Ocena brak

ZAPOLSKA GABRIELA, właśc. Maria G. Janowska, z Korwin-Piotrowskich, 1 v. Śnieżko, inne pseud.: Józef Maskoff, Walery Tomicki

Autor /andzi Dodano /06.04.2012

ZAPOLSKA GABRIELA, właśc. Maria G. Janowska, z Korwin-Piotrowskich, 1 v. Śnieżko, inne pseud.: Józef Maskoff, Walery Tomicki, ur. 30 III 1857 w Podhajcach pod Łuckiem, zm. 21 XII 1921 we Lwowie, dramatopisarka, powieściopisarka, nowelistka. Urodzona w zamożnej rodzinie ziemiańskiej, wydana nieszczęśliwie za mąż, zerwała 1881 z mężem i rodziną. Bez środków do życia, została współpracowniczką „Gazety Krak.", a od 1882 aktorką (pod pseud. Gabriela Zapolska). Występowała w Krakowie, w galie, zespołach wędrownych, we Lwowie i Poznaniu. Niepowodzenia aktorskie skłoniły ją do wyjazdu 1889 do Paryża, gdzie miała nadzieję zrobić karierę artystyczną, Grała tam jedynie drobne role w teatrzykach bulwarowych, od 1892 w Theatre Librę A. Antoine'a, a 1895 również w modernist. Theatre de l'Oeuvre. Nawiązane w tym okresie kontakty Z. z nowatorskimi kręgami teatr.; z grupą malarzy tzw. nabistów, a także z socjalist, pol. emigracją, miały duże znaczenie dla jej rozwoju art. i ideowego. Po powrocie do kraju występowała nie bez pewnych sukcesów w teatrzykach ogródkowych w Warszawie, w zespołach objazdowych, w teatrze krak. pod dyrekcją T. Pawlikowskiego (1897/98, 1898/99) i w teatrze lwowskim (1899/1900). Z powodu zatargów z dyrektorami teatrów musiała zrezygnować ze sceny, która była pasją jej życia. W 1900-01 felietonistka „Słowa Pol. " (m.in. cykl Przez moje Okno) i recenzentka teatralna. W 1902 prowadziła w Krakowie szkołę dram., która na pocz. 1903 dała kilka przedstawień jako Scena Niezależna, współpracowała też z prasą krak. (m. in. felietony w „Nowfej Reformie" i recenzje teatr, w „Ilustracji Polskiej"). Od 1904 mieszkała we Lwowie, gdzie zorganizowała wraz z drugim mężem, malarzem S. Janowskim, wędrowny zespół aktorski, który jako Teatr G.Z. objeżdżał prowincję galic. 1907 i 1908, a 1912-13 była kierownikiem lit. Teatru Premier. W 1908-09 ogłaszała felietony w „Słowie Pol.", a nast. do 1913 w „Wieku Nowym".

Twórczość lit. rozpoczęła nowelami, wyd. później pt. Z dziejów boleści (1890, pod pseud. Mary a). Debiutowała opowiadaniem Jeden dzień z życia róży („Gaz.Krak." 1881). Od 1883 ogłaszała nowele i powieści w prasie lwow., potem i w warsz., przede wszystkim w —> „Przeglądzie Tyg.", którego stała się bliską współpracowniczką (do 1895). Drukowane w tym piśmie utwory (zwł. opowiadanie Małaszka 1883, romans dziedzica z namiętną chłopką ukr., Kaśka Kańatyda 1885-86, Przedpiekle 1889, naturalist. powieść o pensji żeńskiej), oraz jej pierwsza książka, tom nowel Akwarele (1885), wywołały oburzenie konserwatywnej krytyki i stały się przedmiotem ostrych polemik (m. in. paszkwil J.L. Popławskiego Sztandar ze spódnicy,Prawda" 1885). Uważana za naśladowczynię Zoli, Z. traktowała naturalizm jako kierunek, który ukazując „nagą prawdę życia" we wszystkich jego najbardziej drażliwych i ponurych przejawach, służy przede wszystkim celom społecznym. Ta koncepcja ideowo-artystyczna charakteryzowała prawie całą dalszą twórczość lit. i publicystyczną Z. mimo krótkotrwałego poddawania się wpływom modernizmu oraz skłonności do sentymentalno-patetycznych efektów. Z twórczości prozatorskiej do znaczniejszych dzieł Z. należą cykl nowel. —> Menażeria ludzka (1893) i powieści: Janka (1895), powstała pod wpływem idei socjalist., pojętych jednak przez Z. w sposób powierzchowny, Fin-de-siecle'istka (1897), próba kryt. spojrzenia na przemiany umysłowe, kult. i obycz. na schyłku XIX w., Zaszumi las (1899), gdzie odtworzyła środowisko pol. emigracji w Paryżu, a przede wszystkim społ.-obycz. powieści —> Sezonowa miłość (1904) i jej kontynuacja Córka Tuśki (1907), O czym się nie mówi (1909) i O czym się nawet myśleć nie chce (1914), nt. prostytucji i chorób wenerycznych, Kobieta bez skazy (1913), demaskująca obłudę obyczajowości mieszczaństwa. Do słabszych należą m. in. powieści psychol.: Jak tęcza (1902), A gdy w głąb duszy wnikniemy (1903). W twórczości dram. uległa Z. początkowo wpływom melodramatu umoralniającego, widocznym w adaptacji Kaśki Kariatydy (wyst. 1895) oraz sztukach dla teatrzyków ogródkowych, m. in. Małka Szwarcenkopf (wyst. 1897) i Jojne Firułkes (wyst. 1898), w których wprowadziła na scenę środowisko żyd. proletariatu. Zaatakowana za wprowadzenie tematu żyd. Z. odpowiedziała na nie powieścią, ,Antysemitnik' (1899). Obdarzona świetnym wyczuciem aktualnych nastrojów społeczeństwa, podjęła współcz. tematykę patriot. w melodramatach Tamten (wyst. 1898) i Sybir (wyst. 1899). Problematyka ideowa przerastała jednak intelektualne i artyst. możliwości Z. Podobnie nie przedstawiały większych walorów dramaty związane tematycznie z twórczością publicystyczną Z.: Tresowane dusze (wyst. 1902), w których ostro skrytykowała stosunki w środowisku dziennikarskim, Mężczyzna (wyst. pt. Ahaswer 1902) czy Nieporozumienie (wyst. 1903), oraz próby sztuk modernist. i historycznych. Zdolność obserwacji, wyczulenie na wady i śmieszności ludzkie, drapieżne demaskatorstwo właściwe talentowi Z. sprawiły natomiast, iż jej wybitnym osiągnięciem stały się satyr, komedie obycz., demaskujące obłudę moralną mieszczaństwa: —> Żabusia (1897), —> Moralność pani Dulskiej (1906), Ich czworo (1907), Panna Maliczewska (1910), a także komedia salonowa o czworokącie małżeńskim Skiz (1909). Utwory te zyskały duże powodzenie i weszły na stałe do repertuaru scen polskich.

Twórczość Z. budziła kontrowersyjne sądy i była przedmiotem ostrych ataków zachowawczej krytyki, która oskarżała pisarkę o lubowanie się w „podkasanycl\tematach" i zajmowanie się wyłącznie problematyką płci. Ocena taka się nie utrzymała. Była Z. pisarką społecznie zaangażowaną, której walka z moralnością mieszcz. odgrywała ówcześnie dużą rolę, a której dorobek dramatopisarski zajmuje istotne miejsce w rozwoju pol. komedii obycz. i pol. dramatu popularnego.

Wydanie zbiorowe dzieł, t. 1-26, Lw. 1922-27; Dzieła wybrane, red. J. Skórnicki, T. Weiss, wstęp T. Weiss, t. 1-16, Kr. 1957-58; Publicystyka, cz. 1-2 oprac. J. Czachowska, E. Korzeniewska, cz. 3 oprac. J. Czachowska, Wr. 1958-62; Dramaty, oprac. A. Raszewska, wstęp Z. Raszewski, t. 1-2, Wr. 1960-61; Listy, zebrała S. Linowska, red. M. Fik, wstęp E. Krasiński, t. 1-2 W. 1970. OLP IV 4 (J. Czachowska); E. KORZENIEWSKA Z badań nad ideologią G.Z., w: O Marii Dąbrowskiej i inne szkice, Wr. 1956; J. CZACHOWSKA G.Z. Monografia biobibliograficzna, Kr. 1966; Z. GREŃ Zapolskiej sprawa polska, w: Rok 1900, Kr. 1969; J. Czachowska Recepcja Z. w latach 1966-1971, „Pam. Teatr." 1972 z. 1.

Podobne prace

Do góry