Ocena brak

ZDRÓJ. Dwutygodnik poświęcony sztuce i kulturze umysłowej

Autor /andzi Dodano /06.04.2012

ZDRÓJ. Dwutygodnik poświęcony sztuce i kulturze umysłowej, czasopismo, wyd. w Poznaniu 1917-22 pod nominalną red. J. Hulewicza, który wraz z bratem Witoldem (pseud. Olwid) finansował przedsięwzięcie (obaj bracia prowadzili 1916-21 spółkę wydawn. Ostoja). Czasopismo grupowe, o zmiennym składzie współpracowników, występowało jako programowy organ pol. —» ekspresjonizmu. Początkowo decydujący wpływ na kierunek ideowo-artystyczny Z. wywierał S. Przybyszewski, rzeczywisty red. do lipca 1918, autor Słowa wstępnego w nrze 1 i programowych szkiców druk. ,1918 Ekspresjonizm - Słowacki i „Genezis z Ducha "oraz Powrotna fala. Naokoło ekspresjonizmu, inicjator ankiety Poeta i świat. Czasopismo miało wówczas charakter eklektyczny, z przewagą tendencji postmodernistycznych, wywodzących się z tradycji warsz. —» „Chimery" i krak. —» „Życia", w deklaracjach idee młodopol. symbolizmu i mistycyzmu splatały się z próbami reinterpretacji rodzimej tradycji romant., w której szukano uzasadnień dla pol. odmiany ekspresjonizmu. Poza Przybyszewskim do gł. współpracowników należeli w tym czasie czołowi pisarze Młodej Polski: W. Berent (1918 drukował fragm. Żywych kamieni pt. Opowieść rybałta), Z. Przesmycki (prowadził dział U poetów), J. Kasprowicz, W. Orkan, K. Przerwa-Tetmajer, E. Porębowicz. Od marca 1918, po wydaniu nru poświęconego grupie pozn. plastyków-ekspresjonistów Bunt, oblicze Z. zaczęli kształtować twórcy młodego pokolenia (zwł. S. Kubicki i A. Bederski), znajdujący się pod silnym wpływem niem. ekspresjonizmu (nawiązano bliską współpracę z gł. organami tego ruchu „Der Sturm" i lewicującą „Die Aktion"), podejmujący polemikę z tradycją, ideami Młodej Polski (wiersz-manifest Bederskiego Czytelniku pobożny), pozn. konserwatyzmem. Krąg współpracowników poszerzył się czasowo o młodych poetów warsz. związanych z czas. —» „Pro arte et studio" ipóźniej ze —» „Skamandrem" (J. Iwaszkiewicz, J. Tuwim, A. Słonimski, K. Wierzyński, W. Horzyca) oraz o członków krak. grupy artyst. Formiści Pol. (Z. Pronaszko, L. Chwistek i in.), występującej pierwotnie p.n. Ekspresjoniści Polscy. W końcowym okresie istnienia, otwartym w pocz. 1920 manifestem J. Stura Czego chcemy, dominowały w Z. hasła „czystego ekspresjonizmu", uwolnionego zwł. od teozoficzno-okultystycznych spekulacji J. Hulewicza, w praktyce jednak nowy kierunek czasopisma był kontynuacją uprzedniej, ro-mantyczno-modernistycznej wykładni ekspresjonizmu. Poza Sturem czołowymi pisarzami Z. byli w tym czasie Z. Kosidow-ski (programowy szkic Z zagadnień twórczości), E. Zegadłowicz, J. Wittlin, R. Eminowicz.

Niezależnie od ambicji programowych, które nie zostawiły trwalszych śladów w świadomości lit. epoki, Z. odegrał znaczną rolę w przełomowym momencie odzyskania niepodległości, jako miejsce skupienia starszych i młodszych pisarzy z całego kraju (Poznań, Warszawa, Kraków, Lwów), współpracy literatów z artystami-malarzami i grafikami (czasopismo miało bogatą oprawę piast.), kontaktów kult. polsko-niemieckich. Zasłużył się też dla unowocześnienia życia kult. Wielkopolski (akcje publicyst. i odczytowe, tzw. wieczory Z.), a także dla upowszechnienia znajomości literatury świat, (liczne przekłady twórców z kręgu romantyzmu i szeroko pojętego modernizmu). W 1918-22 nakładem Z. ukazało się ponad 20 publikacji książkowych (częściowo w ramach specjalnej serii Biblioteka Z.), m. in. antologia własnych tekstów programowych, utworów lit. i graficznych Brzask epoki. W walce o nową sztuką (1920) oraz Hymny Wittlina - najwybitniejsze osiągnięcie lit. ówczesnego ekspresjonizmu.

OLP VI 1 (J. Ratajczak); Z. KOSIDOWSKI „Z." i ekspresjonizm. Garść wspomnień i refleksji, w: Fakty i złudy, Poz. 1931; S. HELSZTYŃSKI „Z." Hulewiczów w Kościankach, w: Przybyszewski, wyd. 2 Kr. 1966; E. PAWLAK Grupa literacko-artystyczna „Z.", w: Życie literackie Poznania w latach 1917-1939, Poz. 1971; K. RUDZIŃSKA Artysta wobec kultury. Dwa typy autorefleksji literackiej: ekspresjoniści „Z." i Witkacy Wr. 1973; E. KUŹMA Koncepcja języka poetyckiego w teoriach polskiego ekspresjonizmu (grupa „Z."), „Pam. Lit." 1973 z. 1.

Podobne prace

Do góry