Ocena brak

ZABURZENIA ZACHOWANIA PRZEJAWIAJĄCE SIĘ W FUNKCJONOWANIU DZIECKA W ROLI UCZNIA - Zaburzenia ujawniające się w kontaktach dzieci z rówieśnikami

Autor /Feliks Dodano /05.09.2011

Okres wczesnoszkolny to czas w życiu dziecka, w którym relacje rówieśnicze stają się bardzo ważne. Dzieci odkrywają uroki współdziałania. Uczą się dostosowywania swoich potrzeb do wymagań innych, wspólnie rozwiązują trudne sytuacje przez negocjacje i kompromisy. Znajdują radość we współpracy z innymi dziećmi.

U dzieci w wieku szkolnym wyraźnie zwiększa się zdolność do otwartego komunikowania i przyjmowania informacji o emocjach, doświadczeniach i poglądach innych. Dzieci są w stanie dawać wsparcie, słuchać, wyrażać sympatię, uczą się rozpoznawać i rozumieć przeżycia innych.

Tak dzieje się wówczas, gdy dojrzewaniu wymienionych umiejętności nie towarzyszyły poważne stresy, frustracje czy urazy. Często jednak wcześniejsze niekorzystne doświadczeni są tak silne, że blokują możliwości jakiejkolwiek wymiany czy współdziałania między dzieckiem a jego kolegami. Źródłem zaburzeń w tej sferze są na ogół relacje dziecka z rodzicami i starszym rodzeństwem. Wzory stereotypowych zachowań są przenoszone przez dziecko na relacje z rówieśnikami. Może wśród nich wystąpić używanie przemocy, rywalizacja, odrzucenie, izolowanie się, poniżanie innych. Niektóre z tych zachowań zostaną omówione.

Przemoc. Dla wielu dzieci stykanie się z przemocą jest powszechne. Czasem przemoc staje się dominującą formą aktywności. Dzieci biją się, przepychają, straszą. Większe nieporozumienia kończą się serią trudnych do przerwania kułaków, kopnięć, razów. Chłopcy (bo oni zwykle w szkole wywierają przemoc i padają jej ofiarą) nie podejmują prób konstruktywnego rozwiązania trudnych sytuacji. Nie próbują negocjować, nie są zdolni do kompromisów. Toczą walkę o pierwszeństwo. Muszą wygrać, być silniejsi. Odpychają słabszych, poniżają tych, którzy przegrali.

Uraz przemocy jest obecny wśród dzieci. Ten, kto przegrał, „odgrywa się” na kolejnym słabszym lub młodszym od siebie.

Przemoc nie musi przybierać formy fizycznego znęcania się. Może również, zwłaszcza w starszym wieku, polegać na poniżaniu, zmuszaniu do ustępstw, grożeniu czy straszeniu.

Źródłem większych agresywnych zachowań związanych z przemocą jest doznana uprzednio przemoc. Wywołuje ona w ofierze bardzo silny uraz. Uczucie bezsilności towarzyszące takiej sytuacji, stanowi poważne zagrożenie poczucia własnej wartości, co z kolei powoduje gwałtowną reakcję obronną dziecka. Przeniesienie się z pozycji ofiary na pozycję dręczyciela jest próbą odzyskania czy utwierdzenie zachwianego poczucia własnej wartości i siły.

W wyniku doznania przemocy ulegają zmianie sądy poznawcze o sobie i ludziach. Dziecko odbiera innych jako potencjalne zagrożenie, przed którym należy się bronić. Zgodnie z poglądem, że „inni chcą mi zrobić krzywdę”, wypracowuje obronne wzory zachowań, których celem jest uniknięcie poczucia bezsilności i poniżenia. Często takim stereotypem jest atak na potencjalnego „wroga”. Stać się nim może każdy. Dziecko odczuwa przymus okazywania swojej siły przez poniżanie innych. „Muszę okazać się silniejszy, bo inaczej okaże się słaby i zostanę skrzywdzony. Tylko agresywni są bezpieczni”.

Kompulsywny agresywne zachowania nie prowadzą jednak do istotnego wzrostu bezpieczeństwa. W każdej chwili może bowiem pojawić się ktoś silniejszy. Zarazem wygrywanie z innymi, zadawanie bólu tylko złudnie wyzwala z urazu własnego poniżenia. Dziecko dalej tkwi w kręgu bezsilności. Agresja, zadawanie bólu oddziela od ludzi, powiększa poczucie izolacji, samotności i zagubienia.

Charakterystyczną cechą urazu związanego z przemocą jest to, że napięcie emocjonalne, wywołane przez ten uraz jest odgrywane wobec innych osób niż te, które go wywołały. Łatwo ulega ono przeniesieniu. Na ogół pierwotną przyczyną agresji dzieci szkolnych są rodzice i inne osoby z rodziny dziecka. Przymus wywierany przez nie (niekoniecznie fizyczny), przeżyta bezsilność owocuje w postaci zwiększonej agresywności w szkole.

Rywalizacja. Rywalizacja miedzy dziećmi jest mechanizmem silnie determinującym charakter relacji w klasie. Często łączy się z przemocą, gdy wygrywaniu w jakiejś konkurencji uczestniczy poniżenie konkurentów. Dzieci wyśmiewają, ośmieszają słabszych (wolniejszych, gorzej piszących, niżej ocenianych). W nastroju rywalizacji, wzmacnianym często przez nauczyciela, wszystkie osiągnięcia i umiejętności tracą wartość. Uczeń nie jest w stanie cieszyć się z sukcesu, ponieważ ktoś inny jest lub może okazać się lepszy. Osiąganie sukcesu łączy się z niepewnością i stresem. Kompulsacyjne darzenie do tego, aby okazać się lepszym od innych, przejawiają szczególnie te dzieci, którym środowisko domowe nie zapewniło dostatecznie poczucia wartości własnej. Często koncentrują się ona na niedopuszczaniu do osiągnięcia sukcesu przez innych. Celem staje się własna wygrana (lub porażka innych) i łączy się z nią zysk (np. uznanie nauczyciela), a nie zdobycie wiedzy i umiejętności.

Odrzucenie i izolowanie się. Często zdarza się, że dzieci są odrzucające, opryskliwe wobec innych. Odmawiają współdziałania, nie godzą się na jakiekolwiek próby kontaktu. Wykazują obojętność wobec cudzych przeżyć, uczuć, doświadczeń. Nie przyjmują żadnych informacji ani komunikatów, również pozytywnych.

Podłożem takich zachowań są doznane przez dziecko urazy związane z deprywacją potrzeby bliskości. Dziecko odrzucające innych samo było odrzucane, lekceważone, nie słuchane. Najczęściej odpowiedzialni są za to rodzice, głównie od nich małe dziecko oczekuje dobrego dla siebie kontaktu.

Odpychane i lekceważone dzieci wyrabiają sobie niekorzystne sady na temat swojej atrakcyjności jako partnera. Nie ufają zainteresowaniu innych ludzi. Dotyczy to również osób dorosłych, z tym że dzieci zachowują się odrzucająco na ogół wobec rówieśników.

Odrzucają, aby odsunąć od siebie lęk przed odrzuceniem. Odrzucają również, aby „przerzucić uraz” na kogoś innego i w ten sposób pozbyć się własnego napięcia i bólu.

Do góry