Ocena brak

Zabytki języka ; Bogurodzica, Kazania......

Autor /dezerter Dodano /14.04.2011

Bogurodzica Najstarszym drukowanym polskim tekstem poetyckim jest  „Bogurodzica” (otwiera „Statut polski” z 1506 roku Jana Łaskiego). Czas jej powstania do dziś budzi żywe dyskusje badaczy; jak pozwalają  sądzić  najnowsze ustalenia językoznawcze, narodziny tekstu związane są z początkami  panowania Władysława Jagiełły, a więc z wiekiem XIV.         

Wzorowana jest na hymnach grecko - bizantyjskich, jak świadczy  m.  in. sam wyraz Bogurodzica, będący wiernym tłumaczeniem greckiego  Theotokos. Najstarsza część pieśni składa się z dwóch zwrotek. Pierwsza skierowana jest bezpośrednio do Matki Boskiej z prośbą o wstawiennictwo u Syna, by zechciał wysłuchać ludzkich próśb. Druga zwrotka, skierowana  jest  do Syna Bożego, zawiera błagania o „zbożny pobyt” na ziemi i  „rajski  przebyt” po śmierci. Pieśń jest źródłem wiadomości o  słownictwie  i  formach gramatycznych ówczesnej polszczyzny. Obok słowa  „Bogurodzica”  występują inne archaizmy językowe, np. dziela (dla), bożyc (syn Boży), zbożny  (dostatni), sławiena (sławiona), zwolena (wybrana), jąż  (która),  jegoż  (o co). Inaczej też wyglądała 2 osoba l. poj. trybu rozkazującego - zyszczy, spuści, raczy. Różnice w głosowni ukazują wyrazy sławiena (dziś sławiona) i krzciciel (dziś chrzciciel). Wołacz deklinacji żeńskiej równy był  mianownikowi, np. Bogurodzica, dziewica, Maryja (dziś powiedzielibyśmy - Bogurodzico, dziewico, Maryjo).         

Rymy zewnętrzne i wewnętrzne, budowa trójdzielna - każde trzy wersy to zamknięta myśl (oddzielna). Autor próbował się zbliżyć do sylabizmu Archaizmy: szyk przestawny wyrazów w zdaniu, archaizmy fleksyjne,  fonetyczne.         

Choć Bogurodzica ma charakter pieśni religijnej, szybko wyszła poza mury Kościoła i stała się jak gdyby hymnem narodowym. Jak twierdzą ówczesne świadectwa, śpiewało ją rycerstwo polskie pod Grunwaldem i pod Warną (kronika Jana Długosza).  Jednocześnie  stanowiła nadal nieodłączną część ważniejszych uroczystości kościelnych. Średniowieczne zabytki języka polskiego             

Chronologicznie pierwszym zabytkiem jest  geograficzno-historyczny opis anonimowego autora, sporządzony w Bawarii i  dlatego skrótowo nazwany Geografem Bawarskim. Rękopis ten pochodzi z IX w.  Zawiera nazwy plemion polskich.              

Drugi zabytek to najdawniejszy polski dokument, tzw. Dagome index, w którym Mieszko I oddawał państwo pod opiekę papieża.  Dokument ten został sporządzony najprawdopodobniej ok. 990 r.             

Trzeci chronologicznie zabytek  to  Kronika  merseburskiego biskupa Thietmara, zawierająca m. in. opis walk  niemiecko  -  polskich w latach 1000, 1010, 1015. Thietmar wymienia  nazwy  niektórych plemion polskich, grodów i rzek, wymienia także imię Bolesława Chrobrego.

             Kolejnym i o wiele obszerniejszym jest zabytek z XII wieku.      

Bulla gnieźnieńska pochodzi z 1136 roku i  została  sporządzona  w kancelarii papieskiej. Rękopis zawiera  rejestr  dóbr  arcybiskupa gnieźnieńskiego zatwierdzonych przez papieża. W treść zostało wplecionych 410 wyrazów polskich, tzw. nazw miejscowych i osobowych.              

Księga henrykowska zawiera dzieje  klasztoru  cystersów,  a także wśród zapisków z 1270 r. znajduje się pierwsze polskie  zdanie po polsku: daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj (daj,  niech  ja pomielę, a ty odpoczywaj).             

Teraz można już wyróżnić kolejne dzieła poezji i prozy:

             P o e z j a . Z kręgiem kultury kościelnej związane są  także  wiersze  o śmierci „Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią” (XV wiek) napisana została w typowym dla średniowiecza gatunku dialogu. W utworze tym uwidacznia się proces przechodzenia od wiersza asylabicznego,  nie liczącego się z rachunkiem sylab w wersie, do sylabizmu  względnego, który  wprowadza  zdecydowaną  przewagę  określonego  rozmiaru zgłoskowego wersów. Rytmika zostaje wzbogacona poprzez  wprowadzenie nie tylko rymów parzystych (aa, bb), lecz także  ogarniających szereg sąsiadujących wersów.             

Literacką wartość „Rozmowy  ...”  pogłębia  naturalistyczne przedstawienie śmierci oraz realistyczno-satyryczne obrazki z  życia różnych stanów i zawodów: duchowieństwa, zakonników,  sędziów, kupców.             

Z problematyką śmierci związana jest także „Skarga  umierającego” (powstała wkrótce po 1424 roku). Utwór ten jako pierwszy w literaturze polskiej, posiada gatunkowe cechy  testamentu  poetyckiego. Liryczne wyznanie umierającego dające świadectwo znikomości dóbr doczesnych skierowane jest do tych, którzy pozostają - do żywych. Ważne wydaje się również egzystencjalne tło utworu: poczucie samotności człowieka,  dramatyzm  życia  ludzkiego,  nieuchronność śmierci.             

Motywy ascezy dominują  w  „Legendzie  o  świętym  Aleksym” (druga połowa XV w.). O  artystycznych  walorach  utworu  decyduje między innymi jego epicki charakter z wyraziście naznaczonym  narratorem. Pełne niezwykłości życie bohatera służy  budującemu  opowiadaniu o osiągnięciu świętości na drodze umartwień i  rezygnacji z uroków materialnego świata. Do zabytków języka polskiego  inspirowanych kulturą świecką należy wiersz  Słoty  „O  zachowaniu  się przy stole” (połowa XV w.) oraz „Satyra na leniwych  chłopów”  (II połowa XV w.). Utwór satyryczny posiada istotne znaczenie dla rozwoju wiersza polskiego: reprezentuje bowiem w pełni już  wykrystalizowaną formę sylabizmu względnego, (wersy ośmiozgłoskowe  z  odstępstwami dziewięciozgłoskowymi).  Treścią  „Satyry  na  leniwych chłopów”, pisanej z pozycji  szlacheckiej,  staje  się  satyryczne przedstawienie pozorowania przez  chłopów  pracy  pańszczyźnianej.  Utwór wykorzystuje poetykę kontrastu: prostota, szczerość, prawość wyglądu chłopskiego kłóci się z obłudnością i fałszywością jego natury.              

P r o z a . Zabytki polskiej prozy średniowiecznej związane są z kulturą religijną i wynikają na ogół z inspiracji biblijnych, z chęci przyswojenia piśmiennictwu polskiemu fragmentów Starego  i Nowego Testamentu. Taki cel posiadają „Psałterz floriański” (przełom XIV/XV wieku); tłumaczenia „Księgi psalmów” - kanonicznych tekstów Starego Testamentu oraz „Biblia królowej Zofii” (przeznaczona dla ostatniej żony Władysława  Jagiełły);  tłumaczenia  różnych ksiąg Starego Testamentu. Do najstarszych  zabytków prozy  należą także teksty kazań kościelnych: „Kazania świętokrzyskie”  (przełom XIII/XIV w.) oraz „Kazania gnieźnieńskie” (XV w.).

 Polskie średniowiecze, podobnie jak cała kultura europejska w tym czasie jest dwujęzyczne. Obok pierwszych prób w  języku  ojczystym, rozwija się także piśmiennictwo (zwłaszcza proza) łacińskie. Na czoło wysunęły się dzieła historyczne i polityczne. Początki państwa piastowskiego opisał Gall Anonim. Z dworem  Kazimierza Sprawiedliwego z kolei związany był Wincenty Kadłubek (dzieło  swe pisał na początku XIII wieku). Jego kronika rezygnując z rzeczowego ujęcia historii na rzecz traktatu moralnego. Kadłubek realizuje znane w średniowieczu zalecenie Cycerona, że minione dzieje  należy nie tylko opowiadać, ale i upiększać. Historia musi być nauczycielką życia. U schyłku średniowiecza, w drugiej  połowie  XV  wieku, działał Jan Długosz, który dzieje Polski w swych „Rocznikach”  doprowadził do roku 1480. Długosz w sposób świadomy  i  konsekwentny korzystał z tekstów źródłowych oraz niezliczonej ilości dokumentów nie tylko polskich, ale i krzyżackich, węgierskich, czeskich,  litewskich i innych. Jego „Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa  Polskiego”,  zachowując  układ  kronikarski  (chronologiczny), przedstawiały zarazem całokształt badanych procesów historycznych.

Podobne prace

Do góry