Ocena brak

ZESTAWIENIA, ZAGADNIENIA FILOZOFII W POCZĄTKU XIX WIEKU

Autor /Grzes56 Dodano /31.05.2011

Cztery były kardynalne zagadnienia filozofii tego okresu, filozofii metafizycznej, spekulatywnej, systemotwórczej:

1) Jaka jest pierwotna natura bytu?

2) Wedle jakiego prawa z pierwotnego bytu rozwija się cała różnorodność świata?

3) Jakie posiada ta różnorodność postacie?

4) W jaki sposób można niedoskonały świat doprowadzić do doskonałości, zbawić i uszczęśliwić ludzkość?

Na pierwsze pytanie Fichte odpowiadał pojęciem jaźni, Schelling - tożsamości, Hegel - idei. Na drugie Hegel prawem dialektycznym, a Wroński prawem stworzenia. Na trzecie zarówno Hegel, jak Wroński lub Trentowski usiłowali dać odpowiedź kom­pletną, systematycznie i dialektycznie zestawić postacie bytu.

Radykałowie filozoficzni, a także Maine de Biran oraz przedstawiciele szkoły szkockiej z Hamiltonem na czele zostali obcy tym spekulatywnym zagadnieniom, trwali przy pro­blematyce dzisiejszej. Natomiast czwarte wielkie zagadnienie etyczno-soteriologiczne było i im wspólne, a także innym prądom, jak tradycjonalizmowi francuskiemu. Ten rozwiązał je przez cofnięcie się w przeszłość, radykałowie przez odwołanie się do przy­szłości, Hegel sądził, iż rozwiązuje je teraźniejszość; radykałowie rozwiązywali je przez liberalizm, a Fichte przez dyktaturę; Polacy idealistycznie, a niemieccy idealiści bardzo realistycznie, przez aprobatę metod państwa pruskiego. Nawet Comte, który w tym okresie wyrastał, choć był myślicielem innego typu, innych zagadnień, to jednak przy tym zagad­nieniu pozostał: jak zbawić ludzkość? Bo choć zainaugurował nowy okres filozofii, to jednak był wytworem starego i częściowo jeszcze do niego należał.

POJĘCIA I TERMINY

Filozofia tego okresu, spekulatywaa i konstrukcyjna, odbiegła w postawie swej i wy­nikach od myśli pococznej, potrzebowała więc odrębnych pojęć i terminów. Nigdy rozbież­ność między mową zwykłą a filozoficzną nie była większa. W okresie tym powstały te tak mało zrozumiałe dla laików terminy Heglowskie, te An-sich-sein i Durch-sich-sein, i jeszcze dziwaczniejsze Krausego, a także ezoteryczny język Wrońskiego oraz własna terminologia Bożycy, Myślini czy Chowanny Trentowskiego. Terminologia ta przeminęła wraz z syste­mami, dla których była wymyślona. Ale również powstała wówczas pewna ilość terminów nie mających tak osobistego charakteru, które przyjęły się szeroko i przetrwały swój wiek. Od Benthama i Milla pochodzi utylitaryzm, od Krausego panenteizm; Schelling rozpowszechnił przymiotnik organiczny, w przeciwstawieniu do mechanicznego; prawie jednocześnie Coleridge w Anglii i Schopenhauer w Niemczech wprowadzili wyraz pesy­mizm. Polska terminologia, mało dotąd wyrobiona, na skutek przewagi w kraju łaciny, zaczęła się teraz szybciej formować: między innymi teraz dopiero przyjął się wyraz „istnie­nie", wprowadzony przez Jana Śniadeckiego.

CHRONOLOGIA

Doktryny filozoficzne najoryginalniejsze i najtypowsze dla okresu powstały od razu około 1800 r. Były dziełem pokolenia myślicieli urodzonego około 1770 r.: Fichte urodził się w 1762, Biran 1766, Hegel 1770, James Mili 1773, Schelling 1775, Wroński 1778. (Bentham był starszy, ale też zachował niemało z osiemnastowiecznego stylu filozofii i przekazał go innym radykałom). Doktryny ich wszakże rozpo­wszechniły się dopiero w XIX w., a Heglowska dopiero około 1820 r.

Drugie zaś pokolenie myślicieli tego ruchu składało się z ludzi, którzy odbywali swe studia wówczas, gdy ruch się rozpoczynał. Do tego pokolenia należało zwłaszcza wielu filozofów polskich. Część ich zdążyła wystąpić jeszcze przed 1830 r., jak Gołuchowski (ur. 1797), ale większość mesjanistów zaczęła swą dzia­łalność dopiero po tym roku. Z nich Mickiewicz urodził się w r. 1798, Towiański w 1799, Kremer 1806, Libelt 1807, Trentowski 1808, Cieszkowski 1814.

Schopenhauer i Hamilton, urodzeni obaj w 1788 r., byli jakby pomiędzy tymi dwoma pokoleniami i uczyli się jeszcze od Kanta i empirystów XVIII w.; jest to jedna z przyczyn, dlaczego poglądy ich miały rysy odrębne. Hamilton doszedł do głosu już w następnym okresie.

WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE

Wielkie systemy idealistyczne filozofii przypadły na czas wielkich wojen Napoleońskich: Hegla Phanomenologie des Geistes ukazała się w roku bitwy pod Jena, a Wrońskiego Philosophie des mathematiąues w przededniu wyprawy na Rosję.

Systemy te pojawiały się nie w zwycięskiej długo Francji ani w niezwyciężonej Anglii, lecz w pobitych Prusach i pozbawionej niepodległości Polsce.

Wydarzenia polityczne szły wówczas po sobie równie prędko, jak systemy filozoficzne: 1796 - Bo­naparte we Włoszech, 1798 - w Egipcie, 1800 - bitwa pod Marengo, 1804 - Napoleon cesarzem, 1805 - Trafalgar i Austerlitz, 1806 - Związek Reński i bitwa pod Jena, 1807 - Tylża, 1809 - Wagram, 1812 -wyprawa na Rosję, 1813 - bitwa pod Lipskiem, 1814 - otwarcie Kongresu Wiedeńskiego i powrót Bur-bonów, 1815- Waterloo, potem „Święte Przymierze". W Rosji po klęsce dekabrystów zaczęły się w 1825 bezwzględne rządy Mikołaja I. Restauracja monarchii we Francji zakończyła siew 1830 rewolucją lipcową. W tym samym roku nastąpiło oddzielenie Belgii, wolność Grecji, powstanie polskie, prawie już ostateczne ustabilizowanie tych stosunków politycznych, które miały trwać w Europie przez wiek XIX. A już przedtem, w 1823, powstała doktryna Monroego, domagająca się izolacji Ameryki.

Sztuka w okresie tym była klasyczna: w architekturze to okres empire'u, stylu cesarstwa. Klasycyzm panował również w malarstwie i rzeźbie: najsłynniejszymi artystami byli David, Canova, Thorwaldsen. Ale pojawiły się już pierwsze oznaki, że przychodzi czas sztuki zupełnie innej: w 1819 Gericault wystawił romantyczną i malowniczą Tratwę Meduzy, a w 1822 Delacroix - Barkę Dantego. - W muzyce była to era Beethovena (Fidelio, 1805; IX symfonia, 1824), ale także pieśni Schuberta i romantycznych oper Webera (Wolny strzelec, 1821). W literaturze na czas ten przypada olimpijska starość Goethego (Faust, 1808), ale przede wszystkim rozkwit romantyzmu, największe powodzenie Byrona (Manfred, 1817) i Walter Scotta (Waverley, 1814), czasy Shelleya, Keatsa i Coleridge'a, który jednocześnie był romantycznym poetą i filozofem. W 1822 Mickiewicz Balladami i romansami zapoczątkował romantyzm polski, a Wiktor Hugo

Crontwellem w 1827 - francuski. W 1827 ogłosił Heine Buch der Lieder. - Znaczna część wielkich ludzi tego okresu nie przeżyła go, zmarła przed jego końcem: w r. 1805 umarł już F. Schiller, w 1821 - Shelley i Keats, w 1824 - Byron i Gericault, w 1827 - Beethoven, w 1828 - Goya i Schubert, w 1829 - F. Schlegel, a w 1832 - Goethe i Walter Scott.

Ważne postępy techniczne, zwłaszcza w zakresie komunikacji, przypadają na ten okres: w 1807 - pierwszy statek parowy zbudowany przez Fultona, w 1818 - pierwszy transportowiec transoceaniczny; w 1814 - pierwsza lokomotywa obmyślona przez Stephensona, w 1825 - pierwsza kolej żelazna; w 1809 - pierwsza próba aparatu telegraficznego przez Austriaka Sommeringa, w 1819 - jego ulepszenie przez Duńczyka Oersteda.

Tak samo liczne były odkrycia i pomysły naukowe: 1800 - stos volty, 1801 - Gaussa Disguisitiones arithmeticae, 1807 - Daltona prawo stosunków wielokrotnych w chemii, 1809 - Lamarcka Philosophie zoologiąue i teoria przemiany gatunków, 1810 - Farbenlehre Goethego, 1811 -teoria swoistej energii zmysłów, sformułowana przez Sir Ch. Bella (od 1828 rozpowszechniona przez J. Mullera), 1812 - Cuviera teoria kataklizmów, 1812 i 1814 - rozprawy Laplace'a o rachunku prawdopodobieństwa, 1820 - elektromagnetyzm Oersteda, 1827 - prawa przewodzenia prądu elektrycznego ustalone przez Ohma.

Określeń obejmuje czasy już nam bliskie: w nim (l 819) urodziła się królowa Wiktoria, która panowała jeszcze w XX w., i politycy, których akcja sięgała tego stulecia, jak lord Beaconsfield (1804), Gladstone (1809), Bismarck(1815); w nim jeszcze przyszedł na świat Dostojewski (1821), Tołstoj (1828), Ibsen (1828), Ryszard Wagner (1813).

Podobne prace

Do góry