Ocena brak

Z wody na ląd - Torfowiska wysokie i niskie

Autor /Bazylii Dodano /28.02.2012

 

Jedna z form zalądowienia zbiorników wodnych polega na tym, że wypełniają się po prostu glebą i zamieniają trwale w ląd. Występuje to zwłaszcza tam, gdzie zachodzi względna równowaga między opadami atmosferycznymi a parowaniem lub też parowanie przewyższa ilość wody dopływającej z opadów. W północno-zachodniej części gór Europy Środkowej oraz w bogatych w opady, chłodnych regionach nadmorskich ilość wody z opadów wyraźnie jednak przewyższa parowanie.

Mimo postępującego zalądowienia w jeziorach bezodpływowych i na obszarach równinnych z niedostatecznym odpływem wód gruntowych dochodzi wówczas do gromadzenia nadmiaru wody lub - na terenach równinnych - do powstawania skupisk wody w miejscach, w których wcześniej nie było jeziora.

W takich warunkach mogą powstawać torfowiska wysokie. Stanowią one szczególny typ terenów podmokłych, ponieważ potrafią całkowicie odizolować obszar powierzchniowy od podłoża. Kluczową rolę odgrywa w tym procesie jedna grupa roślin: torfowce.

Mają one zdolność narastania górą, jednocześnie obumierając dołem, przy czym części obumarłe działają dzięki swoim wielkim komórkom dosłownie niczym gąbka. Wsysają i zatrzymują nadmiar wody, mimo że środek torfowiska w wyniku wzrostu mchów torfowców podnosi się coraz wyżej - stąd nazwa tego typu torfowisk.

Z czasem całe torfowisko wysokie wypiętrza się, przybierając w przekroju kształ wypukłej soczewki! Partie brzeżne torfowiska wysokiego, tak zwany okrajek, zawierają wodę jeszcze stosunkowo zasobną w substancje mineralne. Im bliżej środka, tym mniejsza staje się zawartość substancji mineralnych i tym bardziej niski (kwaśny) staje się odczyn pH.

Rozpuszczone w wodzie kwasy humusowe zabarwiają wody torfowiska na kolor brunatny. Wapnia właściwie nie ma tu wcale. Zostałby natychmiast rozpuszczony i „pożarty" przez rośliny. Substancji pokarmowych potrzebnych roślinom do wzrostu jest tak mało, że tylko kilka niewymagają-cych gatunków radzi sobie z tym deficytem. W porównaniu z bliskimi krewnymi spoza torfowiska wysokiego ulegają one skarleniu, co też wyraża się w ich nazwach.

Brzoza karłowata, wierzba lapońska i inne wyglądają jak bonzai z normalnych brzóz i wierzb. Świerki wysokości człowieka, które w normalnych warunkach wyrastają do tej wielkości w ciągu dziesięciu lat, po dokładnym zbadaniu przekroju pnia okazują się dziesięcio- czy dwudziestokrotnie starsze.

O tym jak niezwykle ubogie w życiodajne substancje pokarmowe są torfowiska wysokie, przekonują nas rosnące tam tak zwane rośliny „mięsożerne". Najbardziej znane wśród nich to rosiczki (Drosea), tłustosz (Pingui-cula vulgaris), a z wodnych - pływa-cze (Utricularia).

Rośliny te istotną część swojej aktywności życiowej zawdzięczają asymilacji typowej dla roślin. Jednak do uzupełnienia pokarmu potrzebują białka zwierzęcego. Pobierają z niego trudno dostępne w tym środowisku związki azotu i siarki, których bardziej wymagające rośliny kwiatowe potrzebują więcej niż prymitywne mchy torfowce. Torfowcom wystarczają substancje odżywcze nawiewane przez wiatr lub spływające z deszczem.

Chłonąc niczym gąbka wodę z opadów atmosferycznych, najwyraźniej zaopatrują się w nie w ilościach wystarczających. Rosną przecież przez tysiące lat, często tworząc potężne pokłady torfu. Wysoka kwasowość i niedobór tlenu uniemożliwiają rozkład substancji organicznych. Powstawanie torfu stanowi więc typowy przykład braku równowagi w gospodarce przyrody, ale za to torfowiska stabilizują gospodarkę wodną i mikroklimat okolicy.

Torfowiska wysokie to magazyny wody, które można przyrównać do jezior; nie oddają one jej jednak natychmiast, gdy tylko wystąpi deficyt w opadach atmosferycznych, lecz z opóźnieniem. Nagromadzona woda sprawia, że wiosną ogrzewają się bardzo powoli, znacznie wolniej niż jeziora tej samej wielkości; podstawowa masa wody jest bowiem zamknięta w torfie, nie może więc swobodnie krążyć, tak jak woda w jeziorze, gdy osiągnie krytyczną temperaturę 4°C.

Podczas gdy wiosną torfowiska stanowią „wyspy chłodu", jesienią stają się magazynami ciepła. Pobrane latem ciepło oddają bardzo wolno, wskutek czego właśnie okres jesienny na torfowiskach wysokich jest wyraźnie cieplejszy niż w okolicy. Znajduje na nich schronienie wiele gatunków zwierząt. Deficyt substancji pokarmowych spowodował, że mikroskopijne glony żyjące w wodach torfowych wykształciły szczególne formy rozwoju.

Na przykład, po fantastycznych strukturach i wzorach glonów z rodziny des-midiowatych (Desmidiaceae) można poznać, że muszą skutecznie wychwytywać skąpy pokarm. Występowanie zielenic nitkowatych to znak, że już za dużo substancji odżywczych przedostało się do torfowiska. Fauna i flora torfowisk wysokich przypomina pod wieloma względami faunę i florę arktycznej tundry.

Mimo znacznie dłuższych dni w lecie i mniejszej różnicy temperatur między upałem w dzień, a chłodem w nocy, warunki życia są tam bardzo podobne. Torfowiska wysokie zamieszkuje więc sporo gatunków roślin i zwierząt, będących „pozostałościami" po epoce lodowcowej. Te relikty są znamienne dla składu gatunkowego środkowoeuropejskich torfowisk wysokich.

Torfowiska te stanowią ponadto najzna-czniejsze naturalne obszary w Europie Środkowej, na których roślinność pozostaje niska i luźna i nie może się przekształcić w zwarty las. To również przyczyniło się to tego, że torfowiska wysokie stały się refugiami, gdy człowiek zaczął w wielkim stylu przekształcać krajobraz naturalny w „cywilizowany".

Dziś główne zagrożenie dla  tego typu trofowisk stanowi wydobywanie torfu, pozbawiające je w sensie dosłownym podstaw egzystencji. Zupełnie inaczej wyglądają torfowiska niskie, czyli łąkowe. Struktura terenu sprawiła, że powstał w nich nadmiar wody, dla którego nie było ujścia (zanim człowiek założył w tym celu rowy i dreny).

Są one znacznie bogatsze w substancje pokarmowe - przynajmniej te wykorzystywane przez rośliny, niż torfowiska wysokie. Z tego powodu torfowce nie mogą się przeciwstawić konkurencji innych gatunków lubiących wilgoć i przekształcić torfowiska niskiego w wysokie. Ponieważ kontakt z mineralnym podłożem zostaje zachowany, mogą tu powstawać także lasy bagienne (olsy).

Na torfowisku niskim dominują zazwyczaj gatunki roślin z rodziny turzycowatych (Cyperaceae). Zatrzymywana woda może pochodzić z powodzi, z topniejącego śniegu albo z silniejszych wypływów wód gruntowych, które nie znajdują ujścia. Torfowisko niskie jest bogatsze w różne gatunki roślin niż wysokie, ponieważ w zasadzie obojętny odczyn wody nie ogranicza ich rozwoju.

Podmokłe łąki i torfowiska niskie w jeszcze większym stopniu poddawano w przeszłości osuszaniu niż torfowiska wysokie. Należą one do najbardziej zagrożonych środowisk w naszym krajobrazie.

Podobne prace

Do góry