Ocena brak

XX WIEK - Inni twórcy

Autor /Halszka Dodano /05.04.2013

Wydawać by się mogło, że mnogość opracowań dotyczących muzyki XX wieku — samego choćby Schaeffera — dostarcza dostatecznie dużo informacji na jej temat, wyjaśniając i porządkując złożoność muzyki naszych czasów. Tymczasem to, co przynosi twórczość kompozytorów współczesnych, jedynie częściowo daje się umieścić w ramach powszechnie stosowanych i nazwanych kierunków, stylów i metod kompozytorskich. Styl i orientacja wielu kompozytorów polskich i obcych — zwłaszcza tych najmłodszych — jest jeszcze nie zawsze sprecyzowana i z trudem poddaje się analizie, gdyż dotychczasowe terminy, pojęcia oraz sposoby badania muzyki okazują się niewystarczające; one także podlegają roz­wojowi.

Do grona kompozytorów urodzonych przed II wojną światową, którzy wzbogacili polską twórczość w 2. połowie XX wieku, a swą działalnością pedagogiczną i publicystyczną przyczyniają się do rozwoju kultury mu­zycznej w naszym kraju, należą także m.in.: Tadeusz Machl (ur. 1922), Krystyna Moszumańska-Nazar (ur. 1924), Juliusz Łuciuk (ur. 1927), Adam Walaciński (ur. 1928), Bernadetta Matuszczak (ur. 1931), Zbigniew Bujarski (ur. 1933), Zbigniew Penherski (ur. 1935), Marek Stachowski (ur. 1936), Zbigniew Rudziński (ur. 1938), Zygmunt Krauze (ur. 1938).

Marek Stachowski należy do grupy kompozytorów preferujących techniki sonorystyczne, łączone niekiedy z bardziej tradycyjnymi. Dwa zasadnicze nurty w muzyce M. Staehowskiego łączą się bezpośrednio z kryterium obsadowym: z jednej strony w twórczości tego kompozytora spotykamy dzieła wielkoobsadowe, z drugiej — przewidziane dla kame­ralnego grona wykonawców. Do pierwszej kategorii należą utwory or­kiestrowe: Z Księgi nocy, Poeme sonore (Poemat brzmieniowy), Irisation (z gr. iris 'tęcza'; iryzacja 'mienienie się barwami tęczy') oraz Ody safickie na mezzosopran i orkiestrę do poezji Safony. Utwór Z Księgi nocy (1990) określany jako symfoniczny nokturn, porównywany bywa z 777 Symfonią „Pieśń o nocy" Szymanowskiego i — wraz z nią — zaliczany do naj­piękniejszych dzieł tego gatunku w muzyce polskiej XX wieku. Do grupy utworów małoobsadowych należą kwartety smyczkowe, Chamber Con-certo (Koncert kameralny), cykle pieśni, jak np. Ptaki do wierszy polskich poetów. Owe dwa nurty w twórczości M. Staehowskiego odzwierciedlają dwie odmienne postawy w poszukiwaniach sonorystycznych: w dużej forriie i z udziałem wielkiej obsady lub w obrębie mikroformy i faktu-ralnie przejrzystej struktury dźwiękowej. Efektom sonorystycznym pod-porządkowai także M. Stachowski budowę swoich utworów. Jest to twórczość o wielkiej rozmaitości rozwiązań formalnych: od dzieł cyklicznych trzy- i czteroczęściowych po zwarte utwory jednoczęściowe, obfitu­jące w liczne kulminacje wyrazowe i towarzyszące im kontrasty i pulsacje brzmieniowe.

Poszukiwania sonorystyczne są także cechą twórczości innych kom­pozytorów, m.in. Zbigniewa Bujarskiego, Zbigniewa Penherskiego, Zbig­niewa Rudzińskiego. Pomysłowość twórców zdradzają często już same tylko tytuły utworów, np. Sygnały na orkiestrę Z. Penherskiego, Trytony na zespół perkusyjny, Trzy portrety romantyczne na 12 saksofonów Z. Rudzińskiego, Pawana dla oddalonej na orkiestrę smyczkową Z. Bu­jarskiego czy wreszcie trzy inne utwory tego kompozytora, o różnej obsadzie wykonawczej, wspólnym zaś specyficznym tytule — Lęk pta­ków I — na skrzypce, altówkę i perkusję, 1993; II — na dwa klarnety i perkusję, 1995; III — na skrzypce, altówkę, 2 klarnety i jednego perkusistę, 1995). W wielu utworach Bujarskiego czytelne jest sięganie do tradycji historycznej. Dokonuje się ono zwłaszcza przez powrót do utrwalonych tradycją gatunków (koncert, kwartet, oratorium, serenada) oraz wzrost znaczenia melodyki. Tradycyjne gatunki kompozytor trak­tuje jako naturalne źródło inspiracji; czerpie z nich i twórczo je prze­twarza. I tak np. w Concerti per archi — koncertach na skrzypce solo i orkiestrę oraz wiolonczelę solo i orkiestrę — instrument solowy pełni rolę melodyczną, guasi-tematyczną, natomiast partia orkiestry smycz­kowej zdominowana została przez fakturę ruchową, wirtuozowską. Bu-jarski jest ponadto wybitnym kompozytorem pieśni. Ich geneza jest ści­śle związana z ważnymi momentami powojennej historii Polski. Pieśni z lat pięćdziesiątych XX wieku poruszają pokoleniowy problem — pamięć wojny (np. Krzewy płonące do tekstu T. Sliwiaka), podczas gdy pieśni komponowane w latach osiemdziesiątych i później dotyczą sprawy odzyskania riepodległości, wyzwolenia człowieka, poszukiwania Boga i umacniania wiary chrześcijańskiej (Da Bóg nam kiedyś zasiąść w Pol­sce wolnej do tekstu J. Lechonia).

Muzyka religijna zajmuje wiele miej­sca w twórczości Bujarskiego; są to zarówno dzieła wokalno-instrumen-talne (np. oratorium El hombre, 1969-1973; Alleluja na chór mieszany, orkiestrę smyczkową, dwie trąbki i perkusję, 1999), jak również utwory instrumentalne opatrzone tytułami: Veni Creator na organy solo (1984), Veni Creator Spiritus na wielką orkiestrę symfoniczną (1988), dwa kwartety smyczkowe (Kwartet na Adwent, 1984; Kwartet na Wielkanoc, 1990). Mówiąc o swojej muzyce religijnej, kompozytor określają terenem uzewnętrzniania ważnych stanów emocjonalnych i sposobem notowania rozmyślań ludzkich, dotykających spraw eschatologicznych.

Krzysztof Meyer (ur. 1943) nawiązuje do tradycji wielkich klasycznych form instrumentalnych. Zainteresowania kompozytora koncentrują się wokół formy symfonii, koncertu solowego i sonaty z uwzględnieniem specyfiki różnych instrumentów (m.in. fletowe, skrzypcowe, wioloncze­lowe, fortepianowe) oraz kwartetu smyczkowego. Spośród 6 numerowa­nych symfonii K. Meyera wyróżnia się stylizowana VI Symfonia „Polska", skomponowana w 1982 roku, w której symbolicznego znaczenia nabierają zabiegi archaizacyjne (modalna melodyka, organalne brzmienia kwarto-wo-kwintowe) oraz cytaty pieśni Boże coś Polskę, Bogurodzicy oraz Roty. K. Meyer jest także twórcą oper, Mszy na chór i organy oraz licznych utworów kameralnych, m.in. 10 kwartetów smyczkowych.

Do grona wybitnych talentów twórczych i temperamentów artystycz­nych generacji kompozytorów polskich urodzonych jeszcze w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu należą: Marta Ptaszyńska (ur. 1943), Elżbieta Sikora (ur. 1943), Grażyna Pstrokońska-Nawratil (ur. 1947), Krzysztof Knittel (ur. 1947), Sławomir Czarnecki (ur. 1949), Krzysztof Baculewski (ur. 1950), Eugeniusz Knapik (ur. 1951), Andrzej Krzanowski (1951-1990), Rafał Augustyn (ur. 1951), Aleksander Lasoń (ur. 1951), Paweł Buczyński (ur. 1953), Lidia Zielińska (ur. 1953), Paweł Szymański (ur. 1954).

Przyglądając się dziełom wielu kompozytorów młodego pokolenia mówić można o synkretyzmie stylistycznym, który polega na wykorzy­staniu nawet w jednym utworze bardzo różnych środków i technik twórczych. Pluralizm możliwości, stylów i technik sprawia, że stosunek do kwestii awangardyzmu, nowych sonorystycznych środków wyrazu, sposobów kształtowania formy jest u poszczególnych kompozytorów bar­dzo różny. Cechą wspólną natomiast wydaje się odwrót od patosu i monumentalizmu, który wyraża się w kameralizacji zespołów i stono­waniu kontrastów. Tym, co zwraca uwagę w wielu utworach, jest często melodyka, piękno dźwięku, współbrzmienia, frazy i formy. Kompozytorzy poszukują własnych systemów i reguł, odnoszących się niejednokrotnie tylko do jednego utworu.

***

Polskich kompozytorów i muzykologów zrzesza od 1945 roku Związek Kompozytorów Polskich, który popiera i promuje ich twórczość w kraju i za granicą, organizując koncerty, konkursy kompozytorskie, festiwale muzyczne oraz sesje naukowe. Wśród festiwali, oprócz wspominanego już Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień", bardzo istotną rolę odgrywa coroczna impreza pod nazwą Dni Muzyki Kompozytorów Krakowskich, która odbywa się w Krakowie od 1989 roku. Szeroka formuła Dni pozwała na prezentację nie tylko śro­dowiska krakowskiego (drugie po warszawskim co do liczebności środo­wisko kompozytorskie w Polsce), ale również na uwzględnienie w pro­gramach koncertów szeroko pojętego kontekstu polskiego oraz wybitnych dzieł światowych.

Do 1989 roku odbywały się Spotkania Muzyczne w Baranowie (Sando­mierskim), a w ich ramach koncerty autorskie wybitnych kompozytorów polskich, debiuty twórców młodego pokolenia, warsztaty studenckie, se­minaria i sympozja z udziałem muzykologów, historyków i teoretyków sztuki. Dzięki różnorodnym formom działalności artystycznej festiwal w Baranowie służył budowaniu i integrowaniu środowiska muzycznego w Polsce.

Oprócz rozmaitych organizowanych przez ZKP ogólnopolskich kon­kursów kompozytorskich w Polsce odbywają się także międzynarodowe konkursy wykonawcze zrzeszone w Federacji Międzynarodowych Kon­kursów Muzycznych (Federation des Concours Internationaux de Mu-siąue) z siedzibą w Genewie: Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina w Warszawie, Międzynarodowy Konkurs Skrzy­pcowy im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu oraz Międzynarodowy Konkurs Dyrygentów im. Grzegorza Fitelberga w Katowicach.

Podobne prace

Do góry