Ocena brak

ZIELONY BALONIK, pierwszy pol. kabaret artyst.-lit.

Autor /larina Dodano /08.04.2012

ZIELONY BALONIK, pierwszy pol. kabaret artyst.-lit., działający w Krakowie od 7 X 1905 do 1912 (sporadycznie do 1915). Powstał w czasie, kiedy we Francji i w Niemczech przebrzmiała już moda na kabarety lit. (słynny Chat Noir zaprzestał swojej działalności 1897, równie znany monachijski kabaret Elf Scharfrichter - 1903). Bezpośrednimi inicjatorami Z.B. byli E. Żeleński (brat Tadeusza), z zawodu urzędnik, S. Kuczborski, malarz, i J.A. Kisielewski. Idea zabawy w gronie intelektualno-artystycznym, połączona z potrzebą wyśmiania anomalii i wynaturzeń życia w prowincjonalnym Krakowie i Galicji, była jednak wcześniejsza i przejawiła się m. in. w świetnym krak. piśmie satyr. —> „Liberum veto" (1903-04). Niemal wszyscy współpracownicy pisma, satyrycy-karykaturzyści, malarze, stali się współpracownikami Z.B. Początkowo programy spotkań w Cukierni Lwow. J. Michalika, zw. później Jamą Michalikową (przy ul. Floriańskiej 45), były improwizowane. Dopiero od drugiego sezonu, kiedy współautorem tekstów i duszą kabaretu stał się T. Żeleński-Boy, spotkania organizowano dla realizacji określonego programu. Momentem przełomowym było wystawienie w lutym 1906 Szopki satyrycznej, pióra W. Noskowskiego. Kolejne Szopki przygotowywał Noskowski z T. Żukiem-Skarszewskim i Boyem (1907,1908,1911 i 1912). Właśnie Szopki przyniosły Z.B. największą popularność i stanowiły na tle tradycji kabaretowej ewenement w skali eur., jako gatunek typowo pol., wyrosły z tradycji ludowej. Przedmiotem satyry uprawianej w Z.B. były gł. sprawy krak., dotyczące środowiska artyst. i intelektualnego miasta.

Z.B. stronił od satyry polit., nie podejmowano też problematyki społ., co stało się przyczyną licznych ataków współcz. krytyki (np. W. Feldmana). Pamiętać trzeba bowiem, że Z.B. zainaugurował działalność 1905, w roku rewol. wrzenia. W Z.B. uprawiano nie tylko satyrę w słowie, lecz także w rysunku. Ściany sal cukierni zapełniły się dowcipnymi rysunkami i obrazami, a rysowali najwybitniejsi twórcy tej doby (szczególną rolę jako karykaturzysta odegrał w Z.B. K. Sichulski). Znakomitymi wykonawcami programów Z.B. byli S. Sierosławski, który pełnił tu rolę konferansjera, Noskowski, autor tekstów, tzw. Taper, tj. akompaniator- pianista, orazT.Trzciński, który jako odtwórca satyr, piosenek i in. tekstów w Z.B. stworzył secjalny, niepowtarzalny typ aktorstwa kabaretowego. Do bywalców Z.B. należała cała „śmietanka" artyst. i intelektualna Krakowa; dopuszczano jednak wyłącznie gości zaproszonych (słynne dowcipne zaproszenia zdobione rysunkami reprodukował w swym zakładzie litograficznym wielbiciel Z.B., Z. Pruszyński, także autor książki-przewodnika Jama Michalika. Lokal Z.B. 1930). Spośród wybitniejszych bywalców i współpracowników kabaretu należy wymienić jeszcze K. Frycza, S. Rzeckiego, J. Stanisławskiego, L. Schillera, J.A. Herbaczewskiego, E. Leszczyńskiego, wreszcie redaktora „Czasu", R. Starzewskiego, który był „szarą eminencją" Z.B. Legendę Z.B. stworzył swym świetnym piórem T. Żeleński-Boy w książce Znasz li ten kraj?... (1932), przypisując kabaretowi rolę przełomową. Wiele w tym przesady, jednakże faktem jest, że satyra Z.B. ukazywała w krzywym zwierciadle wszystkie mity Młodej Polski. Racjonalizm, liczenie się z rzeczywistością i walka o prawo do śmiechu stanowiły z jednej strony świadomą przeciwwagę tendencji lit. epoki, z drugiej - antycypowały zmiany w sposobie rozumienia roli literatury, jakie miały przynieść lata po odzyskaniu niepodległości. Z opublikowanych tekstów Z.B. (Szopka 1911, 1912, Kabaret szalony E. Leszczyńskiego 1908, cykl Waweli W. Noskowskiego, „Życie Pol." 1914) największą popularność zyskał zbiór —> Słówek Boya (1913).

T. ŻELEŃSKI (BOY) Znasz li ten kraj?..., posłowie A. Polewka, Kr. 1955; A. GRZYMALA-SIEDLECKI Ludzie Z.B.,Teatr" 1957 nr 9-19; J.P. GAWLIK Powrót do Jamy, Kr. 1961; B. WINKLOWA Tadeusz Żeleński (Boy). Twórczość i życie, W. 1967; T. ŻELEŃSKI (BOY) W kręgu Z.B., w: O Krakowie, oprac. H. Markiewicz, Kr. 1968; T. WEISS Legenda i prawda Z.B., Kr. 1976.

Do góry