Ocena brak

Zobowiązania Kodeksu Cywilnego

Autor /alexis Dodano /25.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie pdf Zobowiązania Kodeksu Cywilnego

Transkrypt

Zobowiązania
1. Pojęcie zobowiązania
= stosunek prawny, w którym jedna osoba wobec drugiej jest zobowiązana do
świadczenia.
Strony zobowiązania: wierzyciel (strona uprawniona) i dłuŜnik (strona zobowiązana)
Wierzytelność
prawo do zaspokojenia oznaczonego interesu wierzyciela przez odpowiednie
zachowanie dłuŜnika (świadczenie)
Elementy prawa podmiotowego:
i. Podmiot prawa podmiotowego: wierzyciel
ii. Przedmiot prawa podmiotowego: świadczenie
iii. Treść prawa podmiotowego: uprawnienia, które słuŜą wierzycielowi
wobec dłuŜnika.
Długiem
Obowiązek odpowiedniego zachowania (świadczenia) celem zaspokojenia
oznaczonego interesu wierzyciela
1

Elementy obowiązku podmiotowego:
iv. Podmiot obowiązku podmiotowego: dłuŜnik
v. Przedmiot obowiązku podmiotowego: świadczenie
vi. Treść obowiązku podmiotowego: obowiązki, które ma dłuŜnik wobec
wierzyciela.
Związek zobowiązań i praw rzeczowych: zobowiązania mogą doprowadzić do nabycia
praw rzeczowych (za zwyczaj do nabycia praw rzeczowych dochodzi przy pomocy
stosunku obligacyjnego).

2

2. Źródła zobowiązań
i. czynności prawne
ii. inne zdarzenia
i. czyny (w tym zaniechania): dozwolone lub niedozwolone
ii. zdarzenia, nie będące działaniami ludzkimi
3. Uprawnienia wierzyciela
pokrywają się z obowiązkami dłuŜnika
mają charakter roszczeń (prawo Ŝądania od konkretnej osoby konkretnego
zachowania)
od jednego zobowiązania mogą wynikać w zaleŜności od okoliczności róŜne
roszczenia
a. Prawo wymuszenia świadczenia
b. Prawo Ŝądania naprawy szkody wyrządzonej niewykonaniem lub nienaleŜytym
wykonaniem zobowiązania (zamiast świadczenia albo obok niego).

3

Kiedy obowiązek świadczenia przemienia się na obowiązek naprawienia szkody?
i. gdy nie moŜna zmusić dłuŜnika do działania
ii. gdy świadczenie stało się niemoŜliwym
iii. gdy wierzyciel ma prawo odmówić przyjęcia świadczenia spóźnionego
Obowiązek naprawienia szkody dołącza się do obowiązku świadczenia, gdy nastąpiło
spóźnione wykonanie a wierzyciel nie moŜe lub nie chce odmówić przyjęcia
spóźnionego świadczenia.
Obowiązek odszkodowawczy nie powstaje po stronie dłuŜnika wtedy kiedy udowodni,
Ŝe szkoda powstała z przyczyn za które nie odpowiada (chodzi o działanie
niezawinione oraz dłuŜnik dołoŜył naleŜytej staranności, chyba, Ŝe umowa lub ustawa
nakłada na dłuŜnika odpowiedzialność za przypadek).
Uprawnienia pomocnicze wierzyciela
słuŜą do zabezpieczenia (zapewnienia zrealizowania) jego uprawnień zasadniczych:
zabezpieczenie (ustawowe)
prawo zaskarŜenia czynności prawnych, które uszczuplają majątek dłuŜnika, który
więc nie pokrywa wierzytelność (skarga pauliańska).

4

4. Dług i odpowiedzialność
a. Odpowiedzialność majątkowa dłuŜnika = określa fakt, iŜ dłuŜnik gwarantuje
spełnienie zobowiązania swoim majątkiem.
i. Wierzyciel moŜe sobie wybrać z których dóbr dłuŜnika chce się zaspokoić.
ii. W przypadku wielości wierzycieli, kaŜdy jest zaspokojony proporcjonalnie,
chyba, Ŝe ktoś z nich ma pierwszeństwo
b. Odpowiedzialność ograniczona
i. dłuŜnik odpowiada do pewnej cyfrowej wysokości (np. odpowiedzialność
dziedzica za długi spadkobiercy tylko do wysokości spadku)
ii. dłuŜnik odpowiada tylko niektórymi przedmiotami ze swego majątku
c. Skarga pauliańska (actio Pauliana) - prawo wierzyciela do zaskarŜenia
czynności prawnych, którymi dłuŜnik zmienia swój stan majątkowy na
niekorzyść wierzycieli.

5

5. Zobowiązanie niezupełne (naturalne)
• nie moŜna Ŝądać przymusowego spełnienia świadczenia
• jeŜeli dłuŜnik dobrowolnie spełnił przyrzeczone świadczenie, nie moŜe Ŝądać
zwrotu wierzytelności przedawnione
• wierzytelności, którym ustawa odmawia prawa sądowego dochodzenia
(świadczenia z gry lub zakładu)

6

6. Rodzaje świadczeń
danie
nieczynienie (z reguły zobowiązanie dodatkowe)
zaprzestanie
znoszenie
jednorazowe
okresowe
ciągłe

7

a. Świadczenia pienięŜne
i. dłuŜnik jest zobowiązany dać wierzycielowi pewną ilość pieniędzy.
ii. Zasada walutowości
iii. Zasada nominalizmu. Odstępstwo: waloryzacja: umowna lub sądowa
b. Odsetki i renty
Odsetki: świadczenie polegające na daniu, uboczne i okresowym, najczęściej u
zobowiązań pienięŜnych stanowią wynagrodzenie za uŜycie cudzego kapitału.
Tytuł: ustawa lub umowa
Renta: dłuŜnik daje periodycznie określoną ilość pieniędzy lub innych rzeczy
zamiennych (świadczenie okresowe, ale nie jest świadczeniem ubocznym).

8

7. Rodzaje zobowiązań
a. zobowiązania podzielne i niepodzielne
(w przypadku zobowiązania niepodzielnego współdłuŜnicy odpowiadają jak
dłuŜnicy solidarni)
b. zobowiązania solidarne: wynikają z umowy lub z ustawy
i. solidarność dłuŜników (kaŜdy z dłuŜników odpowiada za całość długu, a
wierzyciel moŜe dochodzić w całości lub w części długu od wszystkich
dłuŜników łącznie, od kilku lub kaŜdego osobno + prawo regresu: prawo
Ŝądania od współdłuŜników zwrotu w częściach jakie przypadają na innych
dłuŜników
ii. solidarność wierzycieli (kaŜdy z nich moŜe Ŝądać od dłuŜnika zapłaty całej
wierzytelności i zaspokojenie jednego wierzyciela umarza dług wobec
wszystkich.
c. zobowiązanie przemienne

9

8. Źródła zobowiązań
a. Czynności prawne dwustronne – umowy
i. Pojęcie umowy
Umową = zgodne oświadczenie woli dwóch stron w celu wywołania skutków
prawnych
Zgodność oświadczeń woli
Jedna strona zobowiązuje się do świadczenia, druga go przyjmuje.

10

ii. Rodzaje umów
• jednostronne i dwustronne: ile stron jest zobowiązanych do świadczenia
• wzajemne: kaŜda strona zobowiązuje się do świadczenia oraz uznaje świadczenie
drugiej strony za odpowiednik swojego świadczenia.
• przysparzające i bezpłatne: czy czynność prawna wiąŜe się z przysporzeniem
majątkowym.
• przyczynowe (kauzalne) i oderwane (abstrakcyjne): przyczyna zobowiązania
wynika z treści czynności prawnej. Brak kauzy: papiery wartościowe, czeki, weksle.
• losowe: przysporzenie korzyści majątkowej uzaleŜnione jest od szczęścia (spełnienie
się zdarzenia przyszłego niepewnego).
• nazwane, nienazwane i mieszane: nazwane są te, które są unormowane przepisami
K.C. MoŜliwość zawieranie umów nienazwanych wynika z zasady wolności umów.
11

iii. Treść umów
Zasada wolności umów:
art. 3531 KC strony zawierające umowę, mogą ułoŜyć stosunek prawny według
swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiał się właściwości (naturze)
stosunku, ustawie ani zasadom współŜycia społecznego.
Treść umowy musi być moŜliwa do wykonania (niemoŜliwość pierwotną, istniejącą w
trakcie zawarcia umowy jest niewaŜna (bezwzględnie).

12

iv. Zawarcie umowy
Oferta i akceptacja
Rokowania
Przetarg
Specjalny przypadek umowy: umowa przedwstępna (pactum de contrahendo)

13

v. Dodatkowe zastrzeŜenia umowne
1. Zadatek = suma pienięŜna lub rzecz, którą jedna strona daje drugiej
przy zawarciu umowy, nie wykonując jeszcze w całości swojego
świadczenia.
2. Umowne prawo odstąpienia – zastrzeŜenie prawa do odstąpienia od
umowy w samej umowie: umowa uwaŜa się za niebyłą, tak, jak gdyby
wcale nie była zawarta. Strony są zobowiązane do zwrotu otrzymanych
świadczeń
Umowa o odstępne w której strona zastrzega sobie prawo do
odstąpienia od umowy za zapłatą pewnej sumy pienięŜnej tytułem
odszkodowania na rzecz drugiej strony.
3. Odszkodowanie umowne (kara umowna): strony ustalają z góry
wysokość odszkodowania na przypadek nie wykonania lub
nienaleŜytego wykonania zobowiązania.

14

vi. Umowy o świadczenie przez osobę trzecią lub na rzecz osoby trzeciej
1. Umowy o świadczenie przez osobę trzecią przyrzekający zobowiązuje
się poczynić starania, aby trzeci zobowiązał się lub spełnił świadczenie
jednak bez odpowiedzialności za skutek, albo bierze na siebie
gwarancję, iŜ trzeci zobowiąŜe się lub spełni świadczenie.
2. Umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej (pactum in favorem
tertii): przyrzekający zobowiązuje się wobec zastrzegającego, Ŝe spełni
na rzecz osoby trzeciej

15

b. Czynności prawne jednostronne
i. Przyrzeczenie publiczne – ktoś ogłasza publicznie (plakaty, ogłoszenia), Ŝe
wypłaci nagrodę temu, kto spełni pewną czynność albo kto najlepiej spełni
pewną czynność.
ii. Zapis długu na okaziciela – dokument, w którym wystawca zobowiązuje się
spełnić świadczenie na Ŝądanie okaziciela (np. papiery wartościowe na
okaziciela).

iii. Inne czynności prawne jednostronne rodzące zobowiązania

16

c. Inne zdarzenia
i. Prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia (negotiorum gestio)
1. wykonywanie pewnej czynności faktycznej za drugiego
2. spełnia się czynność prawną dla drugiego w jego imieniu, lub w swoim
imieniu, z tym jednak, Ŝe prawa nabyte przez tę czynność mają być
później przeniesione na drugiego
ii. Poniesienie szkody w cudzym lub wspólnym z innymi interesie
iii. Bezpodstawne wzbogacenie
= ktoś uzyskał jakąkolwiek korzyść majątkową z majątku drugiej osoby
bez prawnego uzasadnienia tj. bez podstawy
po stronie osoby, która odniosła korzyść obowiązek wydania uzyskanej
korzyści w naturze (w tym poŜytki) lub, jeŜeli to nie jest moŜliwe zwrot
wartości w pieniądzach
zwrot nakładów koniecznych naleŜy się tylko w przypadku zwrotu w
naturze..
17

1. NienaleŜne świadczenie
= danie, czynienie lub zaniechanie, dokonane w celu umorzenia
zobowiązania, którego w rzeczywistości nie było.
szczególny rodzaj bezpodstawnego wzbogacenia.
w razie zmiany posiadania rzeczy nie przechodzi automatycznie
własność, podstawowym roszczeniem jest roszczenie o zwrot.
2. Rodzaje nienaleŜnego świadczenia
- nie było podstawy prawnej w momencie świadczenie
i. spełniający świadczenie nie był zobowiązany
ii. zobowiązanie było w chwili świadczenia niewaŜne
- podstawa prawna istniała w chwili spełnienia świadczenia, ale
później odpadła
- podstawa prawna miała zaistnieć po spełnieniu świadczenia i nie
została urzeczywistniona.

18

3. Wyłączenie roszczenia o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia albo
nienaleŜnego świadczenia
- zobowiązania naturalnego z tytułu przedawnionego roszczenia
- jeŜeli spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współŜycia
społecznego
- świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stałą się
wymagalna
- jeŜeli świadczenie zostało świadomie spełnione w zamian za
dokonanie czynu zabronionego przez ustawę (np. przestępstwa)
lub w celu niegodziwym, sąd moŜe orzec przepadek świadczenia
lub jego wartości.
- w przypadku spełnienia zobowiązania naturalnego z tytułu gry lub
zakładu prowadzonego bez zezwolenia, chyba Ŝe gra lub zakład
były zakazane lub nierzetelne

19

iv. Wyrządzenie szkody = czyny niedozwolone (delikty)
1. Podstawy obowiązku odszkodowawczego
a. Pojęcie szkody: straty na majątku lub niedoszłe korzyści
b. Związek przyczynowy: szkoda powstała z przyczyny, za którą prawo czyni za
szkodę kogoś odpowiedzialnym.
Dwa rodzaje przyczyn (ogólnie):
• przez niewykonanie zobowiązania (zobowiązania pierwotnego)
• poza stosunkiem zobowiązaniowym (tzw. szkoda deliktowa tj. czyny
niedozwolone) - wyrządzenie szkody jest samoistnym źródłem zobowiązania

20

c. Czy do odpowiedzialności osób wystarczy sam fakt wyrządzenia szkody czy
potrzeba teŜ dalszych momentów stanu faktycznego zaleŜy od tego, na jakiej
zasadzie opiera się odpowiedzialność tych osób:
na zasadzie winy
na zasadzie ryzyka
na zasadzie słuszności
na zasadzie gwarancyjno-reparacyjnej

21

Zasada winy
Wina - pojęcie
w znaczeniu obiektywnym: kaŜde zachowanie się niewłaściwe, moŜna przypisać
komukolwiek
w znaczeniu subiektywnym: zły zamiar (rozmyślne wyrządzenie szkody) lub
niedbalstwo, moŜna przypisać komukolwiek, winę w subiektywnym znaczeniu tylko
tym, którzy mają dostateczne rozeznanie
Odpowiedzialność na zasadzie winy: cięŜar dowodu ma poszkodowany (z reguły) w
pojedynczych (przez prawo przewidzianych) przypadkach moŜe zostać przerzucony
cięŜar dowodu na sprawcę, który w celu pozbycia się odpowiedzialności musi
udowodnić, Ŝe winy nie ponosi.

22

Zasada ryzyka
osoby, których działalność wiąŜe się ze szczególnym ryzykiem dla innych:
• osoby prowadzące na swój rachunek przedsiębiorstwa i zakłady wprawiane w
ruch siłami przyrody
• osoby uŜywające dla swoich celów mechanicznych środków komunikacji
poruszanych siłami przyrody

Odpowiedzialności z tytułu ryzyka nie moŜna z góry wyłączyć!

23

Zasada słuszności
przy braku winy oraz szczególnego tytułu do ponoszenia ryzyka, prawo nakłada
odpowiedzialność, gdyŜ wymaga tego słuszność

24

Związek przyczynowy
między czynem niedozwolonym i szkodą
ścisły związek przyczynowy: sprawca odpowiada tylko za normalne następstwa
działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.
odpowiedzialnymi za szkodę mogą być jak osoby fizyczne tak i osoby prawne
1. Odpowiedzialność za własne czyny - klauzula generalna art. 415 K.C.
Miernik staranności: staranność ogólnie wymagana w stosunkach danego rodzaju
(naleŜyta staranność).
NiemoŜliwość przypisania winy nie wyklucza to poddania sprawcy odpowiedzialności
na innej zasadzie
obrona konieczna: brak odpowiedzialności za szkodę spowodowaną
napastnikowi. Warunki: zamach jest bezprawny, bezpośredni, obrona była
konieczna;
inny stan konieczności: brak odpowiedzialności za szkodę spowodowaną a
rzeczach lub zwierzętach naleŜących do osoby trzeciej w celu odwrócenia
groŜącego bezpośrednio niebezpieczeństwa
Samopomoc z reguły jest ona zakazana, dozwolona tylko wyjątkowo
25

Wyrządzenie szkody przez kilku sprawców
osoby te odpowiadają solidarnie (wzajemnie rozliczają się wg tego w jakim
stopniu przyczynili się do powstania szkody)
na równi ze sprawcami odpowiadają osoby, który do wyrządzenia szkody
sprawcę nakłonił (podŜegacz) lub był mu pomocny (pomocnik) jak i ten, kto
świadomie z wyrządzonej szkody skorzystał

26

2. Odpowiedzialność za cudze czyny
a. Odpowiedzialność za czyny osób, którym winy przypisać nie moŜna
przerzucenie cięŜaru dowodu, dowód zwolnienia się z odpowiedzialności: nie
ponosi winy w nadzorze
b. Odpowiedzialność za czyny osób, którym powierzono wykonanie czynności
przerzucenie cięŜaru dowodu, zwolnienie z odpowiedzialności: brak winy w
wyborze. Odpowiedzialności powstaję bez względu na to, czy sprawcy moŜna
przypisać winę. Osoba powierzająca czynności oraz sprawca mogą
odpowiadać obok siebie

27

3. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta i rzeczy
a. zwierzęta: właściciel zwierzęta lub ktokolwiek kto się zwierzęciem posługuje
(nawet nieuprawniony), odpowiada na zasadzie winy (culpa in custodientdo)
za niezastosowanie potrzebnych środków
b. odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wyrzuceniem, wylaniem lub
spadnięciem czegoś z pomieszczenia: odpowiedzialność z tytułu ryzyka,
prawo nie przewiduje moŜliwość pozbycia się winy poprzez wykazania, iŜ
zastosował wszystkie potrzebne środki ostroŜności, odpowiada osoba, która
zajmuje pomieszczenie z jakiegokolwiek tytułu (właściciel, uŜytkownik,
najemca).
MoŜna pozbyć się odpowiedzialności jeŜeli udowodni:
- wypadek nastąpił skutkiem siły wyŜszej
- wyłącznie z winy poszkodowanego
- wyłącznie z winy osoby trzeciej za która osoba nie ponosi
odpowiedzialności
c. odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budynku lub oderwanie
się części budynku lub innego urządzenia: odpowiedzialność na zasadzie ryzyka

28

4. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z uŜyciem sił przyrody oraz
pojazdu mechanicznego
a. za szkody wyrządzone ruchem przedsiębiorstw i zakładów wprawianych w
ruch za pomocą sił przyrody albo wytwarzających materiały wybuchowe lub
posługujące się nimi.
Uchylenie się od odpowiedzialności:
- wyłączna wina poszkodowanego
- szkoda powstałą wyłącznie z winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi
odpowiedzialności
- szkoda powstałą z siły wyŜszej

29

b. za szkody wyrządzone ruchem środków komunikacji.
• Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka osoby mającej władzę
rozporządzania środkiem komunikacji.
• Szkoda musi być spowodowana ruchem środka komunikacji.
Warunki zwolnienia się od odpowiedzialności:
- wyłączna wina osoby trzeciej
- wyłączna wina poszkodowanego
- siła wyŜsza
Zderzenie się dwóch pojazdów mechanicznych – wobec osoby trzeciej kierowcy
odpowiadają solidarnie.
Wobec siebie kierowcy odpowiadają na zasadzie winy (w razie niemoŜności
wykazania winy drugiego kaŜdy niesie własną szkodę).
Odpowiedzialność kierowcy wobec osób przewoŜonych
- za wynagrodzeniem lub z obowiązku słuŜbowego: odpowiedzialność
tak jak wobec osób trzecich znajdujących się poza środkiem
komunikacyjnym.
- z grzeczności: na zasadach ogólnych, tj. muszą kierowcy udowodnić
30

5. Odpowiedzialność Skarbu Państwa przez jego funkcjonariuszy przy wykonywaniu
funkcji publicznych. K.C. przewiduje odpowiedzialność państwa za szkody
wyrządzone przy wykonywaniu
a. czynności władczych (aktów władzy)
b. czynności gospodarczych

odrębny rodzaj odpowiedzialności.
odnosi się tylko do szczególnego rodzaju podmiotów: Skarbu Państwa oraz
państwowych osób prawnych.

6. Specjalny przypadek: wyrządzenie szkody poprzez wytwarzanie produktu
niebezpiecznego

31

7. Przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody

Wysokość odszkodowania moŜe ulec zmniejszeniu

32

8. Odszkodowanie
a. Szkoda materialna (straty na majątku i utracone korzyści)
b. Cierpienie fizyczne lub moralne (krzywda) doznane na skutek wyrządzonej
szkody, w przypadku krzywdy zadośćuczynienie
c. Związek przyczynowy pomiędzy szkodą i czynem
d. Ustalanie szkody wg ogólnych zasad prawa procesowego
e. Wysokość odszkodowania:
f. Powinna się pokrywać z wysokością szkody wykazanej przez
poszkodowanego, w przypadkach, gdy udowodnienie szkody jest niemoŜliwe
(krzywda) sąd ustala wysokość wg swojej oceny w uwzględnieniem
wszelkich zachodzących okoliczności, w szczególności, czy poszkodowany
przyczynił się do powstania odszkodowania.
33

g. Sposób odszkodowania
- w pieniądzach
- poprzez przywrócenie w poprzedni stan
h. Szkody na majątku i szkody na osobie
Szkody na majątku:
utrata zarobku przez czas choroby, pozbawienie wolności, utrata kredytu na
skutek rozsiewania poniŜających wiadomości.
Szkody a osobie:
uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, śmierć, pozbawienie wolności, obraza czci
jako takie a takŜe wynikające z ich następstwa, które mogą mieć charakter
materialny jak i moralny.

34

Odszkodowanie za uszkodzenie ciała obejmuje:
- szkody na majątku
- powstałe z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia koszty
- renta za utracone w całości lub części zdolności do zarobkowania
albo z powodu zwiększenia się potrzeb albo zmniejszenia się
widoków powodzenia w przyszłości. Renta naleŜy się tylko w
przypadkach trwałych następstw uszkodzenia. Zamiast renty sąd
moŜe z waŜnych powodów przyznać jednorazowe odszkodowanie.
- zadośćuczynienie za cierpienie fizyczne i krzywdę moralną
- jeŜeli na skutek uszkodzenia wynikła śmierć, odszkodowanie
obejmuje:
naleŜności zmarłego z tytułu uszkodzenia (naleŜą do masy
spadkowej) z wyjątkiem renty, która ustaje z momentem
śmierci.
koszty leczenia i pogrzebu
renta za utratę utrzymania, jaką wskutek śmierci
poszkodowanego poniosły osoby trzecie, w ustawie wymienione
zadośćuczynienie za krzywdę moralną
35

9. Zadośćuczynienie
Zadośćuczynienie za krzywdę moralną jest przewidziane w następujących
przypadkach:
- uszkodzenie ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (cierpienia
fizyczne i krzywdę moralna np. oszpecenie)
- w razie pozbawienia Ŝycia
- w razie pozbawienia wolności
- w razie obrazy czci

36

9. Przejście praw i obowiązków wynikających z zobowiązań
1. Zmiana wierzyciela
a. Przelew
i. umowa między dotychczasowym wierzycielem i osobą
trzecią, na którą wierzyciel przenosi swoją wierzycielność
ii. dla celów dowodowych pisemna forma.
iii. skutek przelewu: zmiana wierzyciela.
iv. zgodna dłuŜnika nie jest potrzebna, musi tylko zostać
powiadomiony.

37

b. Wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela
i. zobowiązanie wykonała zamiast dłuŜnika osoba trzecia
ii. zgoda dłuŜnika nie jest potrzebna
iii. nie jest moŜliwe u świadczeń osobistych.
iv. moŜe wynikać albo z umowy albo z ustawy.
v.
Umowne wstąpienie moŜe zostać dokonane:
• wierzyciel przyjmując zapłatę od trzeciego, zgadza się na to, by on
wstąpił na jego miejsce
• dłuŜnik spłaca sam z sumy poŜyczonej od osoby trzeciej, w zamian za
to moŜe postawić osobę trzecią w prawa wierzyciela

38

Wstąpienie w prawa wierzyciela z mocy ustawy:
• wierzyciel spłaca innego wierzyciela, mającego pierwszeństwo przed nim co do
zaspokojenia (np. wierzyciel hipoteczny)
• ktoś płaci cudzy dług, za który odpowiada osobiście, albo pewnymi
przedmiotami majątkowymi (poręczyciel, zastawca który oddał w zastaw rzecz
za cudzy dług, nabywca nieruchomości obciąŜonej hipoteką)
• w ubezpieczeniach (ubezpieczyciel w miejsce ubezpieczonego w stosunku do
osoby trzeciej, odpowiedzialnej za szkodę)

39

2. Zmiana dłuŜnika
a. Umowa o zwolnienie dłuŜnika pomiędzy dłuŜnikiem i osobą
trzecią

b. Przejęcie długu
c. Przystąpienie do długu w charakterze dłuŜnika solidarnego
i. Z umowy
ii. Z ustawy

40

10. Wygaśnięcie i przedawnienie zobowiązań
Wygaśnięcie zobowiązań (podział)
i. te które łączą się z zaspokojeniem wierzyciela
- wykonanie zobowiązania (spełnienie świadczenia)
- naprawienie szkody wskutek niewykonania
- świadczenie w miejsce wykonania
- złoŜenie do depozytu sądowego
- potrącenia
- odnowienie (wierzyciel otrzymuje za jeden dług inny dług co wyrównuje
ubytek jego majątku)
ii. te które nie łączą się z zaspokojeniem wierzyciela

41

Inny podział
iii. umorzenie następuje z udziałem wierzyciela







wykonanie zobowiązania, gdy potrzebne jest odebranie świadczenia przez wierzyciela
świadczenie w miejsce wykonania (art. 453 KC0
zwolnienie z długu
odnowienie
potrącenie umowne
rozwiązanie umowy za zgodą stron

iv. bez udziału wierzyciela







wykonanie zobowiązania kiedy nie ma potrzeby odebrania świadczenia (np. zlecenie)
złoŜenie do depozytu sądowego
przypadkowa niemoŜliwość świadczenia
potrącenie ustawowe
jednostronne rozwiązanie umowy lub rozwiązanie umowy przez sąd
zjednoczenie

42

Przedawnienie zobowiązania
nie powoduje ustania stosunku pomiędzy dłuŜnikiem i wierzycielem (daje tylko
dłuŜnikowi moŜliwość uchylić się od świadczenia).

43

11. Ogólne przepisy o sposobie, miejscu i czasie wykonania

Sposób wykonania zobowiązania:
• zgodnie z treścią tylko wówczas dłuŜnik zwalnia się z obowiązku świadczenia.
• odpowiadający wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu

44

Miejsce wykonania
a. postanowione w umowie
b. w razie braku postanowień umownych:
- zobowiązania pienięŜne: siedziba lub miejsce zamieszkania wierzyciela

- zobowiązania niepienięŜne: siedziba lub miejsce zamieszkania dłuŜnika

45

Znaczenie miejsca wykonania
zwłoka dłuŜnika/wierzyciela (jeŜeli dłuŜnik lub wierzyciel odmawiają świadczenia
lub przyjęcia świadczenia w danym miejscu)
• rozstrzyga o właściwości sądu (ew. o właściwym prawie).

46

Czas wykonania
- jeŜeli czas nie jest oznaczony, dłuŜnik zobowiązany jest spełnić świadczenie
niezwłocznie po wezwaniu dłuŜnika do wykonania zobowiązania, jeŜeli
inaczej nie wynika z właściwości zobowiązania lub nie jest w inny sposób
oznaczony
- Czas wykonania jest oznaczony w ustawie lub w oświadczeniach woli lub
moŜe wynikać z natury zobowiązania.

47

12. Prawna istota wykonania, osoby uczestniczące w wykonaniu
Prawna istota wykonania
W zaleŜności od rodzaju świadczenia wykonanie zobowiązania moŜe polegać na
zawarciu umowy, na dokonaniu czynności prawnej lub na czynności faktycznej. Od
rodzaju zobowiązania zaleŜy czy potrzebny jest zamiar wykonania świadczenia.
Osoba spełniająca świadczenie
Świadczenie moŜe spełnić dłuŜnik lub jego pełnomocnik a takŜe osoba trzecia, która
za świadczenie odpowiada osobiście (np. poręczyciel) lub rzeczowo (zastawca). W
przypadku świadczeń osobistych, wykonanie zobowiązania uzaleŜnione od konkretnej
osoby dłuŜnika.
Zdolność osoby spełniającej świadczenie
Czy osoba musi być zdolna do działania zaleŜy od rodzaju świadczenia. TakŜe osoba
niezdolna do działania moŜe wykonać świadczenie.
48

Przyjęcie świadczenia
i. Świadczenie moŜe waŜnie przyjąć wierzyciel lub osoba umocowana do odbioru
ii. Spełnienie świadczenia do rąk osoby nieuprawnionej do odbioru
• co do zasady nie zwalnia dłuŜnika.
• Wyjątki: wierzyciel wykonanie potwierdził lub z niego skorzystał, jeŜeli dłuŜnik
mógł przypuszczać, Ŝe ten komu płacił był uprawniony.

49

Przedmiot wykonania
• Świadczenie jest z reguły wykonywane w całości.
• Jednak wierzyciel nie moŜe odmówić przyjęcia świadczenia częściowego, nawet
wtedy jeŜeli cały dług juŜ jest wymagalny.
Wyjątek: moŜe odmówić świadczenia jeŜeli to narusza jego uzasadniony interes.
Zarachowanie zapłaty
• w przypadkach, jeŜeli ten sam dłuŜnik ma u wierzyciela więcej długów, powstaje
pytanie na poczet jakiego długu dokonana zapłata ma być policzona (np. jeden
dług jest oprocentowany, drugi nie).
• W zasadzie decyduje wola dłuŜnika wyraŜona przy zapłacie.
• JeŜeli dłuŜnik nie korzysta z prawa wskazania, który dług chce uiścić, decyduje
wierzyciel (wystawiając pokwitowanie na jeden z długów).
• W braku jakiegokolwiek oświadczenia zapłata jest dokonywana na poczet długu
wymagalnego, jeŜeli jest wymagalnych kilka, to na poczet tego który jest
najdawniej wymagalny.

50

Świadczenie w miejsce wykonania
• umowa, w której obie strony zgadzają się na umorzenie dotychczasowego
zobowiązania przez właściwe świadczenie
• poprzez wykonanie świadczenia w miejsce wykonania zobowiązanie wygasa.
Wykonanie umów wzajemnych
i. Zasada równoczesnego wykonania (z ręki do ręki).
ii. Odstępstwa od tej zasady:
• umowa stron (umowy kredytowe)
natura zobowiązania (np. czynsz najmu powinien być płacony z góry,
wynagrodzenie za prace z dołu).
W następstwie zasady równoczesnego wykonania jest prawo wstrzymania się ze
świadczeniem dopóki druga strona nie spełni swojego świadczenia.

51

Dowód wykonania zobowiązania
CięŜar dowodu jest na dłuŜnikowi
Dowody:
pokwitowanie
zwrot dokumentu stwierdzającego wierzytelność
Domniemania:
dobrowolny zwrot dokumentu stwierdzającego świadczenie oznacza, Ŝe zostało ono
spełnione
pokwitowanie odbioru kapitału uzasadnia domniemanie, Ŝe wszelkie naleŜności
uboczne (np. odsetki) zostały spłacone.
Obowiązek wierzyciela wydania dłuŜnikowi na jego Ŝądanie pokwitowania.
Obowiązek zwrotu przez wierzyciela dokumentu stwierdzającego zobowiązanie.

52

13. Zwłoka wierzyciela i złoŜenie do depozytu sądowego
Pojęcie
JeŜeli wierzyciel bezprawnie odmawia przyjęcia świadczenia (bez uzasadnionego
powodu uchyla się od przyjęcia świadczenia) albo dłuŜnik nie moŜe spełnić
świadczenia bez jego udziału (odmawia wykonania czynności), wierzyciel popada w
zwłokę i odpowiada za szkodę, którą dłuŜnikowi w ten sposób wyrządził.
Musi być obecny element woli wierzyciela i to woli nieusprawiedliwionej.

53

Skutki zwłoki wierzyciela
- dłuŜnik ma prawo zwolnić się z zobowiązania poprzez złoŜenie
świadczenia do depozytu sądowego
- wierzyciel odpowiada za szkodę (dla dłuŜnika nie mogą powstać Ŝadne
niekorzystne następstwa, wierzyciel ma obowiązek zwrócenia dłuŜnikowi
wydatków koniecznych, dłuŜnik nie płaci odsetek za zwłokę)
- niekiedy przy umowie wzajemnej dłuŜnik ma prawo odstąpić od umowy
(np. przy umowie o dzieło).

54

14. Skutki niewykonania zobowiązań
Odszkodowanie za niewykonanie lub nienaleŜyte wykonanie zobowiązania
Warunki odpowiedzialności:
- niespełnienie lub nienaleŜyte spełnienie zobowiązania, ma miejsce w
przypadku:
- niemoŜliwości świadczenia (najczęściej niemoŜliwość następna a nie
niemoŜliwość pierwotna)
- opóźnienie dłuŜnika = niewykonanie zobowiązania moŜliwego we
właściwym czasie (dłuŜnik świadczenia nie ofiarował albo
wierzyciel go z uzasadnionej przyczyny nie przyjął)
- złe świadczenie (w niewłaściwym czasie lub miejscu)
- naruszenie obowiązku zaniechania przez pozytywne działania
dłuŜnika
- dłuŜnik oświadcza, Ŝe świadczenia nie spełni
- szkoda po stronie wierzyciela (powstałą z zupełnego niewykonania lub ze
złego wykonania)
55

- niewykonanie lub nienaleŜyte wykonanie jest następstwem okoliczności za
które dłuŜnik ponosi odpowiedzialność, odpowiedzialność opiera się z reguły
na zasadzie winy bądź (wyjątkowo) na zasadzie ryzyka (np. wynika to z
umowy)
- związek przyczynowy pomiędzy niewykonaniem lub nienaleŜytym
wykonaniem zobowiązania a szkodą
CięŜar dowodowy
Wierzyciel ma tylko obowiązek udowodnienia istnienia zobowiązania (dłuŜnik ma
obowiązek udowodnienia, Ŝe zobowiązanie wykonał). Istnieje jednak domniemanie, Ŝe
niewykonanie nastąpiło z powodu okoliczności za które dłuŜnik odpowiada (dłuŜnik
musi udowodnić, Ŝe temu tak nie było).
Wina dłuŜnika
Pojęcie winy pokrywa się z pojęciem ogólnym (obejmuje równieŜ ono moment
obiektywny tj. niewłaściwe zachowanie się). Kodeks bliŜej określa tylko element
subiektywny (zły zamiar lub niedbalstwo). Zły zamiar polega na działaniu rozmyślnym
lub na rozmyślnym zaniechaniu. Niedbalstwo polega na niedołoŜeniu staranności ze
strony dłuŜnika wymaganych w danym stosunku prawnym lub w obrocie.
56

Odpowiedzialność dłuŜnika za inne osoby
DłuŜnik odpowiada za osoby, którymi się przy wykonywaniu zobowiązania posługuje
(dłuŜnik odpowiada za czynności pomocników tak jak za własne czynności).
DłuŜnik nie posiadający zdolności do czynności prawnych odpowiada za działania
swojego przedstawiciela ustawowego (jego interes jest chroniony poprzez regres za
wyrządzoną mu szkodę).
MoŜna umownie wyłączyć odpowiedzialność za inne osoby. Pomocnik lub
przedstawiciel ustawowy nie odpowiadają, gdyŜ nie są dłuŜnikami.
Odpowiedzialność dłuŜnika za przypadek
- jako następstwo bezprawnego działania dłuŜnika (odpowiada tylko za taki
przypadek, który by nie nastąpił, gdyby zachował się w sposób właściwy):
- w razie zwłoki dłuŜnika
- przyjmujący zlecenie powierzył jego wykonanie osobie trzeciej nie będąc
do tego uprawniony
- przechowawca bezprawnie zmienił miejsce lub sposób przechowania
rzeczy

57

- biorący do uŜywania uŜywa rzecz niezgodny z umową lub jej naturą lub
przeznaczeniem
- nałoŜona przez ustawę w razie szczególnej potrzeby ochrony wierzyciela (np.
hotele odpowiadają za rzeczy wniesione, kolej za zaginięcie przesyłki itd.)

Odszkodowanie
Odpowiednie zastosowanie mają przepisy o czynach niedozwolonych
Szczególne przepisy mogą regulują sposób i wysokość odszkodowania przy
opóźnieniu.

58

Opóźnienie i zwłoka dłuŜnika
= niespełnienie świadczenie we właściwym czasie (szczególny rodzaj nienaleŜytego
wykonania zobowiązania)

1 Pojęcie opóźnienia i skutki opóźnienia
Pojęcie: dłuŜnik nie spełnia świadczenia w terminie oznaczonym w umowie i przy
braku oznaczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela.
Następstwa opóźnienia bez względu na okoliczności:
- dłuŜnik zobowiązany jest do zapłaty odsetek za opóźnienie przy
zobowiązaniach pienięŜnych (odsetki umowne, odsetki ustawowe)
- przy poręczeniu opóźnienie dłuŜnika głównego uprawnia wierzyciela do
Ŝądania wykonania świadczenia od poręczyciela

59

2. Zwłoka dłuŜnika i skutki zwłoki
DłuŜnik nie spełnia świadczenia w terminie oznaczonym w umowie i przy braku
oznaczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela a opóźnienie to jest skutkiem
okoliczności za które dłuŜnik odpowiada.
Chcąc się uwolnić od skutków zwłoki dłuŜnik musi wykazać, Ŝe za okoliczności te nie
odpowiada.

60

Następstwa zwłoki dłuŜnika:
- obowiązek naprawienia szkody
- dłuŜnik odpowiada za przypadkową utratę lub uszkodzenie przedmiotu
świadczenia
- w szczególnych przypadkach ustawa przyznaje wierzycielom prawo do
zaspokojenia się w inny sposób:
- jeŜeli przedmiotem świadczenia jest wydanie rzeczy określonej co do
gatunku, wierzyciel moŜe nabyć rzecz tego samego gatunku na koszt
dłuŜnika, albo zaŜądać zapłaty wartości rzeczy zachowując jednocześnie
prawo do odszkodowania. Poza tym moŜe teŜ upierać się na spełnieniu
świadczenia (prawo potrójnego wyboru).
- jeŜeli świadczenie polega na czynieniu, wierzyciel ma prawo wykonania
zastępczego
- przy zobowiązaniach wzajemnych prawo wierzyciela do odstąpienia od
umowy i przejście niebezpieczeństwa na wierzyciela, zobowiązanego do
odebrania rzeczy.

61

Skutki niewykonania umów wzajemnych
Potrącenie
Istota potrącenia
Pojęcie potrącenia: zalicza się na poczet długu tego, co wierzyciel winien jest
dłuŜnikowi.
śaden z wierzycieli nic nie dostaje, ale zato kaŜdy zostanie zwolniony ze swojego
zobowiązania.
JeŜeli świadczenia są jednorodzajowe.
Rodzaje potrącenia:
umowne (dwustronne) następuje w drodze umowy pomiędzy wierzycielami.
ustawowe (jednostronne) – poprzez jednostronne oświadczenie dłuŜnika, który ma
wobec wierzyciela wierzytelność.
Dopuszczalne jest z góry zrzeczenie się zarzutu potrącenia.

62

Odnowienie
DłuŜnik za zgodą wierzyciela zaciąga wobec niego nowe zobowiązanie w miejsce
dawnego. Łączy się z pewnym rodzajem zaspokojenia wierzyciela.
Wymogi:
- Zaciągnięcie nowego zobowiązania
- dłuŜnik zobowiązał się świadczyć co innego niŜ był zobowiązany lub z
innej podstawy prawnej
- wola stron, aby odtąd tylko nowa umowa była wyłączną podstawą ich
stosunku prawnego
- Zamiar umorzenia zobowiązania dawnego (zamiar wyraźny)
Skutki: umorzenie pierwotnego zobowiązania, umorzenie nie nastąpi, jeŜeli drugie
zobowiązanie nie powstało.

63

Inne przypadki wygaśnięcia zobowiązań
Dobrowolne zwolnienie z długu
Jest to rodzaj umorzenia zobowiązania bez zaspokojenia wierzyciela. Zwolnienie z
długu następuje w drodze umowy (brak wymogów co do formy). Następuje z chwilą
złoŜenia oświadczenia przez wierzyciela.
Rozwiązanie umowy
Zgodne rozwiązanie (albo z mocą wsteczną albo bez mocy wstecznej) lub poprzez
oświadczenie jednej strony
Z mocą wsteczną:
- umowne prawo odstąpienia
- z powodu niewykonania umowy wzajemnej
- w razie odwołania darowizny
- odstąpienie przez zamawiającego przed zupełnym wykonaniem dziela
- w szczególnych ustawą przewidzianych przypadkach

64

Bez mocy wstecznej:
- wypowiedzenie
- odstąpienie od umowy o charakterze ciągłym z przyczyn w ustawie
oznaczonych
- rozwiązanie umowy przez sąd
Z mocy samego prawa (z mocą wsteczną lub bez)

65

NiemoŜliwość świadczenia
Zobowiązanie wygasa, jeŜeli świadczenie stało się niemoŜliwe z przyczyn za które
dłuŜnik nie odpowiada. DłuŜnika nie zwalnia niewypłacalność.
W umowach wzajemnych co do zasady powoduje wygaśnięcie zobowiązania drugiej
strony.

66

Wygaśnięcie lub zmiana zobowiązań ze względu na nadzwyczajne wypadki
Clausula rebus sic stantibus – warunki:
- zobowiązanie jest umowne, ale niekoniecznie wzajemne
- zmiana stosunków ma charakter nadzwyczajny (klęska Ŝywiołowa)
- w następstwie tej zmiany powstają nadmierne trudności świadczenia, które
groŜą jednej ze stron nadmierną stratą
- strony nie mogły zmian przewidzieć
Wybór co do rodzaju tych zmian naleŜy do sądu. MoŜna zastosować następujące
środki:
- zmienić odmiennie niŜ w umowie sposób wykonania
- oznaczyć wysokość świadczenia. Specjalnym rodzajem jest waloryzacja.
- rozwiązać umowę

67

Wygaśnięcie z przyczyn tkwiących w istocie zobowiązań
Zjednoczenie (np. pomiędzy wierzycielem i jednym z dłuŜników solidarnych) –
złączenie się dłuŜnika i wierzyciela w jednej osobie
Spełnienie się warunku rozwiązującego
Upływ czasu a jaki była umowa zawarta
Osiągnięcie celu
Śmierć dłuŜnika lub wierzyciela w przypadku zobowiązań o charakterze ściśle
osobistym (zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne lub krzywdę moralną, ustaje
obowiązek płacenia renty doŜywotniej itd.)

68

Przedawnienie zobowiązań
Uzasadnienie przedawnienia: ograniczenie niepewności co do trwania zobowiązania
Istota przedawnienia: dłuŜnik się moŜe uchylić od świadczenia powołując się na upływ
czasu
Z przedawnieniem wierzytelności głównej przedawniają się związane z nim prawa
zawisłe (odsetki, odszkodowanie umowne, zabezpieczenia np. poręczenie).
Początek biegu przedawnienia od dnia wykonalności zobowiązania
Okoliczności wstrzymujące rozpoczęcie biegu przedawnienia.
Przerwanie biegu przedawnienia: wniesienie pozwu oraz inne czynności ze strony
wierzyciela zmierzające w kierunku dochodzenia wierzytelności.
Terminy przedawnienia: patrz przedawnienie roszczeń

69

Ochrona wierzyciela
ZaskarŜanie czynności dłuŜnika wykonanych ze szkodą dla wierzycieli
Istota: wierzyciel Ŝąda, aby sąd uznał wykonanie pewnych czynności dłuŜnika za
bezskuteczne wobec zaskarŜającego. W rezultacie tego wierzyciel, który zaskarŜył
czynności dłuŜnika będzie mógł zaspokoić się na tym, co skutkiem zaskarŜonej
czynności wyszło z majątku dłuŜnika lub do niego nie weszło.
Skutki: na mocy orzeczenia sądu powstaje zobowiązanie osoby trzeciej do dozwolenia
wierzycielowi zaspokojenia się z jej majątku w tych granicach, w jakich ten majątek
powiększył się na skutek czynności dłuŜnika.

70

Przesłanki:
nie jest konieczne, aby wierzytelność istniała w chwili dokonania czynności przez
dłuŜnika a więc nie jest takŜe konieczne, aby ona była wymagana lub aby
wierzyciel miał tytuł egzekucyjny
dłuŜnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela
a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu naleŜytej staranności mogła
się dowiedzieć.
Domniemania:
Domniemuje się, Ŝe dłuŜnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli a
osoba trzecia o tym wiedziała, jeŜeli czynnością dłuŜnika uzyskała korzyść
majątkową osoba bliska.
Podobnie domniemuje się, Ŝe osoba, która odniosła korzyść jest przedsiębiorca z
którym dłuŜnik pozostaje w stałych stosunkach gospodarczych wiedziała o tym, Ŝe
dłuŜnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
W razie dokonania przez dłuŜnika czynności bezpłatnej wierzyciel moŜe Ŝądać
uznania czynności za bezskuteczna chociaŜby osoba ta nie wiedziała i nawet przy
zachowaniu naleŜytej staranności nie mogła się dowiedzieć, Ŝe dłuŜnik działał ze
świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (tzw. czynność pod tytułem darmym).
71

JeŜeli na skutek dokonania darowizny dłuŜnik stał się niewypłacalnym lub był
niewypłacalny juŜ przez nią domniemuje się, Ŝe działał ze świadomością
pokrzywdzenia wierzycieli.
Przeciwnikiem zaskarŜenia będzie więc osoba trzecia, która skutkiem zaskarŜonej
czynności nabyła prawo lub została zwolniona z obowiązku.
Przedmiot zaskarŜenia: czynności prawne dłuŜnika, wskutek których coś z majątku
dłuŜnika wyszło lub do niego nie weszło. Przedmiotem zaskarŜenia mogą być tylko
czynności prawne a nie działania prawne innego rodzaju (np. przerobienie rzeczy).
Konieczne jest, aby czynność dłuŜnika wyrządzała wierzycielowi szkodę.

72

Skutki prawne zaskarŜenia:
Bezskuteczność czynności prawnej tylko w stosunku do wierzyciela, który ją
zaskarŜył (ma więc charakter względny).
MoŜliwość zaspokokojenia się wierzyciela w drodze egzekucji z tego, co wyszło z
majątku dłuŜnika lub do niego nie weszło.
JeŜeli trzeci zniszczył lub pogorszył rzecz nabytą skutkiem zaskarŜanej czynności
prawnej albo w ogóle zaspokojenia wierzyciela staje się niemoŜliwe, trzeci, który
wiedział lub mógł wiedzieć o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli jest
traktowany jako posiadacz w złej wierze.
JeŜeli osoba trzecia dalej rozporządziła majątkiem wierzyciel moŜe wystąpić
bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeŜeli
osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłuŜnika
za bezskuteczne, albo rozporządzenie czynności było nieodpłatne.
Przedawnienie:
Uznania bezskuteczności czynności prawnej moŜna Ŝądać w ciągu pięciu lat od jej
dokonania.

73

Podobne prace

Do góry