Ocena brak

ZESTAWIENIA, ZAGADNIENIA FILOZOFII DRUGIEGO OKRESU

Autor /Mati123 Dodano /30.05.2011

Zagadnienia filozoficzne osiągnęły w systemach Platona i Arystotelesa nie znaną dotąd pełnię.

1. W logice: zaczęło się - u Sokratesa - od najprostszych zagadnień definiowania pojęć, a skończyło - u Arystotelesa - na pełnych traktatach logiki formalnej.

2. W etyce: zasadniczym zagadnieniem było: czym jest prawdziwe dobro? i czy można go się nauczyć? Ale już Sokrates zaczął określać poszczególne cnoty, a Arystoteles

mógł dać swej etyce postać rozległego traktatu, omawiającego w prawie wyczerpujący sposób różne rodzaje dóbr, cnót i stosunków moralnych.

3. W filozofii państwa: zaczęło się - u Protagorasa - od próby określenia natury państwa i racjonalizacji stosunków w nim panujących, a po pół wieku gotowa już była utopia Platona, wyznaczająca całkowity ustrój państwa wedle zasady etycznej, a niebawem i obszerna Polityka Arystotelesa.

4. W psychologii: zagadnienia dotyczyły zarówno empirycznej i fizjologicznej, jak i racjonalnej psychologii; obejmowały zarówno szczegółową analizę funkcji psychicznych, jak i dochodzenia nad nieśmiertelnością duszy i jej losami pośmiertnymi. Platon stawiał zagadnienia, a Arystoteles zebrał już cały materiał w systematyczny traktat.

5. W teorii poznania: różnorodne zagadnienia tego okresu obejmowały zarówno kwestię przedmiotu, jak pewności i pochodzenia poznania. Toczyły się zasadnicze spory między absolutyzmem a relatywizmem, sensualizmem a racjonalizmem, aprioryzmem a empiryzmem, nominalistycznym a realistycznym pojmowaniem pojęć, toczył się spór o pierwszeństwo zmysłów i rozumu, rozumu i intuicji, rozumowania i natchnienia.

6. W filozofii przyrody: rozdzieliły się obozy posługujące się spekulatywną i empi­ryczną metodą, głoszące jakościowe i ilościowe pojmowanie przyrody, nieskończoną i tylko skończoną podzielność materii, koncepcję statyczną i dynamiczną, kauzalizm i finalizm.

7. W metafizyce : zasadnicze pytanie było tu jedno: jaka jest istota bytu? Ale w związku z nim powstawały różnorodne dyskusje i spory: między relatywistyczną koncepcją bytu Protagorasa a absolutystyczną jego przeciwników, między idealizmem Platona a realizmem innych filozofów, między zwolennikami i przeciwnikami transcendentnego bytu, między tymi, co uznawali obiektywność zjawisk, a tymi, co jej zaprzeczali.

POJĘCIA I TERMINY

W klasycznym okresie greckiej filozofii zakończył się proces formowania najbardziej fundamentalnych pojęć metafizyki; oddzielone zostały i przeciwstawione sobie: materia i dusza, rzeczy i idee, Bóg i świat. Należy uświadomić sobie, że gdy filozofia rozpo­czynała się, te pojęcia nie były wyróżnione: hilozoiści jońscy przypisywali materii cechy duchowe, duszy nie oddzielali od materii i faktycznie nie posiadali jeszcze ani czystego pojęcia materii, ani czystego pojęcia duszy. Przed Platonem nie było mowy o odróżnieniu realnego i idealnego bytu. Również i Bóg pierwotnie nie był przeciwstawieniem świata, bogowie zamieszkiwali świat tak samo jak ludzie. - Zresztą, zaledwie pojęcia te zostały rozróżnione, już rozpoczęły się próby sprowadzenia ich do siebie: już dusza została spro­wadzona do materii przez materialistę Demokryta, byt idealny do realnego przez Arysto­telesa, a niebawem i Bóg zostanie sprowadzony do świata przez stoików.

Takich rozróżnień i przeciwstawień w filozofii ówczesnej było więcej, i to niewiele mniej fundamentalnych; Platon odróżniał: byt i stawanie się, rzeczy­wistość i zjawisko, analizę i syntezę. W dziedzinie poznania już dawniej rozdzielone było poznanie zmysłowe i rozumowe, teraz zaś Platon rozdzielił jeszcze poznanie intuicyjne i dyskursywne.

Platonowi wypominali starożytni brak ustalonej terminologii; istotnie, styl jego był

tego rodzaju, że raczej chodziło mu o wypowiedzenie się wyraziste i poetyckie niż terminolo­gicznie ścisłe. Inaczej Arystoteles. Poza swoistymi terminami jego systemu - w rodzaju (energia), (entelechia), (istota rzeczy), (kon­kretna jednostka), a nawet (materia), która dopiero u niego stała się terminem - jego dziełem jest podstawowa terminologia logiki formalnej. U niego też po raz pierwszy spotykamy szereg doniosłych rozróżnień: akt i potencja, substancja i cechy przypadkowe, umysł czynny i bierny, a także rodzaj i gatunek, sprzeczność i przeciwieństwo, indukcja i sylogizm.

 

BILANS OKRESU

Dwa rodzaje twierdzeń są w filozofii trwałe lub przynajmniej względnie trwałe. Jeden rodzaj to prawdy, które odkąd zostały odkryte, nie są kwestionowane (przynajmniej przez tych, co je zrozumieli). Są to jednak na ogół prawdy częściowe, szczegółowe, nie wystar­czające do rozwiązania wielkich zagadnień filozoficznych. Natomiast mogą wchodzić jako składniki do takich rozwiązań i przyczyniać się do ich ulepszenia.

Drugi zaś rodzaj to twierdzenia, które wprawdzie nie mają powszechnego uznania, są kwestionowane, jednakże stale powracają i znajdują zwolenników. To te, które zaspoka­jają pewne potrzeby umysłowe, formułują pewien pogląd na świat, a robią to w sposób dotychczas najlepszy, „klasyczny". Nie mają powszechnego uznania, ponieważ ludzie mają skłonności do różnych poglądów na świat; ale powracają u tych, co mają te same skłonności. I dlatego są trwałe.

Otóż bilans tego okresu filozofii greckiej wykazuje wiele twierdzeń obu tych rodzajów. Do pierwszych, nie kwestionowanych, należą: wprowadzenie definicji i indukcji (przez Sokratesa), zrelatywizowanie wielu prawd do człowieka i uwidocznienie konwencji w teorii i praktyce (przez sofistów), oddzielenie wiedzy pojęciowej od zmysłowej i wykrycie pojęcio­wej nawet w spostrzeżeniach (przez Platona), opracowanie reguł sylogistyki, zestawienie kategorii, wyodrębnienie funkcji psychicznych (przez Arystotelesa), przeciwstawienie związków celowych i przyczynowych (przez Platona i Arystotelesa), analiza pojęcia przy­jemności (przez cyrenaików), klasyfikacja wartości moralnych i cnót (zaczęta przez Sokra­tesa, wykończona przez Arystotelesa), analiza przeżyć estetycznych (przeprowadzona zarówno przez sofistów, jak przez Arystotelesa).

Nie mniej ważne są zdobycze tego okresu, jeśli chodzi o twierdzenia trwałe drugiego rodzaju, o klasyczne sformułowania pewnych stanowisk. Do nich należy sformułowanie idealizmu, a także spirytualizmu, przez Platona, równie klasyczne jak sformułowanie przeciwnego stanowiska, mianowicie mechanistycznego materializmu, przez Demokryta. Ale także klasyczne sformułowanie stanowiska kompromisowego, mianowicie hilemorfizmu, przez Arystotelesa jest dziełem tego samego okresu. Tak samo sformułowanie klasyczne przeciwieństw w zakresie teorii poznania: aprioryzmu przez Platona i empiryzmu przez jego przeciwników. I tak samo w etyce: klasyczne sformułowanie hedonizmu przez cyre­naików i moralizmu przez Sokratesa, Platona, cyników. Wszystkie te teorie ontologiczne, epistemologiczne, etyczne, choć następne pokolenia usiłowały je korygować czy łagodzić, pozostały w swoim rodzaju nieprześcignione.

CHRONOLOGIA

Okres klasyczny był niedługi, obejmował właściwie tylko trzy pokolenia: do pierwszego z nich, poko­lenia ludzi działających w drugiej połowie V wieku, należeli głównie sofiści, z Protagorasem na czele, i So­krates; ono to wytworzyło nową, humanistyczną postawę w filozofii i ruch relatywistyczny; a było też twórcze na polu filozofii przyrody dawnego typu: należał doń Demokryt. - Drugie pokolenie, dojrzałe w pierwszej połowie IV w., było pokoleniem Platona, a także młodszych sofistów i na wpół sofistycznie usposobionych sokratyków, Antystenesa i Arystypa; należeli doń także najświetniejsi pitagorejscy uczeni, Archytas i inni. - Trzecie pokolenie wydało Arystotelesa.

WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE

Był to wielki okres nie tylko dla filozofii: to, co we wszystkich działach kultury podziwia się jako naj­doskonalsze dzieła Greków, pochodzi z lat będących z punktu widzenia filozofii erą sofistów i Sokratesa (druga połowa V w.), Platona (pierwsza połowa IV w.) i Arystotelesa (druga połowa IV w.).

Era sofistów i Sokratesa zaczęła się w czasach Peryklesa (u władzy 460-430), powszechnie uważanych za czasy klasyczne kultury greckiej. Wydała największe dzieła architektury ateńskiej: Partenon (447 - 432), Propileje (437 - 432), Erechteion (434 - 433). Była erą wielkich rzeźbiarzy ateńskich, Fidiasza (zm. 438) i Polikleta (zm. 423). Była erą przełomu w malarstwie dzięki Polignotowi i Mikonowi, Zeuksisowi i Parrazjosowi. Była erą wielkich tragików, Sofoklesa i Eurypidesa, zmarłych u jej schyłku w 406 r. (Antygona Sofoklesa około 442, Medea Eurypidesa w 431). A także erą wielkiego komediopisarza Arystofanesa (działalność 427 - 390, Chmury 423 r.). Była erą wielkich historyków, Herodota (dzieło ukoń­czone około 430 r.) i Tucydydesa (ok. 400). A także erą wielkiego lekarza Hipokratesa (ok. 420).

Kulturze greckiej przewodziły wówczas Ateny, które koło roku 440 stały się też największym państwem Grecji kontynentalnej. Społecznie w Atenach od Peryklesa zapanowała demokracja; każdy obywatel miał udział w sprawach publicznych. Ale obywatele stanowili mniejszość wobec meteków i niewolników. Politycznie Ateny panowały nad morzem i miastami związkowymi, a gospodarczo czerpały swe siły z wielkiego handlu morskiego. Swą wielką kulturę wytworzyły bynajmniej nie wśród spokoju politycz­nego; Grecja nie była zagrożona od zewnątrz, ale tarcia wewnętrzne nigdy nie były większe. Nie ustawał antagonizm poszczególnych państw, w szczególności Aten i Sparty, wojna peloponeska trwała od 431 do 404, następowały rozgrywki wewnętrzne, walki osobiste, obalenie Peryklesa (429), proces Alcybiadesa (415), i malarzy, Apollodora, Agatarchosa, którzy wprowadzili perspektywę.

Era Platona była w dalszym ciągu erą wielkiej sztuki, zwłaszcza wielkich rzeźbiarzy, Skopasa (dzia­łalność 390 - 340) i Praksytelesa (działalność 370 - 345). Była erą rozkwitu krasomówstwa, od Izokratesa do Demostenesa (działalność 365 - 325). Była erą postępu nie tylko filozofii, ale także nauk szczegółowych: Archytas z Tarentu, twórca mechaniki, czynny był około 370 roku.

Era Arystotelesa wydała również wybitnych artystów (malarz Apelles, zm. 308, rzeźbiarz Lizyp, zm. 300), wybitne dzieła architektury (Mauzoleum w Halikarnasie, jak też teatr w Epidaurze), wybitnych poetów (komediopisarz Menander, czynny od r. 324), wybitnych uczonych (Heraklides, twórca hipotezy heliocentrycznej, ok. 350, Arystoksen z Tarentu, twórca teorii muzyki, ok. 330), wybitnych mówców (Demostenes zmarł w tym samym roku, 322, co Arystoteles). Są to już czasy Filipa Macedońskiego (359 - 336) i Aleksandra Wielkiego (336 - 323).

KWESTIE SPORNE

Pisma głównych filozofów klasycznego okresu, Platona i Arystotelesa, przechowały się wprawdzie, ale literacki styl Platona, lubiący raczej aluzje niż wyraźne sformułowania, wiele kwestii pozostawił w nie­jasności. Pisma zaś Arystotelesa dlatego są niezupełnie jasne, że brak im ostatecznej redakcji. Sokrates nie pisał wcale, a po sofistach, cynikach i cyrenaikach zostały jedynie znikome fragmenty.

W poglądach Protagorasa nawet naczelna teza o „człowieku-mierze" podlega różnym interpreta­cjom: czy człowiek pojęty jest w niej rodzajowo czy indywidualnie, jako miara istnienia rzeczy czy ich własności, prawdy czy rzeczywistości?

Nauka Sokratesa jest sporna w samej swej osnowie; znamy ją bowiem nie bezpośrednio, lecz tylko z relacyj uczniów, te relacje są zaś bardzo między sobą rozbieżne: któraż jest trafna, Ksenofonta czy Platona?

Także i u Platona sporne jest to, co najważniejsze: teoria idei. Czy pojmował je ontologicznie jako byty zaświatowe (stara szkoła z Zellerem na czele), czy też logicznie jako zasadnicze pojęcia umysłu (Lotze, szkoła marburska, poniekąd Lutosławski)? Poza tym, czy trwał przy swej nauce o ideach, czy też się jej później wyrzekł lub przynajmniej zmienił jej rozumienie (najpierw pojmował ją ontologicznie, w star­czych zaś dialogach - logicznie, jak chce Burnet, Stewart i inni)? To jest jeden wielki Platoński proble­mat, drugim zaś jest interpretacja naczelnej idei dobra: czy jest identyczna z Bogiem-budowniczym świata?

Poza tym kwestia jednolitości Platona: czy i w jakim kierunku Platon modyfikował zasadnicze twierdzenia swej filozofii? Dalej, kwestia zależności od Sokratesa: czy dialogi sokratyczne rozwijają myśli Sokratesa, czy własne Platona (według Burneta wszystko, co Platon wypowiada ustami Sokratesa, jest własnością Sokratesa, a więc - i nauka o ideach w jej wcześniejszej postaci)? Nie jest też pewne, czy Platon był pierwszy, który głosił teorię idei. Sam bowiem polemizuje w Sofiście ze zwolennikami idei, którzy wyznawali tę teorię w prymitywniejszej, bardziej dogmatycznej postaci: może chodzi o szkołę megarejską - ale i to jest sporne. Mniej stosunkowo wątpliwości nasuwa kwestia auten­tyczności pism: po stuletnich badaniach i sporach obecnie wątpliwe jest autorstwo już tylko kilku drobniejszych prac (Alcybiades I, Hippiasz Większy, Ion, Meneksen, Epinomis). Kwestia kolejności pism: po badaniach Campbella, Dittenbergera, Lutosławskiego i innych rozbieżność zdań zmniejszyła się i dotyczy głównie epoki powstania Fajdrosa, poniekąd też Lizysa i Obrony. Dyskutowane jest też, czy Platon pisał jeszcze za życia Sokratesa.

W poglądach Arystotelesa kwestie sporne dotyczą najwięcej ewolucji jego filozofii, chronologii jego pism, ich pierwotnej redakcji (zwłaszcza metafizyki), ich autentyczności. Poza tym dyskutowany jest stopień samodzielności Arystotelesa (zwłaszcza zależność jego od Platona) i konsekwentność jego poglą­dów. Natomiast sama ich interpretacja mniej zawiera kwestii spornych.

Podobne prace

Do góry