ustaw powinny być najważniejsze sprawy polityczne, gospodarcze i kulturalne państwa.

Przypadki, w których wymagane jest wydanie ustawy:

  1. W przypadku ustanawiania obowiązków obywateli

  2. W przypadku regulowania najważniejszych zagadnień organizacyjno-ustrojowych organów ustawodawczych i administracji państwowej, sądownictwa, prokuratury, kontroli państwowej

  3. W sprawach, które już poprzednio były regulowane w drodze ustawowej, chociażby tego żaden szczególny przepis nie wymagał

  4. W spawach, gdy chodzi o trwałe uregulowanie sprawy

Decyzję w sprawach wyboru zagadnień, które mają być uregulowane s drodze ustawy (z wyjątkiem obligatoryjnych), konstytucja pozostawia Sejmowi.

Proces uchwalania ustawy jest uregulowany przepisami konstytucyjnymi i regulaminów Sejmu i Senatu oraz praktyką konstytucyjną.

Proces uchwalania rozpoczyna się od skorzystania przez jeden z uprawnionych organów z prawa inicjatywy ustawodawczej.

Przez inicjatywę ustawodawczą należy rozumiem prawo przedstawienia Sejmowi gotowego projektu ustawy z tym skutkiem prawnym, że Sejm takim projektem musi się zająć.

Inicjatywę ustawodawczą posiadają:

  1. Posłowie

  2. Senat

  3. Prezydent

  4. Rada Ministrów

  5. Grupa 100000 obywateli mających prawo wybierać do Sejmu

Do uchwalenia ustawy w normalnym trybie prowadzi tzw. system trzech czytań. W systemie trzech czytań każdy projekt ustawy jest kilkakrotnie rozpatrywany – w komisjach sejmowych i na plenarnym posiedzeniu Sejmu.

Pierwsze czytanie projektu odbywa się na posiedzeniu właściwej komisji. Tyko projekty ustaw dotyczące spraw fundamentalnych przechodzą pierwsze czytanie na plenarnym posiedzeniu sejmu. Pierwsze czytanie obejmuje uzasadnienie projektu przez wnioskodawcę, pytania posłów i odpowiedzi wnioskodawcy oraz dyskusję nad ogólnymi zasadami projektu. W pierwszym czytaniu odbywającym się w komisjach mogą brać udział posłowie, którzy nie są jej członami. Praca w komisji kończy się przedstawieniem Sejmowi sprawozdania z wnioskiem o przyjęcie projektu bez poprawek, przyjęcie z zaproponowanymi przez komisję poprawkami lub odrzucenie projektu. Projekt ustawy rozpatruje komisja sejmowa właściwa ze względu na przedmiot projektu lub kilka komisji, które pracują łącznie. Jedną z komisji jest zawsze komisja ustawodawcza. W komisji odbywa się zasadnicza praca nad nadaniem projektowi ostatecznego kształtu.

Drugie czytanie obejmuje przedstawienie Sejmowi sprawozdania komisji o projekcie ustawy, debatę oraz zgłoszenie poprawek i wniosków. Jeżeli nie zostaną zgłoszone poprawki, Sejm może przejść niezwłocznie do trzeciego czytania, w przeciwnym razie, jeśli Sejm nie postanowił inaczej, projekt zostaje odesłany ponownie do komisji.

Trzecie czytanie obejmuje przedstawienie dodatkowego sprawozdania komisji i głosowanie. Jeżeli projekt nie był skierowany do komisji, poseł sprawozdawca przedstawia zgłoszone w takcie drugiego czytania poprawki i wnioski. Głosowanie odbywa się w ustalonym przez regulamin sejmowy porządku: najpierw przeprowadza się głosowanie nad wnioskiem o odrzucenie projektu w całości – jeżeli taki wniosek został zgłoszony, później nad poszczególnymi poprawkami, wreszcie nad całym projektem.

Aby Sejm mógł przystąpić do głosowania nad projektem ustawy niezbędna jest obecność ustalonej liczby posłów, czyli quorum (połowa ustawowej liczby posłów). Ustawy są uchwalane zwykłą większością głosów.

W uzasadnionych przypadkach projekt ustawy wnoszony do Sejmu przez Radę Ministrów może być oznaczony jako „pilny”. Powoduje to znaczne przyspieszenie prac nad projektem, m.in. skróceniu ulegają terminy ustalone przez regulamin dla poszczególnych czynności. Rozpatrywanie pilnych projektów ustaw odbywa się w dwóch czytaniach.

Po uchwaleniu ustawy marszałek Sejmu przekazuje ją Senatowi do rozpatrzenia. Senat w ciągu miesiąca po przeprowadzeniu debaty, może ustawę przyjąć, odrzucić albo wprowadzić poprawki. Jeżeli w ciągu miesiąca Senat nie zajmie stanowiska, ustawę uważa się za przyjętą. Ustawa wobec której Senat wyraził sprzeciw wraca do Sejmu i powtórnie poddawana jest głosowaniu.

Ustawa do swojego wejścia w życie wymaga podpisu Prezydenta. Prezydent podpisuje ustawę w ciągu 21 dni od przedstawienia mu jej przez marszałka Sejmu. Przed podpisaniem może skierować ją do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie jej zgodności z konstytucją. Może też odmówić podpisania stawy (zgłosić veto) i z umotywowanym wnioskiem przekazać ją Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Ponowne rozpatrzenie ustawy wymaga 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczy posłów.

Po podpisaniu Prezydent zarządza ogłoszenie ustawy w Dzienniku Ustaw. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, chyba że sama stanowi inaczej, tzn. ustala datę odmienną.

W wielu przypadkach zachodzi potrzeba wydłużenia okresu między ogłoszeniem ustawy, a jej wejściem w życie. Okres ten nosi nazwę vacatio legis (spoczywanie umowy).

Momenty ogłoszenia ustawy i wejścia w życie to dwa różne momenty. Między nimi jest tzw. okres „odpoczywania” ustawy czyli 14 dni. W uzasadnionych przypadkach może być to dłuższy lub krótszy okres czasu. Może być też i tak, że wejście ustawy w życie pokrywa się z dniem jej ogłoszenia przy założeniu, że zasady demokratyczne nie sprzeciwiają się temu i interes państwowy na tym by nie ucierpiał. Przepisy porządkowe ustawy mają 3 dni na wejście w życie. W wyjątkowych sytuacjach akt normatywny może wejść w życie z datą wsteczną oczywiście gdy zasady demokratyczne się temu nie sprzeciwiają (np. może być ogłoszona w maju Br. A obowiązuje od stycznia tego roku).

Jeżeli chodzi o spójność w obliczaniu terminu wejścia w życie ustawy od jej ogłoszenia to tak: jeśli ustawa ma trzy tygodnie i została ogłoszona we wtorek to wejdzie w życie za trzy tygodnie we wtorek, jeżeli została ogłoszona 7 stycznia i ma wejść w życie za pół roku to wejdzie dokładnie 6 czerwca. Może też być podana dokładna data wejścia ustawy w życie. Oczywiście powyższe zasady nie dotyczą aktów, które wchodzą w życie z dniem ich ogłoszenia.

Dzienniki Urzędowe:

  1. Dziennik Ustaw

  2. Dziennik Ustaw Monitor Polski

  3. Dziennik Ustaw Monitor Polski B (sprawozdania finansowe określone w przepisach o rachunkowości, np. spółek, ogłoszenia lub obwieszczenia przedsiębiorców o ile te ogłoszenia nie muszą być ogłoszone w Dzienniku Ustaw)

  4. Dziennik Ustaw ministrów

  5. Dziennik Ustaw urzędów centralnych

  6. Dziennik Ustaw wojewódzki

 

Budowa ustawy:

  1. Tytuł ustawy czyli określenie czego dana ustawa dotyczy

  2. Przepisy przejściowe (ewentualnie) jeśli dana ustawa wchodzi w miejsce innej należy określić które przepisy której ustawy tyczą się określonej sytuacji; przepisy te regulują sytuacje na etapie przejściowym, określają również sposób zakończenia postępowań będących w toku (czyli przepisy dostosowujące, uchylające, uzupełniające)

  3. Przepisy merytoryczne

  4. Przepisy końcowe

 

Umowa międzynarodowa

 

Umowy międzynarodowe ratyfikuje Prezydent. Ratyfikacja niektórych umów wymaga uprzedniej zgody Sejmu, wyrażonej w ustawie. Należą do nich umowy dotyczące:

  1. Pokoju, sojuszy, układów politycznych i wojskowych

  2. Wolności, praw lub obowiązków określonych w konstytucji

  3. Członkostwa Polski w organizacji międzynarodowej

  4. Znacznego finansowego obciążenia państwa

  5. Spraw wymagających regulacji ustawowej

W razie kolizji między umową międzynarodową a ustawą, pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. Także umowa konstytuująca organizację międzynarodową może zawierać postanowienie, ze prawo tej organizacji jest stosowane w Polsce bezpośrednio i m a pierwszeństwo w razie kolizji z ustawą.

W przypadku innych umów międzynarodowych, Prezes Rady Ministrów powiadamia Sejm o zamiarze przedłożenia umowy Prezydentowi do ratyfikacji.

W umowie międzynarodowej państwo polskie może przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach. Ustawa wyrażająca zgodę na ratyfikację takiej umowy wymaga uchwalenia przez Sejm i przez Senat większością 2/3 głosów. Sejm może zarządzić w tej sprawie referendum.

 

Rozporządzenie

 

Rozporządzenia są wydawane przez naczelne organy administracji państwowej, do których należą:

  1. Rada Ministrów

  2. Prezes Rady Ministrów

  3. Ministrowie

  4. Przewodniczący określonych w ustawie komitetów

  5. Prezydent

Rozporządzenie może być wydane na podstawie wyraźnego szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści rozporządzenia. Upoważnienie jest zazwyczaj zawarte w jednym z końcowych przypisów ustawy.

Organem wydający rozporządzenie obowiązany jest powołać się nim na udzielone mu upoważnienie.

Celem, któremu służy rozporządzenie jest wykonanie ustawy. Rozporządzenie ma stworzyć szczegółowe przepisy wykonawcze, które umożliwiłyby wcielenie ustawy w życie. Rozporządzenie może normować tylko przedmiot określony w ustawie i tylko w granicach upoważnienia.

Rozporządzenie nie może naruszać przepisów żadnej z obowiązujących ustaw. Za pomocą rozporządzenia nie można zmieniać przepisów ustawy. Rozporządzenie uzyskuje moc prawną przez ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. Podobnie jak: ustawa rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, chyba ze samo stanowi inaczej.

 

 

 

 

 

Akty prawa miejscowego

 

Prawo miejscowe jest prawem powszechnie obowiązującym na obszarze działania organów, które je ustanowiły (województwo, gmina). Stanowienie go (na podstawie upoważnień z ustawy) należy do organów samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej.

Na podstawie przepisów ustawy o samorządzie terytorialnym organy gminy mogą wydawać przepisy gminne dotyczące wewnętrznego ustroju gminy, organizacji urzędów i instytucji gminnych, zasad zarządu mieniem gminy oraz zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów u urządzeń użyteczności publicznej.

Rada gminy może wydawać tzw. przepisy porządkowe. Przepisy te mogą być wydane jeżeli jest to niezbędne dla ochrony życia lub zdrowia obywateli oraz dla zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego. Mogą mieć charakter karno-administracyjny i przewidywać za ich naruszenie karę grzywny.

Przepisy gminne ustanawia rada gminy w formie uchwały. Przepisy porządkowe może wydawać również zarząd w formie zarządzenia.

Przepisy gminne ogłasza się przez rozplakatowanie obwieszczeń w miejscach publicznych lub w inny sposób miejscowo przyjęty, a także ogłoszenie w lokalnej prasie.

Prawo miejscowe to również przepisy wydane przez wojewodę na podstawie upoważnień zawartych w ustawach i obowiązujące na terenie województwa lub jego części. Wojewoda wydaje przepisy prawa miejscowego w formie rozporządzenia. Przedmiotem rozporządzeń są zazwyczaj sprawy o charakterze techniczno-organiacyjnym, albo sprawy szczegółowe.

Szczególnym rodzaje prawa miejscowego są rozporządzenia porządkowe. Nie wymagają one upoważniania zawartego w ustawach szczegółowych, gdyż podstawę ich wydania stanowi przepis kompetencyjny zawarty w ustawie o terenowych organach rządowej administracji ogólne. Wojewoda może wydać rozporządzenie porządkowe jeżeli jest to niezbędne dla ochrony życia lub zdrowia obywateli, ochrony mienia lub zapewnienia porządku publicznego. Rozporządzenia te mogą przewidywać za naruszenie ich kary grzywny.

Rozporządzenia wykonawcze wojewody wymagają ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Wchodzą one w życie po 14 dniach od ich ogłoszenia, chyba że same stanowią inaczej.

 

Akty prawne i ich publikowanie

 

Aktem prawnym jest ujęty w odpowiedniej formie wyraz woli państwa zarówno o charakterze ogólnym (np. ustawa), jak i dotyczący indywidualnej sprawy (np. decyzja podatkowa).

Akty prawne dzielą się na dwie grupy:

  1. Akty normatywne

Akt normatywny jest to każdy akt państwa zawierający normy prawne. Reguły postępowania mieszczące się w akcie normatywnym maja charakter powszechny, tzn. odnoszą się do wszystkich – są prawem. Akty normatywne pochodzą od organów państwa spełniających funkcję ustawodawczą. Rolę źródeł prawa odgrywają Polsce jedynie akty normatywne. Aktem normatywnym jest ustawa, rozporządzenie i inne.

Publikowanie aktów normatywnych – Akty normatywne zawierające prawa powszechnie obowiązujące ogłaszane są w Dzienniku Ustaw. Akty wewnętrzne – uchwały, zarządzenia i inne ogłaszane są w Monitorze Polskim. Oprócz Dz.U. i M.P. ukazują się dzienniki urzędowe niektórych ministerstw, przeznaczone do publikowania instrukcji i podobnych aktów. Organy prasowe (takie jak Dz.U.) nazywamy organami promulgacyjnymi.

 

 

  1. Akty nienormatywne

Akt nienormatywny to decyzja organu państwowego w konkretnej sprawie, dotycząca określonych osób lub instytucji. Nie ma w niej norm prawnych obowiązujących wszystkich, jest natomiast rozstrzygnięciem sporu, załatwianie wniosku, likwidacja urzędu itp. Akty te wydawane są w imieniu państwa przez różne organy państwowe i maja różny charakter. Aktem nienormatywnym jest np. akt administracyjny lub orzeczenie sądu.

 

Kodeks i kodyfikacja

 

Kodeks – obszerny akt normatywny, oparty na jednolitych zasadach, zazwyczaj w formie ustawy, regulujący w sposób kompleksowy pewną dziedzinę stosunków.

Potocznie nazwę kodeksu nadaje się także niektórym aktom, które w rzeczywistości kodeksami nie są (kodeks drogowy).

W każdym państwie prowadzona jest działalność mająca na celu doskonalenie prawa. Formy tej działalności to:

  1. Unifikacja prawa

Oznacza ujednolicenie prawa na terenie państwa.

  1. Inkorporacja prawa

Jest to zebranie rozproszonych dotąd przepisów w jeden zbiór, w ramach którego zostają one uszeregowane wg określonych zasad.

Działalność inkorporacyjna może mieć charakter urzędowy lub prywatny, zależnie od tego, czy prowadzi ją odpowiedni organ państwowy, czy też jakaś osoba prywatna czy instytucja.

  1. Kodyfikacja prawa

Jest najwyższą formą procesu doskonalenie prawa. Polega na zebraniu poszczególnych przepisów w jeden akt normatywny – kodeks. Prace kodyfikacyjne obejmują także eliminowanie kolizji między normami, ujednolicenie nomenklatury, wprowadzenie nowych uregulować dyktowanych potrzebami.

 

Podobne prace

Do góry