Ocena brak

Zasada demokratycznego państwa prawnego (elementy formalne i materialne)

Autor /Borys Dodano /10.08.2011

Zasada ta została wprowadzona do ustroju naszego państwa w ważnym mo­mencie, tj. w toku rewizji Konstytucji PRL z 29 grudnia 1989 r. (rewizja usuwała stalinowski rdzeń z przepisów Konstytucji). Przepis ustanawiający zasadę państwa prawnego został umieszczony w miejsce ówczesnego art. 1 Konstytucji (Polska jest państwem socjalistycznym). Okoliczność tę przyta­czam dlatego, że wskazuje ona na rolę, jaką ustrojodawca przypisywał za­sadzie „demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej" dla charakterystyki ustroju.

W Konstytucji z 1997 r. przepis wyrażający tę zasadę znalazł się w art. 2. Treść zasady demokratycznego państwa prawnego można, najogólniej, zrekonstruo­wać na podstawie orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. TK opierał się na ugruntowanym znaczeniu zasady państwa prawnego w naszym kręgu kultury prawnej. Jeszcze do 1997 r. Trybunał Konstytucyjny wyróżniał zasady szcze­gółowe wynikające, zasady państwa prawnego, często wypowiadając się tak­że o relacjach między zasadami pochodnymi a „konstytucyjną klauzulą gene­ralną", jaką jest państwo prawne.

Po pierwsze to zasady dotyczące praw człowieka. Stosunki między wła­dzą a obywatelami mają się opierać na prawie, zabronione jest arbitralne po­stępowanie ze strony władzy. Trybunał z zasady państwa prawnego wyinter­pretował zasady (zarówno materialne, jak i formalne) dotyczące wolności i praw, np. domniemanie niewinności, prawo do sądu, prawo do ochrony ży­cia, prawo do prywatności, zasada proporcjonalności (czyli zakaz nadmiernej ingerencji w prawa jednostki), zasada praworządności, zasada sprawiedli­wości społecznej.

Po drugie jest to grupa zasad dotyczących stanowienia (tj. sposobu wyda­wania) prawa. Wśród nich na czołowym miejscu znajdują się zasady przy­zwoitej legislacji — czyli reguły, jakich musi przestrzegać prawodawca w wydawaniu przepisów prawa. Zaliczamy do nich następujące zasady: za­ufanie obywatela do państwa (inaczej: zasada lojalności państwa wobec obywatela), zakaz działania prawa wstecz (lex retro non agit), zasadę lex severior non agit, nakaz dochowania odpowiedniego okresu dostosowaw­czego przy wprowadzaniu prawa w życie (vacatio legis), ochronę praw na­bytych, określoności prawa (czyli jasności przepisów).

Po trzecie są to zasady dotyczące sposobu organizacji i funkcjonowania państwa. Chodzi tu przede wszystkim o zasadę trójpodziału władzy, a na jej gruncie — o zasadę względnej swobody ustawodawcy w kształtowaniu pra­wa. Wartością konstytucyjną w funkcjonowaniu państwa jest także „zapew­nienie równowagi budżetowej" — gdyż od niej zależy zdolność państwa do działania i rozwiązywania jego różnorodnych interesów.

Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na inne praktyczne znaczenie zasa­dy demokratycznego państwa prawnego w okresie przed przyjęciem Kon­stytucji z 1997 r. i po tym czasie. W obydwu tych okresach podstawowa treść owej zasady jest rozumiana przez TK w taki sam sposób. Zarazem po przyjęciu Konstytucji z 1997 r. wiele z reguł wyprowadzanych dotąd z za­sady demokratycznego państwa prawnego (nazywano ją w związku z tym „konstytucyjną klauzulą generalną") zostało odrębnie wyrażonych w po­szczególnych przepisach Konstytucji.

Podobne prace

Do góry