Ocena brak

XIX-wieczni pisarze francuscy - Stendhal, Balzac, Hugo, Flaubert, Zola, Dumas, Maupassant i inni

Autor /kacper007 Dodano /12.04.2012

Na przełomie XVIII i XIX wieku, we Francji miały miejsce rewolucyjne zmiany. Wywarty one głęboki wpływ na życie polityczne, gospodarcze i społeczne narodu. W kulturze przemiany te znalazły odzwierciedlenie w powieściach pisarzy realistów i naturalistów.

Wiek dziewiętnasty nazywany jest często złotym stuleciem w historii literatury pięknej. Powieści i opowiadania Stendhala, Balzaca, Hugo, Flauberta, Zoli oraz Maupassanta stanowią przykład różnorodności i żywotności ówczesnej prozy.

Powieść jako gatunek literacki pojawiła się już w XVIII wieku. Często przyjmowała ona wtedy formę tak zwanej powieści epistolarnej. Na narrację takiego dzieła literackiego składały się przede wszystkim listy, które wymieniali między sobą główni bohaterowie utworu. Jedną z najwybitniejszych powieści tego rodzaju jest inteligentny, wyrafinowany, a jednocześnie cyniczny portret społeczeństwa - książka Choderlosa de Laclos Niebezpieczne związki (1782). Kariera wieśniaka (1735-36) P.C. de Marivaux ukazuje niższe warstwy społeczne, czyli ludzi ciężko pracujących, natomiast Manon Lescaut (1731) A.F. Prevosta to książka na wskroś sentymentalna. Wszystkie one odzwierciedlają skostnienie konserwatywnego porządku społecznego w absolutystycznie rządzonej osiemnastowiecznej Francji.

Rewolucja 1789 roku powaliła w gruzy stary porządek społeczno-polityczny, zdominowany przez arystokrację. Jednak choć wyeliminowanie wszelkiej niesprawiedliwości oraz uzdrowienie życia społecznego wydawało się być w zasięgu ręki, rewolucja nie osiągnęła ideałów, do których dążyli jej przywódcy. Wprawdzie obalono stare dogmaty i przesądy, jednak nie zaoferowano nic w zamian. Dlatego, gdy zaczął się wiek XIX, w społeczeństwie francuskim panowała atmosfera dezorientacji. W takiej sytuacji pisarze usiłowali w swych utworach uporządkować obraz świata.

Nowa rzeczywistość

Na literaturę początku wieku miało również wpływ wiele innych czynników. Rewolucja przemysłowa, która dotarła do Francji stosunkowo późno, w porównaniu na przykład z Anglią, zaowocowała brzemiennymi w skutki zmianami zarówno w samym przemyśle, jak i w społeczeństwie. Podobnie jak w Anglii, ośrodki miejskie zaczęły rozrastać się w szybkim tempie, czemu towarzyszyły narodziny nowych grup społecznych. Pojawili się bogaci inwestorzy, bankierzy, przedsiębiorcy, klasa pracująca oraz klasa średnia. Napięcia społeczne, które pojawiły się pomiędzy tymi grupami powodowały często rewolucyjne wybuchy, tak jak na przykład w latach 1830, 1848 i 1871.

Paryż powoli zyskiwał sobie sławę europejskiego ośrodka życia artystycznego, a francuski pozycję języka dyplomacji i kultury - jego znajomość była obowiązkiem każdego wykształconego człowieka. Dzięki temu literatura francuska miała szansę zaistnieć na arenie międzynarodowej i wpływać na stan umysłów mieszkańców wielu krajów europejskich.

Jednocześnie wraz z rozwojem kolei na nowych dworcach pojawiły się liczne stoiska z książkami, co przyczyniło się w pewien sposób do popularyzacji czytelnictwa. Pojawienie się na rynku, w latach trzydziestych dziewiętnastego wieku, tanich gazet, w których drukowano kolejne odcinki powieści również przyczyniło się do zwiększenia kręgu czytelników. Nowa klasa średnia, burżuazja, chętnie czytała książki, w których opisywano wyłaniającą się strukturę społeczną z jej punktu widzenia.

Powieściopisarstwo całego stulecia dzieliło się na dwa zasadnicze nurty, które pojawiły się także w wielu innych literaturach europejskich - romantyzm i realizm, z którego wykształcił się potem naturalizm. Wielu pisarzy łączyło w swej twórczości elementy wspólne dla obu trendów.

Nieprzystosowanie

W powieściach Stendhala (pseudonim artystyczny Henri Beyle'a, 1783-1842) znajdują się wątki charakterystyczne zarówno dla romantyzmu, jak i realizmu. Artysta napisał autobiografię, wspomnienia z podróży, eseje na temat muzyki, malarstwa i polityki, a także dwie wspaniałe powieści -Czerwone i czarne (1830) oraz Pustelnię parmeńską (1839). Rozpoczął również pisanie trzeciej powieści, nigdy nie ukończonej - Lucjan Leuwen. Została ona opublikowana dopiero w roku 1894, ponad pięćdziesiąt lat po śmierci pisarza.

Wśród tematów poruszanych w powieściach J| Stendhala, na czoło wysuwa się motyw ambitnego, utalentowanego młodzieńca, który w dążeniu do swych ideałów i celów wchodzi w konflikt ze społeczeństwem. Dla artysty, który wiele lat spędził we Włoszech, pośród ludzi otwartych, spontanicznych, kochających życie, Francuzi jawili się jako naród konformistów.

Sposób konstrukcji bohatera charakterystyczny dla romantzmu jest wyraźnie widoczny w wielu postaciach występujących na kartach powieści Stendhala. Czytelnik poznaje całą galerię bohaterów uwikłanych w skomplikowane relacje uczuciowe, walczących o swą tożsamość w świecie, w którym brak jest wyraźnych punktów odniesienia. Melodramatyzm powieści Stendhala również stawia go w szeregu pisarzy romantycznych. Julian Sorel - główny bohater powieści Czerwone i czarne zostaje powieszony za próbę zamordowania swej byłej kochanki. Uwikłany w intrygę miłosną w środowisku wyższych sfer i polityki, bohater Pustelniparmeńskiej, Fabricio del Dongo, szuka schronienia w klasztorze. W powieściach Stendhala znaleźć można także sporo humoru oraz ironicznych komentarzy; wyczuwa się u niego dystans i jasność spojrzenia.

Romantyzm

Honore de Balzac (1799-1850) to jeden z najpłodniejszych powieściopisarzy francuskich. Podobnie jak u Stendhala, w dziełach jego nie brakuje, charakterystycznych dla romantyzmu, rozdartych wewnętrznie bohaterów i dramatycznych sytuacji. Z drugiej jednak strony świat jego powieści - miasta, ulice, domy, umeblowanie, stroje, bohaterowie, oraz ich zachowanie, uwarunkowane pozycją społeczną - ukazany jest bardzo realistycznie, autor poświęca drobiazgową uwagę najmniejszym szczegółom powieściowej rzeczywistości.

Staranność w opisie rzeczywistości społecznej nie oznacza bynajmniej akceptacji tego świata. Wręcz przeciwnie - Balzac nie ukrywa swej niechęci dla francuskiego społeczeństwa - dla jego chciwości, materializmu i nierzadko bezwzględności wobec słabszych.

Najważniejszym osiągnięciem w twórczości Balzaca jest wielotomowe dzieło Komedia ludzka. Pisanie składających się na nią prawie stu powieści i opowiadań zajęło mu niemal 20 lat. Komedia ludzka dzieli się na trzy części: „studia filozoficzne", „studia analityczne" oraz „studia obyczajowe" zawierające na przykład sceny z życia prywatnego, czy obrazki z ulicy paryskiej.

Poszczególne części Komedii ludzkiej łączą ci sami bohaterowie, co daje czytelnikowi poczucie pewnej ciągłości. Geniusz pisarski Balzaca nie pozwala na znużenie - zróżnicowane postacie należą do wszystkich niemal warstw społecznych, natomiast otoczenie, w którym funkcjonują przedstawione jest z niebywałą wyrazistością, co pozwala czytelnikowi utożsamiać się z każdym z nich. W przedmowie do Komedii ludzkiej Balzac formułuje swe credo pisarskie, stwierdzając, że jego praca przypomina pracę zoologa, który analizuje i opisuje królestwo zwierząt. Systematyczny, skrupulatny opis świata, w którym żył zdaje się być realizacją tego ideału.

Romantyczne powieści szkockiego pisarza Waltera Scotta (1771-1832) stały się źródłem inpiracji dla sporej grupy pisarzy w całej Europie. Wśród nich znaleźli się dwaj Francuzi - Victor Hugo (1802-85) oraz Aleksander Dumas - ojciec (1802-1870). Wśród pisarzy polskich wpływy Scotta można znaleźć na przykład w powieściach historycznych Sienkiewicza. Wszyscy oni stosowali w swym pisarstwie zapożyczoną od Scotta technikę ukazywania pewnej wizji współczesnego społeczeństwa, umiejscawiając fabułę w czasach historycznych.

Akcja Dzwonnika z Notre Dame (1831) Victo-ra Hugo rozgrywa się w średniowiecznym Paryżu, w świecie zdominowanym przez doktrynę chrześcijańską. Na tle zarysowanym przez jasno określone zasady moralne i prosty wizerunek bohatera - garbatego dzwonnika, Quasimodo - autor formułuje swoją wizję współczesnego mu społeczeństwa. Nędznicy (1862) tego samego autora to powieść, której akcja została osadzona w XIX-wiecznej Francji. Główny bohater, Jean Valjean, stara się wieść życie uczciwego człowieka wbrew wszelkim pokusom i przeciwnościom. Jego walka to historia ludzkiego upadku, upokorzenia i w końcu wybawienia, a jednocześnie metafora duchowej wędrówki człowieka przez życie. Choć powieść zawiera elementy melodramatyczne i groteskowe, ogólnie można stwierdzić, że płynie z niej prawda o ludzkich uczuciach, co jest charakterystyczne dla twórczości Hugo.

Dumas

Pomimo iż jego sztuki teatralne są prawdopodobnie ważniejsze dla rozwoju literatury francuskiej, Aleksander Dumas zyskał sobie sławę dzięki dwóm powieściom romantycznym: Trzej muszkieterowie (1844) oraz Hrabia Monte Cristo (1844-45). Dzieła te nie wniosły wielkiego wkładu ani w rozwój filozofii, ani myśli społecznej, jednak wyraziście nakreślone postacie ich bohaterów do dziś żywo przemawiają do wyobraźni czytelników na całym świecie.

Aleksander Dumas - syn (1824-95) był dzieckiem z nieprawego łoża. Podobnie jak ojciec zajmował się przede wszystkim pisaniem sztuk teatralnych. Ich moralizatorski ton nie odpowiadał jednak czytelnikom w XIX-wiecznej Francji, choć trzeba przyznać, że sławę zyskał sobie właśnie dzięki jednej z nich, Damie kameliowej (1852), która cztery lata wcześniej została opublikowana jako powieść. Dama kameliowa została również zaadaptowana jako libretto słynnej opery Verdiego Traviata. Pisarstwo Hugo oraz ojca i syna Dumas odbierane jest jako reakcja na romantyczną tradycję w prozie, choć jak już wspomniano, niejeden z wcześniejszych twórców zawierał w swych dziełach elementy realizmu.

Prawdziwi realiści uważali jednak, że nie wystarczy wiernie odtworzyć środowisko społeczne dziewiętnastowiecznej Francji. Ich zdaniem, również postacie bohaterów musiały być nakreślone realistycznie, a ich motywacje miały być wiarygodne dla ówczesnego czytelnika.

Między romantyzmem a realizmem

Za powieść tworzącą pomost pomiędzy romantyzmem a realizmem uważa się Madame Bovary (1857) Gustava Flauberta (1821-80). Dramatyczny wątek fabuły, motyw cudzołóstwa w małej normandzkiej wiosce, przedstawiony jest w sposób niezwykle realistyczny, pełen szczegółowych opisów. Flaubert celowo próbuje nadać codziennej rzeczywistości wymiar estetyczny, którego zazwyczaj nie zauważamy. Emma Bovary, żona prowincjonalnego lekarza, próbuje zerwać z ponurą monotonią swojego życia poprzez liczne romanse. Jej nieszczęśliwe życie kończy się samobójstwem. Założeniem Flauberta nie było jedynie ukazanie melodramatycznej historii kobiety, która pada ofiarą sentymentalnych złudzeń, czy patosu niespełnionej miłości. Zwracał on uwagę na to, że w drobnomieszczańskim społeczeństwie francuskim nie ma miejsca dla ludzi, którzy pragną zachować swą indywidualność oraz nie godzą się na rezygnację z własnych ideałów i aspiracji.

Guy de Maupassant (1850-93) - uczeń i chrześniak Flauberta - w pisarstwie swym, przede wszystkim w opowiadaniach, także krytykował zakłamanie, hipokryzję i brak wrażliwości. Jego proza przesycona jest pesymizmem i poczuciem beznadziejności. Jedynymi bohaterami, których Maupassant traktował z życzliwością są biedacy i ludzie odrzuceni przez społeczeństwo.

Pisarstwo Maupassanta, ze swoim pesymizmem dotyczącym relacji między ludźmi, z bezkompromisowym obnażeniem całej marności i beznadziei ludzkiej egzystencji, oscyluje w stronę nowej formy realizmu - ku naturalizmowi.

Nędza i ubóstwo

Pisarstwo Emila Zoli (1840-1902) pod wieloma względami przypomina prozę Maupassanta. Twórców tych dzieli jednak pogląd na to, jakie zadanie stoi przed pisarzem. Podczas gdy Maupassant ogranicza się do czystej obserwacji i opisu próbie- a mów, Zola próbuje proponować ich rozwiązanie.

Już Balzac, powołując się na zoologa Geoffroya Saint-Hilaire, wskazywał na analogie pomiędzy światem ludzi i zwierząt. Zola posunął się jeszcze dalej, tworząc podłoże filozoficzne dla swego pisarstwa na podstawie prac psychologa Claude Bernarda oraz fizjologa Prospera Lucasa. W efekcie Zola postrzegał pisarza jako naukowca-obser-watora, ukazującego w zachowaniu bohaterów odwieczne siły natury i nieodwracalne zdeterminowanie losu przez cechy odziedziczone po przodkach. Pseudonaukowa teoria Zoli nigdy nie była traktowana poważnie, jako że pisarstwo zawsze pozostanie sztuką, pewnego rodzaju kreacją, podczas gdy naukowiec zajmuje się światem materialnym. W przeciwieństwie do naukowca, pisarz ma ponadto pełną kontrolę nad zachowaniem przedmiotów swych badań - postaci. Poza tym dziedziny nauki, na których Zola opierał swe założenia były wówczas w początkowych fazach rozwoju i niektóre teorie wysuwane w ich ramach trudno nazwać naukowymi.

Teorię pisarza-naukowca Zola zastosował w praktyce w powieściach składających się na cykl zatytułowany Rougon-Macquartowie (1871-93). W matni (1877) ukazuje nieunikniony rozkład rodziny, która żyje w paryskich slumsach, Ziemia (1887) natomiast to studium życia prostego chłopstwa. Mimo że w pisarstwie Zoli dominuje surowy, determistyczny obraz świata, jego dzieła są wzbogacane przez elementy mistyczne i wizjonerskie, które odgrywają w jego twórczości bardzo ważną rolę. Widoczne jest to na przykład w sposobie obrazowania w powieści Germinal (1885), w której kopalnia zdaje się być jakąś monstrualną formą życia.

Pisarstwo Emila Zoli dalekie jest od ukazywania relacji jednostki względem otaczającej go rzeczywistości, co niewątpliwie było głównym motywem w prozie Stendhala, Balzaca czy Flauberta. Zola reprezentuje tak zwane „myślenie zbiorowe". Dla niego interes jednostki podporządkowany był dobru społecznemu. Jego bohaterowie nie istnieli jako osobne podmioty, lecz jako reprezentanci konkretnego środowiska. Dzięki takiemu postrzeganiu literatury, Zola zyskał sobie przydomek „poety tłumów".

Podobne prace

Do góry