Ocena brak

ZŁOŻONOŚĆ I ZMIENNOŚĆ BYTÓW - CAŁOŚĆ I CZĘŚĆ

Autor /Ed123 Dodano /08.07.2011

Pierwotny, wyjściowy dla filozofii i dla nauk szcze-gółowych obraz  świata jest jakościowy i pluralistyczny: otaczająca nas rzeczy-wistość jawi się nie tylko jako mnogość rozmaitych jakości, ale zarazem jako mnogość jakości róŜnie ustrukturowanych, współwystępujących w pewnych zespołach, zestrojach, stanowiących wyróżniające się, zaznaczające swą odręb-ność całości. Ich (względna przynajmniej) trwałość oraz moŜliwość zaliczenia do pewnej klasy czy gatunku prowadzi do traktowania tych całości jako przed-miotów, w których wyróŜnia się to, co istotne, i to, co nieistotne, podmiot cech i cechy. Zarazem dostrzega się i inne złoŜenia. Weźmy np. konkretnego psa, Burka. W Burku zauwaŜyć moŜna łatwo złoŜenie całości z części oraz róŜnicę między podmiotem cech a cechami: noga Burka jest częścią Burka, lecz nie jest jego cechą, kształt i kolor skóry czy sierści Burka to jego cechy, nie części, natomiast posiadanie przez Burka nogi jest jego cechą.

„Całości" nie pojmujemy tu tak szeroko, Ŝe kaŜda jedność jest całością120. Z całością mamy wtedy do czynienia, gdy występują części (chodzi tu oczywiście o tzw. części właściwe, tzn. nietoŜsame z całością). Pojęcia „całość" i „część" są ściśle korektywne: część wskazuje na całość, całość na część. KaŜda całość będąc bytem charakteryzuje się jakąś jednością, jest czymś nie podzielonym i niesprzecznym, poza tym całość składa się z integrujących (tworzących całość) części. Jedność części składających się na całość moŜe być róŜna - mniej lub bardziej  ścisła. ZłoŜenie jakiejś całości z części stwierdzamy przede wszystkim wśród otaczających nas bytów cielesnych: moŜna rozbić kamień czy rozerwać roślinę na kawałki („części"). Tu złoŜenie całości z części polega na tym, Ŝe dany przedmiot (stanowiący taką czy inną jedność bytową) jest fizycznie podzielny, moŜe być „pokawałkowany", rozbity na kilka przedmiotów. ZauwaŜmy dalej, Ŝe niektóre ciała stanowią całość, w której wyróŜniają się pewne składniki nie tylko kształtem (jak członki np. ciała zwierzęcego), ale i funkcją:  ściśle wzajemnie powiązane, poszczególne fragmenty przedmiotu odgrywają w nim odmienne role.

Tu złoŜenie całości z części polega na zróŜnicowaniu funkcji i częściowej autonomii poszczególnych fragmentów ciała. Zachodzi to w organizmach Ŝywych. ZłoŜenie „całość-część" występuje nie tylko w wypadku przedmiotów przestrzennie rozciągłych, materialnych. MoŜemy odnaleźć je w przedmiotach danych w doświadczeniu wewnętrznym. Nasze przeżycia układają się w tzw. strumień świadomości, w którym wyróŜnić moŜna pewne fazy charakteryzujące się odrębną zawartością, odmienną treścią. Stru-mień świadomości rozciąga się w czasie, a poszczególne, wyróŜniające się jego fazy wyodrębniają odcinki tego czasu. Pojęcie złoŜenia „całość-część" moŜna więc zastosować teŜ do przebiegu czasu i do tego, co się w czasie dzieje. Mate-matyka i logika formalna posługują się bardzo ogólnymi pojęciami „całość" i część"; pojęcia te okazują się bardzo przydatne w nauce, w szczególności  w przyrodoznawstwie.

Z powyŜszych przykładów widać, że pojęcia „całość" i „część" dadzą się odnieść do bardzo rozmaitych złoŜeń w bycie. Należałoby bliŜej przebadać typy tych złożeń, ażeby przekonać się, czy tak szeroko rozumiane pojęcie złoŜenia całość-część" nie przestaje być pojęciem jednoznacznym. NaleŜałoby teŜ roz-patrzyć, czy omawiane złoŜenie nie występuje tylko w ramach tego, co prze-strzenne lub czasowe, a więc co jakoś wymierne. W kaŜdym razie moŜemy teraz tylko to stwierdzić, ze chociaŜ złoŜenie „całość-część" jest czymś ciągle spotykanym w poznaniu potocznym i w naukach szczegółowych, nie mamy dostatecznych podstaw do twierdzenia, że jest to złoŜenie transcendentalne (tzn. przysługujące kaŜdemu bytowi), a nie kategorialne. Tymczasem w naukach szczegółowych (zwłaszcza przyrodniczych) zaznacza się tendencja (której towarzyszy odpowiedni nurt myśli filozoficznej: atomizm, empiryzm brytyjski, drugi pozytywizm, asocjacjonizm) do wyjaśniania złoŜenia „podmiot cech-cechy" przez złoŜenie „calość-części".

Rozwój wyjaśniania w biologii, chemii, fizyce przebiega w ten sposób, że własności rzeczy z pewnego poziomu wyjaśnia się przez strukturę „część-całość" innego (głębszego? niŜszego?) poziomu itd. Mamy więc np. molekuły, atomy, cząstki elementarne (subatomowe) i już chyba subcząstki elementarne (czy cząstki subelementame). Gdy w pewnej fazie swojego rozwoju nauka zatrzymuje się na określonym po-ziomie budowy „część-całość" i musi mówić o własnościach owych podstawo-wych części, traktuje się tę sytuację jako przejściową, tymczasową, jakby nie widząc tego,  że złożenie „podmiot cech-cechy" to złoŜenie podstawowe dla badanego typu bytu, złoŜenie, którego nie da się wyeliminować

Podobne prace

Do góry