Ocena brak

Zamek

Autor /Nikanor Dodano /09.11.2012

1) zamknięty zespół elementów obronnych,
jak wały, mury, baszty itp. oraz zabudowań mieszkalnych.

Z. wznoszono najczęściej dla przedstawicieli
władzy centr. - starostów, burgrabiów; na ziemiach
poi. od 2 poi. XIII w. Najczęściej budowano z. z kamienia,
cegły, niekiedy też drewn.

W 2 poł. XV w. powstawały
liczne z., często wspaniałe, wzorowane na
monarszych, będące obronną rezydencją możnowładcy
świeckiego lub duchownego, z rozbudowanym
podzamczem o zamkniętym układzie obejmującym
zabudowania gosp., stajnie i spichrze. Po
wprowadzeniu broni palnej zwiększyło się rozstawienie
baszt i wystąpiło podwyższenie murów (kurtyn).

W pocz. XVI w. niejednokrotnie nadbudowywano
mury i baszty starych zamków. Udoskonalenia w
artylerii oblężniczej pod kon. XV w. pociągnęły za sobą
konieczność obniżania murów, wzmocnienia obrony flankowej baszt wjezdnych i poszerzenia
baszt artyleryjskich w -> basteje.

W poł. XVI w. wprowadzono do z. system fortyfikacji
bastionowej zamieniając z. w twierdze. W tym
samym czasie wykształcił się typ pałacu z elementami
warownymi, przede wszystkim o charakterze dekor.
(narożne wieże cylindryczne, pałac osłonięty kwadratowym
lub pięciobocznym wałem bastionowym).
Jako ośrodki osadnicze z. dzielą się na s a m o t n e
i związane z miastem

a) bliskim sąsiedztwem (np.
Chęciny);

b) z murami obronnymi miasta, lecz górujące
nad nim położeniem (np. Czersk);

c) sprzężone
przez usytuowanie w narożu muru miejskiego (np.
Łęczyca).

Pod względem genezy z. dzielą się na: odśrodkowe,
powstałe z wolno stojącej wieży obronnej,
wokół której zbudowano zespół warowny, lub
dośrodkowe, powstałe w wyniku umocnienia wybranego
terenu pierścieniem murów, wewnątrz którego
powstała zabudowa, np. wieża mieszkalna stanowiąca
zarazem śródszaniec. Pod względem topograficznym
z. dzielą sią na nizinne, często wznoszone
na starych grodziskach, i wyżynne, wykorzystujące
układ topograficzny terenu do celów obronnych.

Pod względem geogr. wyróżnić należy zespoły z.,
które wraz z warownymi miastami zamykają ważne
szlaki komunikacyjne (np. dolina Dunajca) lub kontrolują
przejścia graniczne (jak 50 z. zbudowanych z
inicjatywy Kazimierza Wielkiego na pograniczu pol.-
śląskim w XIV w.).

Najprostszy układ przestrzenny z. stanowi wysoka
wieża mieszkalna ok. 30 m wys., jednoprzesrrzenna
lub w dolnych kondygnacjach podzielona na izby,
z salą na 2 piętrze, zbudowana na planie kwadratu,
otoczona fosą. Wieże obronne wznoszono na planie
koła (wieże cylindryczne) lub na planie dzioba, szpicem
zwróconym na zewnątrz.

Z. o rozbudowanych
układach przestrzennych dzielą się na nieregularne,
występujące niezależnie od warunków topograficznych
(np. z. w Opolu) i regularne lub zbliżone do geom.
ujęcia planu (np. z. w Uniejowie, Ciechanowie);

2) metal, część składowa ręcznej broni palnej
umożliwiająca odpalenie naboju w lufie.

Najprymitywniejszą
formą był z. lontowy, w którym
końcówka tlącego się lontu,
wsunięta w szczęki kurka, za pociągnięciem
dźwigni spustowej dotykała panewki z prochem,
skąd ogień przez otwór zapału przedostawał się
do komory nabojowej w lufie, w użyciu od poł.
XV w. aż do kon. XVII w.

Pierwszym mech. z. samoczynnie
krzeszącym ogień był z. kołowy
(I). Sprężyna za naciśnięciem spustu obracała koło
stalowe krzeszące do panewki iskrę z pirytu zamocowanego w szczękach
kurka.

Skomplikowany i kosztowny ten z.
został wprowadzony w
1 poł. XVI w. i był stosowany do pocz. XVIII w. Znacznie
mniej skomplikowany, a tym samym tańszy w produkcji, był z. skałkowy (II), gdzie napięty kurek
spadał na ruchome krzesiwo, a ściśnięty w jego
szczękach krzemień krzesał iskrę do panewki z prochem.

Rozpowszechnił się w Europie w XVII w. i przetrwał
do poi. XIX w. Podobną konstrukcję miały pierwsze
z. kapiszonowe (III), w których spadający
kurek powodował detonację kapiszona założonego
na kominek na lufie. Pierwsze takie z. powstały na
pocz. XIX w., a używane były jeszcze w 2 poł. XIX w.

Umieszczenie kapiszona w naboju zespolonym pozwoliło
na wprowadzenie ok. 1850 z. iglicowego,
stosowanego do dzisiaj.

Podobne prace

Do góry