Ocena brak

ZDROWIE, ZABURZENIA, DIAGNOZA I TERAPIA W PODEJŚCIU PSYCHODYNAMICZNYM - Zdrowie i patologia a metapsychologia Z. Freuda

Autor /Gawel Dodano /09.09.2011

Energia psychiczna człowieka związana jest z wrodzonymi popędami do życia (libido) i śmierci (tanatos). Popędy te motywują zachowanie człowieka. Popędy dynamizują życie człowieka, dążą do rozładowania a ich zaspokojenie 86 przynosi uczucie przyjemności. W tym sensie odgrywają pozytywną rolę.

i Libido - rozumiane jest szeroko zarówno jako popęd seksualny, przyjem­ność, zmysłowość, miłość, jak i każda pozytywna energia życia. Popędy są jednak także źródłem patologii, stanowią o konfliktach - sprzecznych tendenc­jach między popędami życia i śmierci oraz między popędami id a wymagania­mi kultury. W związku z teorią popędów klasyczna psychoanaliza zakładała, że człowiek jest z natury swojej skazany na napięcia i konflikty oraz tworzenie się struktur obronnych. W podejściu ekonomicznym Freud wyjaśnił w jaki sposób energia popędowa przenosi się na obiekty (wyobrażenia, lub fantazje), co nazywa się kateksją, którego odpowiednik polski brzmi „obsadzenie".

Freud zakłada, że zachowanie człowieka jest zdeterminowane w znacznym stopniu procesami nieświadomymi reprezentującymi najbardziej biologiczny aspekt sił psychicznych i obejmującymi doświadczenia wyparte ze świado­mości. Są to wszystkie te doświadczenia, które zagrażają osobowości i ujaw­niają się jedynie w fantazjach, marzeniach sennych i są przyczyną różnych mechanizmów obronnych. Przedświadomość obejmuje te treści, które mogą być uświadamiane. Niewielka liczba doświadczeń człowieka, „wystająca część góry lodowej" to procesy świadome, bezpośrednio dostępne i poddane racjonalnej kontroli. Im więcej treści nieświadomych udaje się w psycho­terapii przenieść do poziomu świadomych procesów, tym bardziej wzrasta Siła ego, tj. jego integrujące i kontrolujące funkcje.

W nawiązaniu do modelu topograficznego Freud opisał trzy funkcjonalne struktury psychiki id, ego i superego. Id - najbardziej biologicznie nacecho­wana sfera osobowości jest „siedliskiem popędów", kieruje się zasadą przy­jemności i natychmiastowej gratyfikacji; nie licząc się z realnością, domaga się natychmiastowego zaspokojenia impulsów lub stosuje np. myślenie ży­czeniowe, zaspakajając popędy za pomocą fantazji, czyli procesów pierwot­nych. Ego wyłania się według Freuda z id, z konieczności sprawdzania rzeczywistości, kieruje się zasadą realizmu, bada rzeczywistość, ocenia, pośredniczy między impulsami id a wymaganiami otoczenia, odracza za­spokajanie potrzeb. Człowiek dzięki rozwiniętemu i silnemu ego - co często utożsamia się ze zdrowiem psychicznym - rozwiązuje naturalne, wpisane w osobowość konflikty między impulsami id, wymaganiami otoczenia i na­kazami kultury, zawartymi w superego. Racjonalna, wykonawcza i integ­rująca funkcja ego zachodzi dzięki rozwiniętym procesom wtórnym: traf­nemu spostrzeganiu, różnicowaniu, myśleniu, odwoływaniu się do doświad­czenia, głównie w świadomości. Ta racjonalna funkcja ego zależy od tego, jak wyraźne są jego granice i od poziomu niezależności.

Zdaniem Freuda, superego reprezentuje w człowieku wartości kultury i nor­my moralne. Te treści, które określamy mianem sumienia są dostępne świado­mości, w części superego jest nieświadome, tak jak id. Superego funkcjonuje też Jako ego idealne i odpowiada na pytania, jaki chciałbym, jaki powinienem być. Rozwój superego Freud wiązał z pomyślnym rozwiązaniem kompleksu Edypa, czyli uwewnętrznieniem nakazów kultury - co opisał w modelu genetycznym.

Model ten jest najczęściej prezentowany przez psychologów omawiających koncepcje rozwoju osobowości. Rozwój charakteru jest zdaniem Freuda uwarunkowany poziomem rozwiązania intrapsychicznych konfliktów związanych z popędami i zachowaniami wobec sfer erogennych. Wyróżnił on trzy pregenitalne stadia, okres latencji i stadium genitalne; stąd nazwa rozwój psychoseksualny.

W każdej z faz dominuje określona aktywność, powstają konflikty, które są rozwiązywane i dziecko osiąga cele rozwojowe, co jest też związane z kształtowaniem się charakteru. Gdy konflikty pojawiające się w kolejnych stadiach nie są rozwiązywane, lub w określonej fazie następuje frustracja zaspokojenia popędu albo też nadmierna stymulacja, dochodzi do fiksacji energii popędowej na danej fazie rozwoju. W życiu dorosłym prze­jawia się to powrotem w sytuacjach trudnych do tych faz rozwoju wczesno-dziecięcego, w których fiksacja miała miejsce. U dorosłych pojawia się np. tendencja do takich zachowań, jak jedzenie, picie, palenie tytoniu, tj. za­chowań związanych ze sferą oralną. W tabeli zamieszczono także nazwy mechanizmów obronnych, które w kolejnych stadiach rozwoju psychosek­sualnego się pojawiają. Pojęcie mechanizmu obronnego - kluczowe dla psychologii klinicznej - pojawia się już w pierwszych pracach Freuda. Ten nurt myślenia jest następnie w orientacji psychodynamicznej silnie rozwijany.

Pełną interpretację zdrowia i patologii uzyskuje się wówczas, gdy wykorzys­tuje się wszystkie modele metapsychologii Freuda. W każdej z nich są bowiem zawarte informacje o zdrowiu i patologii. Trzeba jednak koniecznie pamiętać, ze zarówno metapsychologia jak i inne pojęcia stosowane przez Freuda i jego następców mają jedynie status konstruktów hipotetycznych, służących do interpretacji i wyjaśniania zachowań ludzkich - w rzeczywistości nie istnieją.

Podsumowując myśl Freuda można stwierdzić, że upatrywał on warunki zdrowia w stosunku sił między instancjami aparatu psychicznego. Jednakże najważniejsze są funkcje ego, które zdolne jest do testowania rzeczywistości, kontroli impulsów i integracji impulsów id i superego. Zdrowe, silne ego jest wolne od urazów, fiksacji i sztywnych kateksji; jest niezależne od karzącego superego, zdolne jest do tolerancji lęku i przekształcania energii libidinalnej w twórczość, także za pomocą sublimacji.

Freud ustalił także wiele podstawowych pojęć patologii; uważał on, iż zaburzenia są na ogół formą obrony ego przed lękiem wynikającym z działa­nia nieświadomych impulsów. Podstawową formą obrony jest wyparcie. Ponadto patologia może być formą regresji, czyli powrotu do wcześniejszych faz rozwoju. W powstawaniu patologii szczególną rolę odgrywa lęk, który świadczy o istnieniu konfliktu, a konflikt intrapsychiczny, wynikający ze sprzeczności popędów i struktur psychiki, był dla Freuda kluczowym pojęciem nerwicy. Lęk neurotyczny - płynący z zagrożenia owładnięcia przez własne sprzeczne impulsy (seksualne i agresywne) i lęk moralny - płynący z sumie­nia - są motorem wielu obron i dolegliwych objawów. Do somatycznych cierpień Freud zaliczał objawy konwersji (zaburzenia motoryczne, sensoryczne, niedowłady), polegające na symbolicznym przekształceniu nieświadomej fantazji związanej z konfliktem w objaw somatyczny, i tym samym zapocząt­kował dynamiczny sposób wyjaśniania zaburzeń psychosomatycznych.

W metodach psychoanalizy (diagnostycznych i terapeutycznych zarazem) początkowo kluczową rolę odgrywały hipnoza i zachodzące podczas niej katharsis, analiza marzeń sennych, czynności pomyłkowych i swobodnych skojarzeń. Celem terapii psychoanalitycznej było początkowo uwolnienie w toku odreagowania (katharsis) z niszczących, tłumionych afektów. Celem odległym w psychoanalizie jest jednak wprowadzenie jak najwięcej doświadczeń w sferę świadomych procesów, wgląd w mechanizmy zaburzeń i ich przyczyny. W tym celu dokonuje się w toku terapii - psychoanalitycznej interpretacji oporu i przeniesienia. Freud definiował opór różnie, ale generalnie chodzi o wszystkie te zachowania pacjenta, które utrudniają dostęp do przeżyć nieświadomych. Innym procesem wykorzystanym w toku terapii jest przeniesienie, czyli nieświa­domy proces przenoszenia na osobę analityka uczuć i pragnień mających swe źródło w relacji z ważnymi osobami. Może to być rzutowanie na terapeutę pozytywnych i negatywnych uczuć, żywionych wobec rodziców. W trakcie terapii zjawiska te są analizowane, interpretowane i przepracowywane.

Do góry