Ocena brak

ZNACZENIE PODEJŚCIA ROZWOJOWO - SPOŁECZNEGO W ANALIZIE ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

Autor /Edgar Dodano /09.09.2011

Podejmuję w nim próbę innego spojrzenia na organizację wiedzy z kilku ważnych dziedzin psychologii - psychologii rozwoju człowieka, psychologii społecznej i psycho­patologii lub inaczej mówiąc psychologii zaburzeń psychicznych. Zamiast więc pisać o psychologii klinicznej dziecka, młodzieży, dorosłych i seniorów jako odrębnych dziedzinach, jak to się zwykło czynić w wielotomowych podręczni­kach, proponuję ujmować zaburzenia psychiczne z perspektywy psychologii rozwoju człowieka z uwzględnieniem czynników społeczno-kulturowych. Szczególną uwagę zwrócę przy tym na rodzinę, czyli najbliższy kontekst rozwoju zdrowia i patologii u dzieci, młodzieży i dorosłych oraz seniorów.

Dla tych celów możemy z powodzeniem wykorzystać model socjoekologiczny, w którym zdrowie i patologia człowieka podlega stałym oddziaływa­niom czynników biologicznych, psychologicznych, społeczno-kulturowych i ekologicznych.

W centrum tego modelu jest osoba w różnych fazach cyklu życia. W okresie dzieciństwa będzie to dziecko, w okresie dorastania dziewczyna lub chłopiec, w okresie dorosłym kobieta lub mężczyzna w okresie senioralnym człowiek stary. Najbliższym systemem pośredniczącym - kontekstem dla nie zaburzonego lub zaburzonego rozwoju jednostki -jest rodzina. System rodzinny pośredniczy także między uwarunkowaniami zdrowia i patologii, które w modelu socjoekologicznym są ujęte w tzw. pola zdrowia. W modelu tym wydzielono biologiczne uwarunkowania zdrowia i choroby, środowiskowe (społeczno-kulturowe i eko­logiczne/fizyczne, instytucjonalne) oraz zachowania ludzi. Na te systemy, wzajemnie powiązane, oddziałują dwa najszersze kręgi: kultura i biosfera.

 

W naszym podejściu do analizy zaburzeń psychicznych w różnych okre­sach życia człowieka będziemy pamiętali o tym kręgu najszerszych uwarun­kowań, o okresach pokoju, wojen, terroru, transformacji, zmianach biofizycznych w skali regionalnej i globalnej. Będziemy natomiast dla różnych faz cyklu rozwojowego człowieka analizowali: a) rodzaj zaburzeń od poczęcia do późnej starości, uwzględniając bliski kontekst społeczno-rozwojowy i b) u-warunkowania zdrowia vs. patologii czynnikami biologicznymi, intrapsychicznymi, społeczno-kulturowymi, w szczególności interpersonalnymi.

Podobnie jak w psychologii rozwoju człowieka (Brzezińska, 2000b) przyjmuję perspektywę genetyczną w wyjaśnianiu zdrowia i patologii. Zakładam, iż każdy rodzaj zaburzeń u dziecka, młodzieńca, dorosłego i osoby starej jest wynikiem współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Wzajemne interakcje między ludźmi, sposób zaspokajania potrzeb i realizacji zadań życiowych tworzą kontekst sprzyjający rozwojowi i zdrowiu lub warunku­jący różne rodzaje patologii - jednostkowej (patologia Ja), interakcyjnej (patologia więzi) i patologii grupy lub systemu (patologia małżeństwa, rodziny).

Zaburzenia występujące w różnych etapach życia człowieka można więc ujmować także jako zaburzenie rozwoju psychospołecznego, jako efekt niedopasowania potrzeb człowieka i osób znaczących dla jego rozwoju oraz kontekstu życia i jako efekt niedopasowania aktywności własnej człowieka do wymagań życia społecznego.

W tym niedopasowaniu i zablokowaniu rozwoju można wydzielić wątki uniwersalne dla ludzi, typowe dla faz rozwojowych i wątki indywidualne. Dlatego możemy mówić o zaburzeniu polegającym na braku zaspoko­jenia potrzeby ufności u dzieci w pierwszym roku ich życia, o zaburzeniach czytania i pisania w okresie szkolnym i kryzysie tożsamości osób dorastających itp. W każdym konkretnym przypadku będzie to jednak inny układ uwarunkowań patologii i inny splot czynników. Podejście społeczno-rozwojowe do zaburzeń psychicznych zapobiega też jednostronności w ujmowaniu patologii. Niemowlę z wrodzoną wadą rozwojową stwarza bardzo specyficzne wyzwania dla rodziców i całej rodziny.

To ono znajduje się w centrum zainteresowania psychologa klinicznego, ale właściwa pomoc udzielana temu dziecku będzie w znacznym stopniu zależna od profesjonalnej pomocy udzielanej matce, ojcu i innym osobom z najbliższego otoczenia dziecka. W wypadku pojawienia się zaburzeń psychicz­nych w rozwoju i zachowaniu, koncentrujemy się na osobie, która przejawia zaburzenia, ale wiemy, że zaburzenie to nie jest izolowaną formą patologii jednostkowej. Zaburzenia u dziecka lub innego członka rodziny mogą też być wyrazem delegowania jednego członka do roli pacjenta (klienta) i wówczas przyczyny zaburzeń tkwią w systemie rodzinnym. Niejednokrotnie osoba z deficytem rozwoju Ja we wczesnym dzieciństwie ujawnia patologię w związku (w relacji partnerskiej) w okresie wczesnej dorosłości i przy podejmowaniu ról rodzicielskich. Na tych przykładach uwidoczniono, jakie znaczenie w złożonym mechanizmie patogenetycznych uwarunkowań w różnych fazach cyklu życia mogą mieć czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.

 

Osobę, na której ogniskuje się uwaga klinicysty oznaczono literą A, choć może ona być także oznaczona literą B. Prawdopodobnie centralna pozycja podmiotu zainteresowania może się w toku pracy psychologa klinicznego zmieniać. Bardzo często klinicysta opisuje głównie relacje pomiędzy osobami:

więź małżeńską w okresie ciąży, więź matka-niemowlę, relację ojca z doras­tającym synem, małżeństwo w okresie kryzysu środka życia itp.

Na rycinie występują dwie linie indywidualnego rozwoju osób A i B, C, D pozostających w toku tego rozwoju we wzajemnych oddziaływaniach. Te interakcje są powiązane z kontekstem rodzinnym i szerszym kontekstem społeczno-kulturowym. Nad „górną" linią cyklu życia nadpisano numery faz rozwojowych wg E.H. Eriksona, co oznacza, że w kolejnych polach wzajemnych oddziaływań spotykają się osoby doświadczające problemów i kryzysów z kolejnych faz. Sądzę, podobnie jak psychologowie rozwoju i psychologowie kliniczni zorientowani na patologię rozwoju wczesnych relacji, że właśnie w tym pierwszym okresie rozwoju występuje swoiste zagęszczenie zjawisk niezwykle ważnych dla zdrowia lub patologii. Stąd okresowi ciąży, narodzinom i wczesnemu dzieciństwu poświęcono szczególną uwagę, co w efekcie zwiększa liczbę pól wzajemnych oddziaływań w analizie patologii.

Do góry