Ocena brak

Zęby i szczęki zwierząt

Autor /wera Dodano /31.01.2012

Zęby i szczęki zwierząt są bardzo zróżnicowane ze względu na przystosowanie do zjadanego pokarmu. Często zęby i szczęki zwierząt wykazują też inne szczególne przystosowania.
Wiemy, że higienie jamy ustnej należy co­dziennie poświęcać szczególną uwagę. Zęby - wytrzymałe struktury w każdym dniu naszego życia bardzo ciężko pracują, roz­drabniając pokarm i mieszając go ze śliną. Przy­gotowują go w ten sposób do trawienia. Człowiek używa zębów głównie do rozdrabniania pokarmu, jednak zęby u zwierząt spełniają szeroki zakres różnych zadań. Są one wykorzystywane do chwy­tania ofiar, ścinania drzew, pielęgnacji sierści, wstrzykiwania jadu lub obrony przed napastnikami.
Rodzaj pokarmu określa cechy zębów. U ssaka roślinożernego, takiego na przykład jak koń, są one przystosowane do zgryzania i rozcierania trawy, u ssaków mięsożernych, takich jak koty i psy, zęby przystosowane są do rozdrabniania mięsa. Wszyst-kożercy, których pokarmem jest zarówno mięso, jak i materia roślinna, posiadają uzębienie zdolne kawałkować mięso i rozcierać tkanki roślinne.

Budowa zębów
Zęby większości kręgowców zbudowane są gene­ralnie dość podobnie. U ssaków ta część zęba, która wystaje ponad dziąsło i jest widoczna na zewnątrz, jest nazywana koroną, natomiast część schowana w kościach szczęki, czyli zębodołach, to korzeń
Ząb jest utworzony z trzech twardych tkanek, z których każda zawiera pewną ilość soli wapnia. Są to szkliwo, zębina (dentyna) i cement.
Korona zęba jest od zewnątrz pokryta szkliwem. Jest to najtwardsza tkanka w ciele chroniąca ząb przed zużywaniem się i ścieraniem o twarde czę­ści pokarmu. Jeżeli szkliwo zetrze się lub ulegnie uszkodzeniu, jego ubytki nie mogą być uzupeł­nione przez organizm.
Pod szkliwem znajduje się zębina. W tej tkan­ce znajdują się zakończenia nerwów i dlatego jest ona szczególnie wrażliwa na dotyk. Dentyna sta­nowi główny budulec zębów. Jest bardziej ela­styczna od szkliwa i w przeciwieństwie do niego jest stale wytwarzana przez organizm.
Cement jest tkanką, która okrywa od zewnątrz korzenie zębów. Jego ubytki są najszybciej uzu­pełniane przez organizm ssaka.
W samym środku zęba, tzn. w kanale zębowym, znajduje się miazga - miękka, silnie unerwiona i unaczyniona tkanka łączna. Jest to najwrażliwsza część zęba. Gdy boli nas ząb, zwykle powodem te­go jest zepsucie się jego zewnętrznych warstw i wystawienie miazgi na działanie powietrza oraz pokarmu. Miazga dostarcza dentynie substancji pokarmowych, jednak w niektórych przypadkach dentyna może całkowicie wypełnić kanał zębowy.
U niektórych kręgowców wykształciły się pew­ne modyfikacje przedstawionej tu ogólnej budowy zęba. Nie u wszystkich kręgowców zęby mają ko­rzenie - u żab i jaszczurek zęby są przytwierdzone do powierzchni kości szczękowych. Zęby tych zwierząt są także pozbawione warstwy cementu.

Różne typy zębów
Większość kręgowców niższych - ryb, płazów i mniejszych gadów - ma uzębienie typu homodon-tycnego; wszystkie zęby mają jednakowy kształt i wielkość oraz są słabo wyspecjalizowane.
Zwierzęta te używają swych spiczastych zębów do chwytania zdobyczy i jej obezwładniania. Czę­sto połykają one swe ofiary, nie rozdrabniając pokarmu na kęsy. Niektóre ryby jednakże używają swych zębów do zdrapywania glonów ze skał, a rekiny mają ostre, tnące zęby o piłkowanych kra­wędziach, którymi odrywają pojedyncze kęsy z ciała ofiary.
Podobnie jak większość innych kręgowców niż­szych, węże połykają upolowane zwierzęta w ca­łości. Ich zęby są zagięte do wewnątrz, co unie­możliwia połykanej ofierze wydostanie się z jamy gębowej drapieżnika. Niektóre zęby węży jadowi­tych, są wysoko wyspecjalizowane. Zwane są zęba­mi jadowymi, mają kanały wewnątrz lub specjal­ne rynienki na swojej powierzchni, którymi do ciała ofiary spływa z gruczołów jad. U węży, u których zęby jadowe znajdują się z przodu szczęki, są one bardzo duże, a po otwarciu pyska są skierowane w dół i pochylone ku przodowi. Po zamknięciu pyska pochylają się one do tyłu i chowają w fał­dach śluzówki.

Zęby ssaków
Ssaki mają cztery rodzaje wyspecjalizowanych zębów, a każdy z nich spełnia określone funkcje. Taki typ uzębienia nazywamy heterodontycznym. Kształt każdego rodzaju zębów jest związany z ich przeznaczeniem - siekacze są dłutowate i służą do rozcinania pokarmu. Kły są duże i zaostrzone, dzię­ki czemu nadają się do chwytania i rozszarpywania zdobyczy, natomiast przedtrzonowce i trzonowce są spłaszczone oraz szerokie, co dobrze przysto­sowuje je do rozcierania i miażdżenia pokarmu.
Tak wykształcone zęby są ważną cechą dla pale­ontologów , którzy na podstawie zachowanych szczątków uzębienia starają się określić tryb życia wymarłych zwierząt. Skamieniałe zęby są bez­pośrednim dowodem na to, jaki rodzaj pokarmu spożywało zwierzę, co z kolei jest wskazówką dla określenia jego wielkości ciała i stwierdzenia, czy zwierzę żyło w stadach, czy samotnie. Cechy uzę­bienia są także ważnym kryterium systematycz­nym pozwalającym zaliczyć dany gatunek do okre­ślonego rzędu ssaków.

Pokarm i zęby
Ssaki drapieżne, takie jak na przykład psy i koty, mają duże kły, które służą do chwytania i uśmier­cania ofiar. Ich ostre siekacze tną mięso i odrywają je od kości, a trzonowce i przedtrzonowce kruszą kości i rozcierają tkanki miękkie. Zęby trzonowe i przedtrzonowe ssaków z rzędu Carnivora mają bardzo ostre krawędzie, dzięki czemu z łatwością tną mięso na kęsy. Zęby górnej i dolnej szczęki zachodzą na siebie jak nożyce. Drapieżniki nie roz­drabniają pokarmu zębami, lecz rozrywają ciało zdobyczy na dosyć duże kęsy, a mniejsze ofiary połykają w całości.
Roślinożercy żywią się trawą, liśćmi, korą i na­sionami. Ściany komórek roślinnych są o wiele twardsze od błony komórek zwierzęcych, toteż roślinożercy muszą poświęcać o wiele więcej czasu na dokładne rozdrobnienie i roztarcie pokarmu niż mięsożercy. Ich szerokie, płaskie trzonowce są duże i masywne; mają mocne krawędzie, co doskonale przystosowuje je do rozcierania pożywienia. Przed­trzonowce także są płaskie, dzięki temu powierzch­nia rozcierania jest większa. Ciągłe żucie pokarmu powoduje nieustanne ścieranie się zębów. U ssa­ków żywiących się trawą, takich jak na przykład gryzonie i króliki, korona zęba ciągle się ściera, dlatego u ssaków tych zęby nieustannie rosną. Gry­zonie nie posiadają kłów, mają za to wyjątkowo duże i ostre siekacze, którymi potrafią rozgryzać drewno i korę. Słonie, z kolei, mają cztery masyw­ne trzonowce, których używają do rozcierania po­karmu. Każdy z nich waży około 4 kilogramy. Zwierzę wymienia te zęby zwykle sześć razy w ciągu życia. Gdy w tyle szczęki pojawiają się nowe trzonowce, wywierają coraz większy nacisk na stare zęby. Stare trzonowce, wypychane do przo­du przez nowe, stopniowo ścierają się, a gdy ostat­ni komplet zębów zużyje się, słoń nie może jeść i ginie z głodu.
Wszystkożercy, a są nimi ludzie, małpy, niedź­wiedzie i świnie, mają zęby pozwalające jeść różne rodzaje pokarmu. Na przykład uzębienie człowieka składa się z 32 zębów. W każdej szczęce są po czte­ry siekacze, dwa kły, cztery przedtrzonowce i sześć trzonowców. Trzonowce są duże, mają niskie, za­okrąglone guzki, co stanowi przystosowanie do rozcierania pokarmu. Ludzie mają wyjątkowo małe kły, jednak zęby te są u innych wszystkożerców bardzo duże.

Przekształcone zęby
Zęby niektórych ssaków są dziwacznie prze­kształcone. Ciosy słonia są w istocie ogromnie powiększonymi górnymi siekaczami. Służą one zwierzęciu do obrony oraz do rozrywania i wyko­pywania korzeni. Szable dzika i kły morsa to zmo­dyfikowane, powiększone kły prawdziwe.
U większości ssaków pierwsze uzębienie, tzw. zęby mleczne, w młodości wypadają. Po pewnym czasie są one zastępowane uzębieniem ostatecz­nym. Zęby ostateczne wyrastają w szczęce pod nasadą zębów mlecznych. U kręgowców niższych stare zęby są zastępowane nowymi przez całe życie zwierzęcia. Nawet niektóre gatunki bezkręgowców posiadają zęby. Nie są one jednak utworzone z tkanki kostnej. Zwierzęta te nie mają też takich szczęk jak kręgowce. Z tego względu swego rodza­ju „zęby" występują u nich w różnych rejonach ciała. Rak na przykład ma zęby w żołądku, a kałamarnica ma twarde, zębopodobne wyrostki w przedniej części ciała.

Szczęki
Zęby kręgowców są osadzone w szczękach. Szczę­ki są utworzone z tkanki kostnej i chrzestnej. Szczęka dolna jest przytwierdzona do czaszki stawem zawiasowym i jest ruchoma. Dzięki temu zwierzę może chwytać zdobycz, gryźć, przeżuwać i rozdrabniać pokarm.
Wykształcenie się szczęk, a właściwie szczęki dolnej - żuchwy, nastąpiło około 435 min lat temu. Pozwoliło to kręgowcom korzystać z nowych źró­deł pokarmu i wypracować wydajniejsze metody żerowania. Dzięki temu przedstawiciele tej grupy systematycznej mogli w drodze ewolucji powięk­szyć swe rozmiary ciała. Zwierzęta posiadające szczęki nie były już ograniczone tylko do pobie­rania pożywienia drogą odfiltrowywania mikro­skopijnych cząstek pokarmu z wody morskiej. Mogły zacząć odgryzać oraz rozdrabniać większe kęsy pokarmu roślinnego i zwierzęcego.
Najstarszymi kręgowcami szczękowymi były ryby należące do wymarłej już grupy Acanthodii. Noszą one polską nazwę ryb fałdopłetwych. Ich szczęki powstały najprawdopodobniej w wyniku przekształcenia przednich chrzestnych łuków skrzelowych. Mięśnie otwierające i zamykające szczę­ki także wykształciły się z mięśni aparatu skrzelowego. Pierwsze kręgowce były bezżuchwowcami i są zaliczane do grupy Agnatha. Niektóre bez-żuchwowce występują również we współczesnej faunie. Są nimi śluzice oraz minogi. Zwierzęta te prowadzą pasożytniczy tryb życia lub żywią się małymi bezkręgowcami.

Przystosowania do trybu życia
Zęby wykonują swą pracę dzięki ruchom szczęk. Tak jak zróżnicowane są zęby, tak różnorodną budowę mają szczęki. Jest to wynik przystosowania się zwierząt do różnych sposobów żerowania i pro­wadzenia różnego trybu życia.
Liczne zwierzęta mięsożerne mają mocne, masywne szczęki służące uśmiercaniu zdobyczy. Te gatunki, które mocnych szczęk nie mają, albo żywią się padliną, albo zabijają swe ofiary pazu­rami lub polują w stadzie, tak jak to czynią afry­kańskie likaony. Zwierzęta drapieżne muszą mieć jednak szczęki wystarczająco silne, aby pokawałko­wać ciało ofiary na kęsy. Ich szczęki poruszają się w płaszczyźnie góra-dół, działając jak nożyce.
W przeciwieństwie do nich roślinożercy muszą poświęcać wiele czasu rozcieraniu włóknistego pokarmu. Poruszają więc szczękami głównie w płaszczyźnie poziomej, nadając żuchwie ruchy mielące. Ruch szczęk u zwierząt wszystkożernych jest kombinacją tych dwóch zasadniczych sposo­bów poruszania szczękami.
Jedną z najbardziej ciekawych modyfikacji budowy szczęk można zaobserwować u węży. Wie­le gatunków węży może połykać w całości ofiary, których średnica ciała jest kilkakrotnie większa od paszczy węża. Gdy wąż połyka dużą ofiarę, poma­łu obejmuje szczękami jej ciało, a w tym czasie kości szczęk i czaszki gada przemieszczają się względem siebie, dopasowując stopień rozwarcia paszczy do rozmiarów ciała zdobyczy.

PTAKI
Ptaki wywodzą się od uzębionych gadów, jednak w drodze ewolucji stały się jedy­nymi bezzębnymi kręgowcami. Naukowcy sądzą, że brak zębów jest jednym z wielu morfologicznych przystosowań ptaków do lotu, gdyż zmniejszył się w ten sposób cię­żar ciała i wydatki energetyczne na utrzy­manie się w powietrzu. Szczęki ptaków są pokryte lekką substancją rogową i wraz z nią tworzą dziób. Wielkość i kształt dzio­bów ptaków jest odzwierciedleniem ich sposobu żerowania i przystosowaniem do pobierania określonego rodzaju pokarmu. Dzioby ptaków owadożernych są długie i zaostrzone, ziarnojady mają dzioby krót­kie i szerokie, dzięki czemu z łatwością miażdżą twarde okrywy nasion. Kolibry mają dzioby długie i smukłe, dlatego mo­gą żywić się nektarem kwiatów. Mecha­niczne rozdrabnianie pokarmu odbywa się u ptaków w części mięśniowej żołądka. U wielu gatunków znajdują się tam małe, wcześniej połknięte, ziarna piasku lub nawet kamienie, które miażdżąc pokarm, rozdrabniają go na mniejsze kawałki.

Podobne prace

Do góry