Ocena brak

Zagadnienie trwałości aktu administracyjnego (w czasie)

Autor /Stachu Dodano /12.08.2011

Dotyczy ono tego czy akt niewadliwy ma moc trwania czasowo nieograniczoną, czy też może być cofnięty lub zniesiony jednostronnie przez organ administracji publicznej, a jeśli tak – to pod jakimi warunkami i w dowolnym czasie. Zagadnienie to jest szczególnie ważne w odniesieniu do aktów przyznających uprawnienia indywidualne. 

W odniesieniu do trwałości aktu to poglądy w ustawodawstwie i doktrynie różnią się. Administracja dąży do tego, aby mieć wolną rękę, tj. aby móc swoje akty zmieniać lub znosić w każdej chwili. Ustawodawca musi brać pod uwagę interesy osób, na których korzyść zostały wydane a. a., przede wszystkim musi uwzględniać postulat stabilizacji stosunków prawnych i jednolitej wykładni prawa przez administrację. Przy aktach deklaratoryjnych administracja, po należytym ustaleniu stanu faktycznego, orzeka tylko co jest prawem, możność dowolnej zmiany decyzji przy tym samym stanie faktycznym oznaczałoby w gruncie rzeczy przekreślenie zasady związania administracji przez ustawy. Dlatego ustawodawca musiał wprowadzić pewną linię graniczną, zezwalając administracji w pewnych przypadkach na cofanie lub zmianę wydanych przez nią aktów, a w innych – wprowadzając instytucję niewzruszalności a. a., w tym niektórych aktów wadliwych.

Linia graniczna przebiegała rozmaicie, w zależności od form ustrojowych państwa. W państwie absolutnym akt wiązał poddanego, a nie wiązał administracji, która mogła swoje akty zmieniać lub uchylać; obowiązywał system praw jednostronnie podmiotowych.

Państwo liberalne oparło swój porządek prawny na punkcie indywidualistycznym. Prawa podmiotowe stanowią granicę odwołalności a. a. przez administrację. Poza przypadkami przewidzianymi w ustawie prawo podmiotowe jest nieodwołalne. Kontrola sądowa aktu administracyjnego jest stosowana na wniosek osób, które zarzucają naruszenie ich praw podmiotowych.

W państwie socjalistycznym uwzględniano przede wszystkim interes społeczny. Ochrona interesu indywidualnego, uprawnień indywidualnych uzależniona była od interesu społecznego, tj. od nie pozostawania w sprzeczności z interesem społecznym. W sferze gospodarczej ochrona interesu indywidualnego praktycznie nie istniała. Uprawnienia w sferze gospodarczej dla podmiotów tzw. gospodarki nieuspołecznionej stanowiły ograniczenie dla sektora uspołecznionego, utrudniały planowanie gospodarcze i centralne zarządzanie gospodarką. Dlatego dla podmiotów gospodarki nieuspołecznionej wydawano zezwolenia czasowe (na czas określony) bądź odwołalne.

Trwałość a. a. lub jego odwracalność może być określana w przepisach prawnych, które stanowią o wydawaniu aktów w danej dziedzinie. Zachodzie pytanie, czy akt prawomocny jest trwały, gdy nie jest dotknięty wadami pociągającymi za sobą wzruszalność czy nawet nieważność. Wyłania się problem prawomocności a. a.

W rozumieniu prawa administracyjnego słowo „prawomocność” ma dwa znaczenia: prawomocność formalną i materialną.

Prawomocność formalna to inaczej niezaskarżalność aktu administracyjnego polegająca na tym, że strona nie może spowodować uchylenia lub zmiany aktu przez wniesienie zwyczajnego środka prawnego. Akt prawomocny formalnie nie może być zmieniony ani zniesiony na skutek wniosku strony; jest dla niej wiążący i tworzy prawo (res iudicata ius facit inter partes). Akt a. nie jest przez to formalnie prawomocny dopóty, dopóki stronie przysługuje prawo wniesienia zwyczajnego środka prawnego. Prawomocność formalna powstaje więc z chwilą upływu terminu do wniesienia zwyczajnego środka prawnego albo też z chwilą wydania aktu, od którego nie przysługuje środek prawny. Jest to więc instytucja ściśle procesowa, polegająca na niemożności wniesienia zwyczajnych środków prawnych i w następstwie tego, na ustaleniu stosunku prawnego między organem, który akt wydał, a podmiotem, który na podstawie tego aktu uzyskał uprawnienie.

Prawomocność materialna polega na tym, że a. a. nie może być zniesiony ani zmieniony, zarówno na wniosek strony ani też przez organ z urzędu, aktem równorzędnym. Akt prawomocny materialnie wiąże zarówno strony, jak i organy (res iudicata ius facit inter omnes). Prawomocność materialna oznacza więc niewzruszalność aktu. Jest to więc pojęcie szersze od prawomocności formalnej. Każdy akt prawomocny materialnie jest jednocześnie prawomocny formalnie, ale twierdzenia tego nie można odwrócić.

Prawomocność odnosi się do aktów adresowanych do strony, aktów na podstawie których ktoś nabył uprawnienia indywidualne. Z tej przyczyny prawomocność nie obejmuje aktów wewnętrznych ani też poświadczeń, ale wyłącznie prawotwórcze akty wewnętrzne, kształtujące konkretną sytuację prawną adresatów.

Prawomocność oznacza niemożność uchylenia lub zmiany aktu przez akty równorzędne, ale nie oznacza odporności na akty prawne wyższej rangi. Dlatego ustawy lub akt normatywny wydany na podstawie upoważnienia ustawowego mogą powodować utratę mocy obowiązującej przez akty administracyjne (lex superveniens). Ustawodawca powinien jednak chronić prawa nabyte i dlatego nie powinien korzystać z możliwości pozbawienia w drodze ustawowej uprawnień indywidualnych, nabytych na podstawie aktów administracyjnych. Również zmiana stanu faktycznego może spowodować konieczność wydania nowego aktu administracyjnego; poprzedni prawomocny akt administracyjny nie stoi temu na przeszkodzie.

Wreszcie należy zaznaczyć, że prawomocność a. a. nie chroni przed wywłaszczeniem prawa. Na podstawie art. 161 k.p.a. naczelny organ administracji państwowej, a w pewnym zakresie również wojewoda, może uchylić lub zmienić w niezbędnym zakresie każdą decyzję ostateczną, jeżeli w inny sposób nie można usunąć stanu zagrażającego życiu lub zdrowiu ludzkiemu albo zapobiec poważnym szkodom dla gospodarki narodowej lub dla ważnych interesów państwa. Strona, która poniosła szkodę na skutek uchylenia lub zmiany decyzji w tym trybie, ma prawo do odszkodowania za poniesioną rzeczywistą szkodę od organu, który uchylił lub zmienił decyzję. Dlatego instytucję tę można określić jako wywłaszczenie prawa nabytego na podstawie niewadliwej ostatecznej decyzji. Wywłaszczenie to dokonywane jest w interesie publicznym.

Podobne prace

Do góry