Ocena brak

Zegar

Autor /Nikanor Dodano /09.11.2012

Instrument do pomiaru czasu. Do najstarszych
należą z. słoneczne, ogniowe, oraz wodne i piaskowe
(—> klepsydra).

Z. słoneczny znano już w
staroż. Egipcie, Babilonii i Grecji, gdzie czas mierzono
długością i kierunkiem cienia przesuwającego się
wokół wbitego w ziemię pionowego pręta-gnomona,
bądź strzelistego obelisku, bądź też przy pomocy pionowej
tarczy z podziałką i prostopadle ustawionym
prętem, pełniącym funkcję wskazówki.

Popularne
stały się wówczas z. słoneczne o kształcie półkolistym
z podziałką na obrzeżu i ustawionym na dnie
prętem-gnomonem, z. z tarczą horyzontalną oraz z.
przenośne, przystosowane do wskazywania czasu na
różnych szerokościach geogr.; ok. 1425 powstał na
ziemiach niem. (przypuszczalnie w Erfurcie lub Brunszwiku)
nowocz. z. słoneczny ze wskazówką skierowaną
ukośnie, tzn. równolegle do osi obrotu Ziemi,
który w epoce triumfu zegara mech. funkcjonował w
charakterze czasomierza kontrolnego, pokazując w
południe czas z niezawodną dokładnością.

Z.
ogniowy, w którym spalanie stanowi miarę czasu,
znany był już Chińczykom (jako spiralny pręt z mieszaniny
środków palnych albo płytka z labiryntem
rowków napełnionych proszkiem), używany w średniow.
Europie (woskowa świeca z podziałką), a od.
XVII do poł. XIX w. w Europie Centralnej (lampa olejna
zaopatrzona w podziałkę godzinową osadzoną
wzdłuż szklanego zbiornika z paliwem). Wymienionym
z., a zwł. słonecznym, wodnym i piaskowym
nadawano bogate oprawy dekor.

Z. mechaniczny ukształtował się ok. 1300 na
obszarze pn. Włoch (nie bez wpływów arab. i chin. z.
wodnych), jako z. obciążnikowy, w którym energia mech. zmagazynowana w obciążnikach wprawia mechanizm
w ruch obrotowy, a ok. 1430 pojawił się z.
sprężynowy, w którym spiralnie skręcona sprężyna
napędza mechanizm rozwijając się powoli. Jednostajnie
rytmiczny ruch z. zapewnia urządzenie zw. wychwytem,
złożone z koła wychwytowego (kotwicy)
lub właściwego wychwytu i regulatora (balans lub
wahadło), które to urządzenie w określonych odstępach
czasu blokuje i uwalnia na przemian obroty kół.

Oba typy z. mech. utrzymały się do dzisiaj, lecz
ewolucji techn. uległ rychło z. sprężynowy, dogodny
zwł. w użytku domowym i osobistym. Przeobrażenia
techn. determinowały charakter z. mech. oraz formę
jego obudowy; w XIV i XV w. popularne były z. m o -
numentalne, wykonane w skali, jaką narzuca
urządzenie napędowe, wymagające dużej przestrzeni
dla swobodnego ruchu obciążników (z. wieżowe,
przyścienne i wolno stojące we wnętrzach konstrukcje
szkieletowe); wskazywały godziny, wschody i zachody
słońca, fazy księżyca, obok znaków zodiaku -
daty kalendarzowe.

Najokazalsze z nich, wyposażone
w automaty poruszające scenki figur, zapożyczone
z misteriów oraz szopek, nierzadko były sprężone
z mechanizmem bicia albo z mechanizmem kurantowym,
który wygrywając melodię sygnalizował godziny.
Kurant dzwonowy to ruchomy walec z
kolcami, które podczas obrotów poruszają ramiona
dźwigienek, dających impuls młoteczkom uderzającym
w dzwonki. Z tej koncepcji wyrosły późniejsze
konstrukcje mechanizmów grających: z. fletowe i z.
grzebyczkowe, popularne od schyłku XVIII w., również
w formie z. przenośnych.

Obok z. monumentalnych,
zespolonych trwale z arch. strukturą budynku,
poczynając od XV w. pojawiają się różnorodne
typy z. przenośnych, przeznaczonych do wnętrza
mieszkalnego; wśród z. stołowych króluje —> zegar
wieżyczkowy, z. kaflowy, z. pasyjka z ruchomym pierścieniem
godzinowym na szczycie krucyfiksu i nieruchomą
wskazówką, oraz z. monstrancjowy, zamiast
glorii wyposażony w tarczę z podziałką godzinową,
a od momentu wynalazku wahadła w 1656, dzięki inwencji
paryskich projektantów, zaczęły rozpowszechniać
się nowe typy luksusowych z.: z. konsolowy
zdobiony markieterią i brązami, już od poł. XVIII w.
wypierany stopniowo przez z. kominkowy w
obudowie z porcelany, bądź też z brązu i marmuru,
swym wyglądem sugerujący pomnik ustawiony na
cokole, z bogatą dekoracją figur.-ornament., którego
odmianą jest z. rotacyjny z ruchomym pierścieniem
godzinowo-minutowym i nieruchomą wskazówką,
modny w 2 poł. XVIII w. i jeszcze w dobie
empire'u.

Z biegiem czasu wykształciły się formy z.
ściennych: wykonany z metal, blachy z. talerzow
y, zdobiony grawerunkiem, repusem lub dekoracją
mai. (w XVII-XVIII w. popularny na terenie Niemiec
i w zasięgu ich kulturowego oddziaływania) oraz
cartel, w obudowie z brązu złoconego o fantazyjnym
kształcie kartusza (znamienny dla rokoka i neoklasycyzmu
franc); w epoce pomiaru wahadłowego
spopularyzował się z. stojący przyścienny ocharakterze
meblowym, który w Holandii, Anglii oraz
Niemczech przybrał postać skromnej arch. szafki z
drewna, niekiedy zdobionej intarsją, polichromią lub
laką z motywami chinoiserie, we Francji ustawiony na
wysokim dekor. postumencie (pendule sur gaine), a od
ok. 1730 występował w wysokiej szafce, wykonanej
ze szlachetnych gatunków drewna w połączeniu z bogatymi okuciami z brązu (precyzyjny z. kontrolny,
zw. regulałeur).

Wśród zegarków przeznaczonych
do użytku osobistego, prócz —> pektoralika
na przeł. XVII/XVIII w. upowszechnił się z.
kieszonkowy, zamknięty w kopertach ze srebra
lub złota, dekorowanych emalią i szlachetnymi kamieniami
(najpiękniejsze z. kieszonkowe wyrabiano
w XVIII w. w Paryżu i Londynie), który u schyłku
XIX w. przekształcił się w z. naręczny, używany do
dziś; od lat 30. do 60. XVIII w. panowała moda na
efektowne łańcuszki, tzw. chatelaine przeznaczone do
wieszania z. na pasku, wraz z kluczykiem, brelokami
i pieczątką właściciela (w Polsce z. kieszonkowy noszono
w kieszonce żupana na prawym boku, a następnie
w zanadrzu kontusza), również w XVIII w.
spopularyzował się podróżny z. karetowy, zamknięty
w srebrnych kopertach i ochronnym futerale
skórzanym, który zawieszano na łańcuszku we
wnętrzu pojazdu.

Żegarmistrzostwo było ważną dziedziną rzemiosła
artyst. aż do momentu, gdy w 2 poł. XIX w. na skutek
seryjnej produkcji z. zatraciły swój indywidualny
charakter (wyjąwszy wykonywane na specjalne zamówienie
luksusowe wyroby renomowanych firm
jubilerskich, np. Faberge w Petersburgu i Moskwie,
czy Cartiera w Paryżu). Wiodącymi ośr. zegarmistrzostwa
w Europie były kolejno: Włochy (XIV w.),
Niemcy (XVI-XVII w.), Anglia (XVII-XVIII w.), Francja
(XVIII-XIX w.) i Szwajcaria (XIX-XX w.). Zegarmistrzowie
byli zrazu zrzeszeni z pokrewnymi cechami
metal., z czasem zorganizowali własny cech (w Polsce
XVH-XVIII w.).

Gł. ośr. produkcji z. na ziemiach
daw. Rzeczypospolitej były miasta: Kraków (L. Weydman,
J. G. Krosz), Wilno (J. Gierkę), Gdańsk (S. Ginter,
B. Zoil), Toruń (N. Dam, A. Will), Warszawa (D. Schepcke,
F. Gugenmus), Poznań (D. Horst, A. Dittmar)
oraz Lwów (J. Hakiel, A. Kamiński).

Po klęsce powstania
listopadowego manufaktury z. w Genewie
zakładali emigranci z Polski: A. N. Patek (firma działa
do dzisiaj i słynie z wyrobów najwyższej jakości),
W. Gostkowski, W. Bandurski i inni.

Podobne prace

Do góry