Ocena brak

ZAGADKA, gadka (staropol.), utwór w postaci najprostszej

Autor /Elwirka Dodano /06.04.2012

ZAGADKA, gadka (staropol.), utwór w postaci najprostszej złożony ze zdania pytającego i peryfrastycznie lub metaforycznie ujętej wskazówki, czego powinna dotyczyć odpowiedź. Z. należą do tworów bardzo starych; spotykane są w kulturach ludów prymitywnych, gdzie być może pełniły funkcję kultową, od wieków stanowią przedmiot opracowań lit. (z. u Ezopa, w Edypie królu Sofoklesa, w romansie greckim). W Polsce odgadywanie z., czyli „gadanie się", należało już w XVI w. do rozrywek towarzyskich („gadki pokryte" wspomniane przez Kochanowskiego w XII pieśni Sobótki); podobnie było i w kulturze lud., o czym świadczą bogate materiały zebrane przez Kolberga i in. folklorystów XIX w. Z. ludowa ma za temat zjawiska atmosferyczne, ciała niebieskie, rośliny, sprzęty, zwierzęta, niekiedy przedstawione metaforycznie, z dużym kunsztem artystycznym. Rzadziej sięga ona do tematyki rei., przybierając np. postać rymowanek katechizmowych, zapewne pod wpływem z. szkolnych, niekiedy opartych na wzorach hebr. księgi liturgicznej Hagady. Z. ludowa wykorzystuje grę słów (np. gąsior - ptak i gąsior - naczynie), czasami wprowadza elementy sofistyczne, humor absurdalny, zdarzają się również teksty lud. obsceniczne, najczęściej oparte na dwuznaczności sformułowań i posiadające dwa rozwiązania, przyzwoite i nieprzyzwoite. Niektóre z., blisko - z racji metaforycznego charakteru - związane z —> przysłowiem, pełnią ważną funkcję w pieśniach lud. i zwł. w bajkach lud., gdzie jednym z zadań bohatera bywa ich odgadywanie (Mądra dziewczyna, Król i opat znany u nas z XVI-wiecznych Facecji polskich i opowieści o Sowiźrzale).

Wszystkie niemal typy z. znane z tradycji lud. spotykamy w najstarszym ich zbiorze pol., Gadki rozmaite, którymi rozum ludzki może być naostrzon (1552), znanym we fragm. i przekazanym częśc. przez późniejsze, znacznie zmodernizowane edycje. Z. literacką różni od ludowej w zasadzie jedynie bardziej wyszukana metaforyka, często oparta na wzorach obcych. Najdawniejsze jej okazy znajdują się w tłum. w XVI w. —> Rozmowach, które miał król Salomon mądry z Marchołtem (—> Marchołt), w Historii o Apollonie, królu tyrskim (ok. 1540), w Historiach rzymskich (—> Gesta Romanorum), nadto w —> Żywocie Ezopa Biernata z Lublina. Miłośnikiem z. był Kochanowski, który kilka ich, ujętych w szatę łac., dał w Foricoeniach, jedną zaś, nieprzyzwoitą, we Fraszkach. Treści obsceniczne przekazywali w formie z. J. A. Morsztyn i U. Radziwiłłowa, z. polityczne wprowadził Sienkiewicz w Potopie, być może w ślad za nieznanym źródłem z XVII w., z. zaś ludowe jako dokument kultury chłopskiej przytaczali Reymont w Chłopach i Orzeszkowa w noweli W zimowy wieczór.

SFP (J. Krzyżanowski)! S. FOLFASINSKI Polskie z. ludowe, W. 1975; J. M. KASJAN Poetyka polskiej z. ludowej, Tor. 1976; J. KRZYŻANOWSKI Z. i jej problematyka, w: Szkice folklorystyczne, t. 3, Kr. 1980.

Podobne prace

Do góry