Ocena brak

ZESTAWIENIA, ZAGADNIENIA PÓŹNEGO ŚREDNIOWIECZA

Autor /Mati123 Dodano /31.05.2011

W końcowej fazie scholastyki rozważano wprawdzie nadal tradycyjne zagadnienia, ale z tendencją do zlikwidowania ich. Stara szkoła broniła dawnych zagadnień i teorii, ale nowa dążyła do tego, by je usunąć: dopatrywała się w nich bowiem pozornych tylko zagadnień i chciała uprzątnąć fikcje i sztuczne konstrukcje umysłu. To nadawało szczególne piętno problematyce kończącej się scholastyki. - Wypłynęły natomiast nowe zagadnienia i od razu wysunęły się na czoło filozofii.

A) Zagadnienia logiki nowej („logica modernorum") uzupełniały zakres dawniej­szych zagadnień logicznych w dwóch kierunkach:

1. „Logika terminów" poddawała analizie przeważnie kwestie semantyczne (zestawione w VII księdze podręcznika Piotra Hiszpana), Przy rozważaniu terminów i ich desygnatów powróciła jednakże w nowej postaci stara kwestia uniwersaliów i toczył się dalej spór realistów, nominalistów i konceptualistów.

2. „Dialektyka" rozwijała znów teorię rozumowania prawdopodobnego, uzupełniając w ten sposób teorię niezawodnego sylogizmu (jak niegdyś Topiki Arysto­telesa uzupełniały jego Analityki).

B) Teoria poznania stanowiła prawdziwy ośrodek ówczesnej filozofii. Rozważano w niej zagadnienia rzeczywiście kardynalne; dążono 1) do rozgraniczenia wiedzy i wiary,

2) do zanalizowania natury wiedzy (czy umysł poznaje rzeczy bezpośrednio, czy też przez pośrednictwo „obrazów" lub zjawisk? czy poznaje byt realny, czy też tylko intencjonalny lub subiektywny?), 3) do rozgraniczenia rodzajów wiedzy i wyznaczenia stopnia pewności, jaki każdemu przysługuje, 4) do znalezienia prawd niezawodnych, mogących służyć za podstawę i kryterium wszelkiej wiedzy (czy są to sądy o własnych przeży­ciach? czy zasady najogólniejsze w rodzaju zasady sprzeczności?), 5) do zbadania specjal­nie wiedzy intuicyjnej, która, zaniedbana w poprzednich okresach, teraz wydała się szczególnie ważna.

Nawet zagadnienia metafizyczne, zgodnie z duchem epoki, były traktowane epistemologicznie. Ze stanowiska teorii poznania poddano krytyce główne pojęcia metafizyki, jak substancja lub przyczynowość.

Typowym również dla tej epoki zjawiskiem było uprzywilejowanie specjalnych zagadnień naukowych, które osiągnęły znaczny stopień autonomiczności: były to przede wszystkim zagadnienia fizykalne, takie jak zagadnienia natury ruchu, padania, ciężaru, ruchu regularnego ciał niebieskich, działania na odległość itp.

POJĘCIA I TERMINY

Zasób pojęć i terminologia tego okresu doszły do tej przesadnej subtelności, która została przysłowiowa dla scholastyki. Najwięcej może przyczynili się do tego skotyści, którzy uwzględniali aż osiem rodzajów rozróżnień (distinctiones): distinctio rationis, formalis, ex natura rei, modalis, realis, essentialis, subiectiva, obiectiva.

BILANS EPOKI

Piętnaście wieków, obejmujących koniec starożytności i średniowiecze, wydało znacz­nie mniej myśli nowych a trwałych niż klasyczny okres starożytności. Ich wysiłek poszedł w dużej części na odzyskiwanie tego, co już poprzednio było odkryte. To zaś, co nowe, było związane z postawą religijną i chrześcijańską i tylko u tych, co ją dzielili, mogło znaleźć zrozumienie i uznanie. Natomiast tej postawie dawało wyraz nieprześcigniony.

Na schyłku starożytności, jednocześnie z ostatnim systemem pozachrześcijańskim, mianowicie z monistycznym, panteistycznym, gradualistycznym, emanacyjnym systemem Plotyna, powstał pierwszy wielki system chrześcijański; teistyczny, dualistyczny system Augustyna.

We wczesnym średniowieczu znalazła w filozofii swój wyraz najdoskonalszy postawa mistyczna: znalazła go mianowicie w filozofii św. Bernarda, intuicyjnej, kontemplacyjnej, irracjonalistycznej, opartej na czynnikach nadprzyrodzonych, wierze, łasce.

W średniowieczu zaś dojrzałym, w XIII w., inna postać filozofii religijnej została naj­doskonalej zrealizowana, mianowicie postać właśnie najtrzeźwiejsza, racjonalna, empi­ryczna, realistyczna, zrealizowana została w tomizmie.

Koniec średniowiecza do tamtych form filozofii religijnej nie dodał już nowej. Jego wysiłek filozoficzny poszedł w innym kierunku: w kierunku badań epistemologicznych raczej niż metafizycznych. Nie stworzył nowego ogólnego stanowiska, ale ustalił wiele prawd szczegółowych, ważnych niezależnie od stanowiska.

CHRONOLOGIA

Fundamenty późnej scholastyki były założone niezmiernie szybko, w przeciągu dwóch zaledwie pokoleń. Durand, Herveus, Piotr z Auriol byli starsi od Ockhama o lat kilka lub kilkanaście (daty nie są dokładnie znane); Buridan był odeń o kilka lat młodszy, a Jan z Mirecourt, Mikołaj z Autricourt, Albert z Saksonii i Mikołaj z Oresme młodsi o lat kilkanaście: w przeciągu tedy paru dziesiątków lat nowa scholastyka zaczęła się, rozkwitła i doszła do swych najbardziej skrajnych wyników. Zebrany został kapitał, z którego odtąd żyła. Dwa ostatnie stulecia scholastyki nic istotnego nie dodały do tego, co uczyniły owe dwa pokolenia.

WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE

Późna scholastyka formowała się w czasach bujnego życia umysłowego. Teraz dopiero Europę, zwłaszcza środkową, pokryła gęsta sieć uniwersytetów: w Grenobli 1339, w Pradze 1348, w Pawii 1361, w Krakowie 1364, w Wiedniu 1365, w Heidelbergu 1386, w Kolonii 1388.

Sztuka gotycka była w pełni rozkwitu: najświetniejsze budowle Niemiec, Anglii, Czech, Polski pochodzą z tego stulecia; także we Włoszech powstał wówczas zarówno pałac dożów, jak katedra w Mediolanie. Malarstwo i rzeźba włoskie otrzymały w tym stuleciu już postać częściowo renesansową: był to wiek przeło­mowych fresków Giotta i drzwi brązowych Andrea Pisano do Baptysterium we Florencji. A poezja włoska wydała Dantego (1265 - 1321), Petrarkę (1304 - 1374), Boccaccia (1313 - 1374). Boska komedia jest z lat 1307- 1321, Dekameron z lat 1348- 1353. Petrarka był w 1341 r. wieńczony na Kapitelu.

Na wiek XIV, w szczególności na lata 1333 - 1391, przypadł szczyt kultury arabsko-hiszpańskiej w Grenadzie: dziedziniec lwów w Alhambrze zaczęty został w 1377 r.

Politycznie był to wiek wstrząsów i likwidacji. Wstrząsy objęły nawet papiestwo: 1309 - 1377 niewola papieska w Awinionie, 1378 - 1417 wielka schizma papieska. Między dwiema potęgami, Francją a Anglią, rozpoczęła się wojna stuletnia (od 1339). W wieku tym wygasła główna linia Kapetyngów we Francji, Arpadowie na Węgrzech, Przemyślidzi w Czechach. W 1389 nastąpił po bitwie na Kosowym Polu upadek Serbii, w 1393 upadek Bułgarii. Zaczęły się wówczas ruchy rewolucyjne (Cola di Rienzi w Rzymie 1347, powstanie E. Marcela w Paryżu 1357, Jacquerie 1358, bunt chłopski w Anglii 1381) oraz ruchy reformatorskie (akcja Wiklefa 1370- 1384), które już odtąd długo nie ustawały.

Polska zaś w wieku tym, za Łokietka, Kazimierza Wielkiego i Jagiełły, przeszła swój największy i najpomyślniejszy przełom od X wieku: stworzyła uniwersytet, zapoczątkowała pracę na polu nauki, a zwłaszcza filozofii, uzyskała statut wiślicki, rozszerzyła swe granice, zjednoczyła się i wzmogła politycznie, z drewnianej stała się murowana.

KWESTIE SPORNE

Kwestii spornych z późnej scholastyki jest wiele, gdyż okres ten był długo zaniedbany i źle rozumiany: źródeł nie brak, przeciwnie, przechowała się olbrzymia produkcja filozoficzna XIV i XV wieku, ale zalega w rękopisach, w dużej mierze jeszcze nie opracowanych. Badanie ich zaczęło się dopiero w ostatnich dziesię­cioleciach i (dzięki kilku wybitnym badaczom, w szczególności Piotrowi Duhem i Konstantemu Michalskiemu) doprowadziło do rewizji poglądów w sprawie pochodzenia, przebiegu, charakteru i wartości późnoscholastycznej filozofii. Badania te są obecnie prowadzone bardzo intensywnie w Polsce i w innych krajach.

Podobne prace

Do góry